بازنگری در معادلات قدرت و نظم جهانی
علیرضا عباسی - تحلیلگر اقتصادی تاریخ جنگ‌ها، تاریخ تحول مفهوم قدرت نیز هست. زمانی تعداد سربازان و وسعت سرزمین‌ها تعیین‌کننده بودند؛ سپس ناوگان دریایی، نیروی هوایی، سلاح هسته‌ای و برتری صنعتی به معیارهای قدرت تبدیل شدند.
امروز اما پهپادهای ارزان‌قیمت، موشک‌های دقیق، ماهواره‌ها، شبکه‌های ارتباطی و هوش مصنوعی، انحصار قدرت نظامی را به چالش کشیده‌اند.
جنگ علیه ایران را باید در متن همین تحول تاریخی فهمید. این جنگ فقط رویارویی دو نیروی نظامی نیست؛ آزمونی است برای سنجش اینکه در جهان جدید، قدرت چگونه تولید می‌شود و چگونه به نتیجه سیاسی تبدیل می‌شود. تاریخ بارها نشان داده است که برتری نظامی الزاماً به پیروزی سیاسی منجر نمی‌شود. ویتنام، افغانستان و عراق هرکدام به شکلی ثابت کردند که شکست دادن ارتش‌ها با ساختن نظم سیاسی مطلوب تفاوت دارد. کشور ممکن است در میدان نبرد برتری داشته باشد، اما در تعریف آینده‌ای که پس از جنگ شکل می‌گیرد، ناکام بماند.
پایان انحصار قدرت نظامی
یکی از تحولات بنیادین عصر ما، کاهش فاصله میان فناوری نظامی پیشرفته و ابزارهای ساده‌تر و در دسترس است. پهپادی با هزینه‌ای محدود ممکن است سامانه‌ای چندین میلیون دلاری را درگیر کند. موشکی با فناوری نسبتاً ساده‌تر نیز می‌تواند هزینه دفاعی سنگینی به طرف مقابل تحمیل کند. شبکه‌های حسگر، داده‌های ماهواره‌ای و الگوریتم‌های هوش مصنوعی، سرعت تصمیم‌گیری و دقت عملیات را دگرگون ساخته‌اند.
در چنین شرایطی، مسئله فقط برخورداری از پیشرفته‌ترین سلاح نیست؛ بلکه توانایی ایجاد پیچیدگی و فرسایش در توان دفاعی و اقتصادی طرف مقابل با هزینه‌ای کمتر است. گاهی هزینه حمله بسیار کمتر از هزینه دفاع در برابر آن است؛ بنابراین برتری فناورانه لزوماً به معنای برتری اقتصادی یا راهبردی نیست.
هوش مصنوعی نیز این تحول را شتاب داده است. الگوریتم‌ها می‌توانند اطلاعات گسترده را تحلیل و چرخه تصمیم‌گیری نظامی را کوتاه کنند؛ اما همین سرعت، خطر محاسبه اشتباه، تشدید ناخواسته درگیری و کاهش فرصت دیپلماسی را افزایش می‌دهد. فناوری جنگ را لزوماً کوتاه‌تر یا کم‌هزینه‌تر نمی‌کند؛ ممکن است آن را سریع‌تر، پیچیده‌تر و غیرقابل‌پیش‌بینی‌تر سازد.
پیروزی و شکست؛ چه کسی آینده را تعیین می‌کند؟
در روایت‌های سنتی، پیروزی با تصرف سرزمین، تسلیم ارتش یا نابودی زیرساخت‌های نظامی تعریف می‌شد. اما در عصر شبکه‌ها و وابستگی متقابل، این معیارها دیگر کافی نیستند. ممکن است یک طرف توانایی تخریب گسترده داشته باشد، اما نتواند اراده سیاسی طرف مقابل را تغییر دهد. طرف دیگر نیز ممکن است آسیب‌های نظامی سنگینی متحمل شود، اما از تسلیم در برابر خواسته‌های اصلی دشمن خودداری کند. در چنین وضعیتی، اعلام پیروزی از سوی هر دو طرف آسان است؛ اما ارزیابی تاریخی دشوارتر خواهد بود. پیروزی در جنگ، با تعداد اهداف منهدم‌شده سنجیده نمی‌شود؛ با نظمی سنجیده می‌شود که پس از پایان جنگ باقی می‌ماند.
باید میان موفقیت تاکتیکی، دستاورد عملیاتی و پیروزی راهبردی تفاوت گذاشت. تخریب یک تأسیسات می‌تواند موفقیت عملیاتی باشد؛ اما اگر هدف نهایی تغییر رفتار سیاسی یک کشور بوده و محقق نشده باشد، نمی‌توان از پیروزی راهبردی سخن گفت. از سوی دیگر، مقاومت در برابر حمله نیز به‌تنهایی معادل پیروزی نهایی نیست. معیار نهایی، میزان تحقق اهداف، هزینه‌های پرداخت‌شده و توانایی تبدیل وضعیت پس از جنگ به نظمی پایدار است.
وقتی یک جغرافیا به مسئله‌ای جهانی تبدیل می‌شود
جنگ ایران نشان داد که در اقتصاد جهانی امروز، جغرافیا همچنان قدرت دارد؛ گاهی حتی بیش از آنچه در محاسبات نظامی تصور می‌شود. تنگه هرمز فقط یک مسیر دریایی نیست؛ یکی از شریان‌های حیاتی انرژی جهان است. اختلال در این گذرگاه می‌تواند قیمت انرژی، هزینه بیمه و حمل‌ونقل دریایی، تولید صنعتی و حتی قیمت مواد غذایی را در کشورهای دوردست تحت تأثیر قرار دهد. به این ترتیب، جنگی منطقه‌ای به بحرانی اقتصادی در مقیاس جهانی تبدیل می‌شود.
برآورد مؤسسه اقتصاد و صلح (IEP) نشان می‌دهد که در سناریوی تداوم آتش‌بس شکننده و بازگشایی نسبی تنگه هرمز، زیان تولید ناخالص داخلی جهان در سال ۲۰۲۶ می‌تواند حدود ۱.۳ تریلیون دلار باشد. در سناریوی ازسرگیری جنگ، بسته ماندن تنگه برای شش ماه یا بیشتر و گسترش درگیری، این رقم به حدود ۳.۵ تریلیون دلار می‌رسد. تفاوت ۲.۲ تریلیون دلاری این دو سناریو، ارزش اقتصادی جلوگیری از تشدید بحران را نشان می‌دهد؛ نه خسارتی که تاکنون به‌طور قطعی محقق شده باشد.
رئیس کمیسیون اروپا در سوم نوامبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که اختلال در تنگه هرمز، از زمان بسته شدن آن، ۱۲۷ میلیارد یورو هزینه اضافی واردات سوخت‌های فسیلی به اروپا تحمیل کرده است. وزارت حمل‌ونقل سنگاپور نیز از افزایش نرخ بیمه ریسک جنگ برای عبور از تنگه هرمز، از حدود ۰.۱۰ تا ۰.۲۵ درصد ارزش کشتی به ۳.۵ تا ۷.۵ درصد خبر داده است. این ارقام را نباید با برآورد کلان ۳.۵ تریلیون دلاری جمع کرد؛ زیرا بخشی از این هزینه‌ها در محاسبات کلان منعکس شده‌اند. اما پیام آن‌ها روشن است: هزینه جنگ دیگر فقط بر دوش ارتش‌ها و دولت‌های درگیر نیست؛ مصرف‌کنندگان، تولیدکنندگان و اقتصادهای سراسر جهان نیز آن را می‌پردازند.
از این پس، محاسبه هزینه حمله به ایران نمی‌تواند فقط به بودجه یک عملیات نظامی چندمیلیارد دلاری محدود شود. در سناریوی تشدید جنگ، خطر تحمیل زیانی در مقیاس ۳.۵ تریلیون دلار به اقتصاد جهانی مطرح است. در جهان به‌هم‌پیوسته امروز، ممکن است یک تصمیم نظامی در چند ساعت گرفته شود، اما هزینه اقتصادی آن سال‌ها باقی بماند.
