همیشه پژوهش در خصوص  دوره هایی از تاریخ هر اتفاقی یا رویدادی برای  نسل های حاضر و آیندگان جذابیت ویژه ای داشته ودارد و ثبت آن برای آگاهی آیندگان لازم و ضروری است.

یادداشت پیش رو مختصری است از پژوهش بزرگ انجام شده درباره تاریخچه اداره تئاتر که امروز متاسفانه فقط نامی از آن باقی است.

هنرمندان وام دار جلای روحی و روانی یک مقطع زمانی جامعه خود هستند و اگر به نقل سقراط توجهی داشته باشیم این چنین گفته است‌: هر آن چیز که بدرد انسان بخورد هم زیبا و هم مفید است. هر وسیله و اسباب و امکاناتی که مناسب با منظور و در راستای هدف خود باشد زیباست.

امروز در تمامی ملل پیشرفت جهان و حتی در کشورهای نوظهور اقتصادی مبحث حفظ داشته‌های فیزیکی و علمی و نظری فرهنگی و هنری امری جداناشدنی از حفظ میراث ماندگار یک جامعه است. لذا بنا برضرورت حفظ داشته‌های هنری از جمله سینما و تئاتر و سایر هنرها امری ملزوم است و در تاریخ هنر جهان برجسته از این روند مثبت تاریخی و فرهنگی بارها ازسوی هنرمندان آونگارد و صاحب اثر در نسل‌های متمادی دیده شده است. و لذا در تمامی کشورهایی که در قرون اخیر به سمت مدرنیته حرکت کرده‌اند بنیادهای مراکز فرهنگی وهنری توسط فرهیختگان علم و فرهنگ آن ممالک تاسیس گردید. به همین تناسب و منوال نخستین حرکت دولت ایران تاسیس هنرستان هنرپیشگی در سال ۱۳۱۷ ه.ش و سپس تاسیس اداره هنرهای دراماتیک در سال ۱۳۳۶ ه.ش توسط زنده‌یاد دکتر مهدی فروغ بوده است که در جهت پیشبرد تئاتر در ایران آن روز زیرنظر اداره کل هنرهای زیبای کشور در حدفاصل میدان بهارستان و چهارراه مخبرالدوله که آن روزگار خیابان «شاه آباد» نام داشت و امروزه سرتا‌سر خیابان جمهوری نام دارد، راه‌اندازی کرد. دکتر فروغ از طرف مهرداد پهلبد وزیر فرهنگ و هنر سابق حکمی گرفت و اداره هنرهای دراماتیک را تاسیس نمود. نخستین هنرمند این اداره تازه تاسیس زنده یاد جمشید مشایخی به عنوان کارمند، احمد آقاولی به عنوان تلفنچی و دکتر مهدی فروغ به عنوان رئیس اداره، هسته اولیه اداره هنرهای دراماتیک را بنا نمودند و بعدها اساتیدی همچون: عباس جوانمرد، رکن‌الدین خسروی، اسماعیل شنگله، علی نصیریان، جمیله شیخی، جمشیدلایق و همچنین خانم صوفی به عنوان تایپیست و قریشی به عنوان رئیس دفتر و‌... اضافه شدند. در ادامه هنرمندان دیگری مانند اساتید: بهرام بیضایی، داودرشیدی‌، گوهرمراد، حمیدسمندریان، علی حاتمی رقیه چهره آزاد، عصمت صفوی و دیگرانی نام آشنا با این اداره به عنوان نمایشنامه‌نویس‌، کارگردان و بازیگر همکاری نمودند.

در سال تلویزیونی باعنوان «تلویزیون ثابت پاسال» تاسیس شد و مقررگردید هر هفته یک نمایش توسط یک کارگردان و گروهش به صورت زنده در تلویزیون اجرا شود. این حرکت نقطه عطفی برای تئاتر ایران تلقی شد. بعد از تاسیس اداره هنرهای دراماتیک دکتر مهدی فروغ که بر گردن جامعه تئاتری برای تعالی‌سازی این قشر حق ویژه‌ای داشت بر این اعتقاد بود: هنرمندان تئاتر که زیر‌نظر اداره‌کل فعالیت‌های هنری فرهنگ و هنر مشغول به کار بودند صرفا می‌بایست کار تئاتر انجام دهند. هیچ فرد تئاتری حق بازی در سینما و یا تلویزیون (فیلم فارسی) ندارد.

در آن زمان یکی از هنرمندان به نام فخری خوروش در یک فیلم سینمایی ظاهرشدکه توسط فروغ در پرونده توبیخ گردید. تنها فیلمی که تمام هنرمندان اداره تئاتر به عنوان بازیگر ایفای نقش نمودند فیلم گاو اثر داریوش مهرجویی نوشته گوهر مراد و با حمایت دکتر فروغ بود.از طرفی در آن برهه از زمان پست‌های سازمانی بازیگر و کارگردان را ایجاد و ثبت وتدوین نمودند. در سال ۱۳۴۳ اداره هنرهای دراماتیک به دو قسمت دانشکده هنرهای دراماتیک به ریاست دکتر مهدی فروغ در محل چهار راه آب سردار، خیابان ژاله سابق و اداره برنامه‌های تولید تئاتر به ریاست عظمت ژانتی در همان محل تقسیم گردید که هدف از تاسیس دانشکده تدریس تئاتر به صورت علمی و آکادمیک و هدف از اداره برنامه‌های تئاتر، تولید تئاتر در کشور بود. این دو اداره با دو تشکیلات با مدیران جدا و ساختمان‌های منفک ولی در کنار هم بودند. وظایف اداره برنامه‌هاى تولید تئاتر فرهنگ و هنر عبارت بود از:

- ایجاد امکان‌هاى لازم براى توسعه‌ى فعالیت‌هاى تئاتر در سراسر کشور

- ایجاد گروه‌هاى جدید تئاتر

- ارائه‌ى راهنمایى و اعطاى کمک‌هاى لازم به گروه‌هاى تئاتر حرفه‌اى و گروه‌هاى تئاتر غیرحرفه‌اى

- فراهم آوردن امکان‌هاى خلق و تهیه و تنظیم نمایشنامه

- رسیدگى به امر سالن‌هاى تئاتر و اظهار نظر در برنامه‌هاى آنها

- نظارت بر کارگاه‌هاى تئاتر وابسته

- رسیدگى و اظهار نظر در مورد صلاحیت گروه‌هاى تئاتر

- اعزام کارشناسان تحصیل کرده جهت آموزش در شهرستان‌ها بود.

ازجمله گروه‌هایی که زیر‌نظر و حمایت اداره تئاتر مشغول کار تئاتر بودند عبارت بودنداز:

گروه‌های تئاتر: «هنرملی» به سرپرستی عباس جوانمرد «مروارید» به سرپرستی شاهین سرکسیان «تئاتر شهر» به سرپرستی جعفروالی «مردم» به سرپرستی علی نصیریان «امروز» به سرپرستی داود رشیدی «میترا» به سرپرستی رکن‌الدین خسروی «پارسارگاد یا پازارگاد» به سرپرستی حمیدسمندریان و پری صابری «آژیده» به سرپرستی پرویزبشردوست «زنده» به سرپرستی فرهادمجدآبادی «جوان» به سرپرستی اسماعیل شنگله «فرسی» به سرپرستی بهمن فرسی «پیوند» به سرپرستی منیژه محامدی«کوچ» به سرپرستی بهزاد فراهانی «هنرملی۲» به سرپرستی هادی اسلامی و...

در سال۱۳۴۴تالاری با نام «تالاربیست و پنج شهریور» به مدیریت حسینعلی طباطبایی تاسیس گردید و مقرر شد فقط نمایشهای ایرانی در این تالار اجرا گرددکه همان سال افتتاح نخستین جشنواره نمایش‌های ایرانی در این سالن برگزار گردید.بعد از انقلاب اسلامی در زمان مدیریت جمشید مشایخی نام تالار از ۲۵شهریوربه تالار سنگلج تغییر یافت.

در اداره تئاتر مدیرانی با اعضاء شورا تمام سیاستگذاری تئاتر در کشور را انجام می‌دادندکه اعضاء شورا نیز با تغییر مدیریت، تغییرپیدا می‌کرد. نخستین مدیر اداره تئاتر عظمت ژانتی از سال ۱۳۴۳ تا ۱۳۵۵ شمسی و از سال ۱۳۵۵ تا ۱۳۵۷ علی نصیریان که دوران طلایی اداره تئاتر قبل از انقلاب اسلامی محسوب می‌گردد. چراکه اتفاقات خیلی خوبی در آن دوران به وجود آوردند که شامل انتشار مجله نمایش برای نخستین بارو سپس ایجاد ارزشیابی هنرمندان در خصوص درجه هنری بازیگران و کارگردانان تئاتر بود. همچنین با سختکوشی جمشید مشایخی از سال ۱۳۵۸ تا ۱۳۵۹ اداره تئاتر پا بر جا ماند که این اداره هنری دوران سختی را سپری نمود و اگر حضور مشایخی نبود شاید اداره تئاتری وجود نداشت.

این اداره تا سال ۱۳۶۱ سیاستگذار تئاتر در کشور بود و درنهایت در اردیبهشت ماه ۱۳۶۱ با تاسیس مرکز هنرهای نمایشی تمام سیاست‌گذاری‌ تئاتر درکشور به مرکز هنرهای نمایشی واگذار و اداره تئاتر مکانی برای تمرین تمام گروه‌های نمایشی حرفه‌ای کشور محسوب گردید. به واقع تمام گروه‌های تئاتر‌ی زیرنظر مرکز هنرهای نمایشی تحت پوشش قرار می‌گیرند.

 در سال ۱۳۴۷ مکان اداره تئاتر به میدان فردوسی، خیابان پارس نقل مکان نمود و خانه نمایش توسط عباس جوانمرد و سرپرستی گروه هنر ملی در اداره تئاتر تاسیس گردید. در سال ۱۳۸۳ این ساختمان از فردی به نام تدین که اجاره شده بود، با همت و تلاش مدیران وقت و با عزم راسخ مدیران وقت و عده‌ای از هنرمندان به نام کشور از حالت استیجاری درآورده و خریداری گردید که به مدیران دلسوزو هنرمندان فرهبخته آن موقع آفرین باید گفت که تمام تلاش خود را نمودند که این بنا باقی بماند. چرا که تمام هنرمندان بنام و تراز اول کشور در همین مکان جوانی خود را گذراندند. و شایستگی این حرکت هوشمندانه در آن ایام سبب به‌وجود آمدن بارقه امیدی در دل هنرمندان و هنر دوستان شد.

در سال ۱۳۵۸بخشنامه‌ای از طرف هیات وزیران صادر گردید مبنی بر اینکه تمام کسانی که سنوات ۱۵ سال به بالا دارند می‌توانند بازنشسته شوند. این بود که ۳۴ نفر از هنرمندان برجسته کشورخود را بازنشسته کردند. اساتیدی چون‌: علی نصیریان، جمشید مشایخی و‌....

 تعدای از هنرمندان اداره تئاتر عبارتند از: علی نصیریان، جمشید مشایخی، عزت اله انتظامی، جعفر والی، داود رشیدی، فخری خوروش مهین شهابی‌، محمد مطیع، محمد علی کشاورز‌، اسماعیل شنگله، داریوش مودبیان، ‌اسماعیل محرابی، جمشید لایق‌، رضا کرم رضایی‌، حسین کسبیان، هادی اسلامی، پرویز فنی‌زاده، پری امیر حمزه‌، هرمز سیرتی، اکبر زنجانپور، ایرج راد، جمیله شیخی، اسماعیل داورفر، خلیل موحددیلمقانی، سوسن تسلیمی، داریوش ارجمند، ابراهیم آبادی‌، سعید امیرسلیمانی، محمدعلی جعفری‌، محسن جابری‌، جواد خدادادی‌، آتش خیر، سروش خلیلی‌، عنایت‌اله بخشی، عصمت صفوی، فرامرز صدیقی، رقیه چهره آزاد، سهراب سلیمی، عسگر قدس مصطفی طاری، عباسقلی مغفوریان، جمشید ملک پور، شهلامیربختیاری، فرهاد مجدآبادی‌، خلیل موسوی، مهری مهرنیا‌، آذر فخر کامران نوزاد‌، جمشید شاه محمدی، غلامعلی نبی‌پور (گریمور)‌، حسین بروجردی(دکوراتور) و... تعدای از هنرمندان با اداره هنرهای دراماتیک و اداره برنامه‌های تئاتر به عنوان کارگردان و یا نمایشنامه نویس همکاری می‌کردند. از جمله این هنرمندان شامل: محمود دولت آبادی، مصطفی دالی‌، هما روستا، حمید سمندریان‌، علی حاتمی، اکبر رادی‌، غلامحسین ساعدی‌، بهرام بیضایی‌، پرویز صیاد، پرویز کاردان، بهمن فرسی، بهروز گرامیان و...تعدای نیز با خانه نمایش اداره تئاتر همکاری می‌کردند و در دهه ۵۰ و ۶۰ بعنوان مدیر خانه نمایش منصوب شدند از جمله: پرویز بشردوست، فرهاد مجدآبادی، آتیلا پسیانی و... بعدها در سال‌های آتی هنرمندانی مانند‌: جمشید اسماعیل خانی، امین تارخ، پرویز پرستویی‌، فریماه فرجامی، علیرضا خمسه‌‌، آتش تقی‌پور‌، فرشید ابراهیمیان‌، خسرو شجاع زاده‌، سیروس گرجستانی‌، اسماعیل سلطانیان، کریم اکبری مبارکه‌، حبیب دهقان نسب، مهرانه مهین ترابی، فرامرز صدیقی‌، حسن پورشیرازی، حسین مسروری، جلیل فرجاد، غلامحسین لطفی، حمید لیقوانی، مجید مظفری، حمید مظفری، هادی مرزبان، عباس محبوب، گوهر خیراندیش، داود فتحعلی بیگی، عنایت‌اله شفیعی، احمد علامه دهر، سید مجتبی یاسینی، قدرت‌اله صالحی‌، پوراندخت مهیمن، عزت‌اله مهر‌آوران، فیروز بهجت محمدی‌، صدرالدین حجازی‌، مرتضی یوسف دوست، محمود رهبر، نصرت‌‌اله زمانپور، علی ژکان‌، حسین سحرخیز، هرمز سیرتی، خسرو شکیبایی، جلیل فرجاد، محمدتقی نیک اخلاق، لقمان نظیری، هرمز هدایت، یونس آبسالان، محمود اختیار، محمد احمدی، حمید زاده صفایی‌، محمد اسدی، علیرضا درویش نژاد، فرشید زارعی فرد، رضا سعیدی، مهدی صباغی‌، حسین عاطفی‌، رضا کریمی عراقی، محمدیگانه، محمود هندیانی، ابوالقاسم جلالی، سیروس تقی نژاد، علی امیدوار، پرویز سنگ سهیل، نصراله قادری، اکبر یادگاری، یادگاری هنرمندان اداره تئاتر با پست‌های سازمانی بازیگر و کارگردان بودندکه بازنشسته شدند‌. تعدادی از هنرمندان یاد شده دارفانی را وداع گفتند (روحشان شاد و یادشان همچنان گرامیست).تعداد افراد باقیمانده در اداره تئاتر عبارتند از: حسن زارعی، شهرام نوشیر، رحیم نوروزی و مجید ستایش می باشند. در اوایل انقلاب یکسری از هنرمندان زیر نظر سازمان فولکلور ایران با پست‌های سازمانی رقصنده رقص‌های محلی و ملی مشغول به کار بودند ولی با از بین رفتن این پست‌ها هنرمندان به خاطر پر نمودن سنوات خدمت جایگزین پست‌های بازیگر و کارگردان در اداره تئاتر شدند. این هنرمندان شامل: نادر رجب پور، اصغر فریدی ماسوله، منیژه گلچین‌، محمود صحرایی، قاسم پاکرو، قاسم زارع، فرزانه کابلی و... بودند. از طرفی تعدادی از هنرمندان کارگاه نمایش به اداره تئاتر انتقال پیدانمودند. این هنرمندان شامل: سیاوش طهمورث نیا‌، فردوس کاویانی، پرویز پورحسینی و... بودند.

درواقع زمان مدیریت زنده یادجمشید مشایخی به عنوان رئیس اداره تئاتر بیشترین انتقالی هنرمندان به اداره تئاتر بوده است. تمام هنرمندان این مجموعه که در طول سالیان دراز فعالیت نمودند ریشه در اداره تئاتر داشتند و هویت هنری کشورمان را رقم می‌زدند چرا که عامل موفقیت تئاتر‌، سینما و تلویزیون، حضور این هنرمندان و دیگر هنرمندان تئاتری بودند که سال‌ها در این عرصه خون دل خورده‌اند و این دلیلش به خاطرتحلیل شخصیت و موشکافی برای رسیدن به کاراکتر بوده است و بازیگران این مجموعه یاد گرفته‌اند که نگاه خود را با نگاه کارگردان همسو نمایند تا اثر هنری خلق شود‌. در این راستا در مقوله بازیگری متاسفانه در سال ۱۳۸۰ پست‌های سازمانی بازیگر و کارگردان در اداره تئاتر به پست‌های عقیم مانده و ستاره‌دار (با نام) تبدیل شده است و چنانچه فردهنرمند بعد از بازنشستگی یا فوت شخص‌، این پست‌های هنری خاص جایگزینی نداشته و محدودیت سازمانی در تشکیلات هنرهای نمایش به‌وجودمی آوردو در نهایت این پست‌ها به شکل فرسایشی می‌سوزدوبه نوعی، یکی از واحدهای تخصصی هنرهای نمایشی که لازمه‌اش حضور بازیگر و کارگردان است از بین رفته و ضرر جبران‌ناپذیری بربدنه اداره کل هنرهای نمایشی رخ می‌دهد. در صورتی که می‌توانست باحمایت این قشر از هنرمندان تولیدات بسیار ارزشمندی را مشاهده نمود که دقیقا تحت سیطره مرکز عمل نمایدو حتی از این قشر هنرمندان می‌توانستند جهت آموزش درسطح کشور بهره‌برداری لازم را داشته باشند. ولی افسوس....

تمامی مدیران اداره تئاتر از ابتدا تاکنون عبارتند از: عظمت ژانتی، علی نصیریان، جمشید مشایخی، مجید جعفری، هوشنگ‌ توکلی، نوراله حسینخانی، مرتضی کرم خان، محمدامین، بروز عیوضی، مجیدجهان تاب، امیر لواسانی، دکتر محمود عزیزی، مرتضی حاج محمدی، خسرو شجاع‌زاده، داود فتحعلی بیگی‌، مهرداد بیات، محمود فرهنگ، مریم معترف، علی اصغر راسخ راد، محسن امیری بودند.

دوران طلایی اداره تئاتر پس از انقلاب اسلامی از سال ۱۳۶۶تا۱۳۷۱ در زمان دکتر علی منتظری به عنوان مدیر مرکز هنرهای نمایشی و دکتر محمود عزیزی به عنوان رئیس اداره تئاتر بود. در آن زمان هنرمندان بدون دغدغه کار تئاتر انجام می‌دادند.

ازطرفی به دلیل اینکه پست‌های بازیگر و کارگردان ستاره‌دار بود و به افرادی دیگر واگذار نمی‌گردید، لذا امکان استخدامی برای افراد هنرمند مقدور نبود.به همین دلیل انجمنی با عنوان «انجمن نمایش» در سال۱۳۶۶تاسیس گردید که خیلی از هنرمندان به صورت قراردادی ماهیانه با عنوان بازیگر و کارگردان حقوق دریافت می‌کردند که بیمه هم می‌شدند.

در زمان مدیریت دکتر علی منتظری به عنوان رئیس مرکز هنرهای نمایشی، دکتر محمود عزیزی را به عنوان رئیس اداره تئاتر منصو کرد. از زمان تاسیس اداره تئاتر تاکنون بالغ برنیم قرن می‌گذرد. نکته پایانی و حایز‌اهمیت در خصوص حفظ میراث و بقای ساختمان اداره تئاتر می‌باشدکه امید است با نگاه ویژه و دلسوزانه مدیران تصمیم‌گیر و تعاملی از سوی مسولین محترم وزارت فرهنگ و ارشاداسلامی به عنوان متولی امر و سازمان‌های مردم نهاد و فرهنگی و سازمان‌های ذینفع با مشارکت در ساخت بنای اداره تئاتر واقع در میدان فردوسی خیابان پارس که میراثی ماندگار است، توسط مسولین به روزهای اوج خود برگردانده شود و این مجموعه فرهنگی و وزین درخدمت رسانی به هنرمندان فرهیخته این آب و خاک و دوستداران هنر تئاتر قرار گیرد و لذا ضرورتا و برحسب نیاز برای حفظ اندوخته‌های چندین دهه آثار هنرهای نمایشی این مکان ساخته و این بنا بدلیل داشتن هنرمندان تراز اول کشور به عنوان موزه اداره تئاتر ایران تاسیس و نام‌گذاری شود و برای تسلی خاطر هنرمندان تاریخ تئاتر ایران که سال‌های طلایی عمر خود را برطبق اخلاص صبورانه و بی‌مزد و منت در این اداره سپری کرده‌اند به شایستگی از سوی دولت مردان ارج نهاده شودتا این جمله حافظ لسان الغیب به تشابه نسبت به این فرهیختگان هنر هنرهای نمایشی تجلی و ظهور یابد:

بی‌مزد بود منت هر خدمتی که کردم

یارب مبادکس را مخدوم بی‌عنایت