شکلگیری مناطق شهری
سوده نجفی عضو هیاترئیسه شورای شهر تهران
شکل گیری برخی محلات و مناطق شهرهای بزرگ، بنا به دلایل متعدد، به گونه ای است که با ضوابط و معیارهای شهرسازی و معماری امروز به ویژه در کلانشهرها مغایرت دارد. این بافت به مرور زمان فرسوده تر شده و علاوه بر فرسودگی ابنیه، شبکه تاسیسات شهری آنها نیز فرسوده شده و کارکردهای شهری خود را از دست می دهند.
بافت های فرسوده شهری، محلات فرسوده ای در فضای شهری است که مسائل و پیچیدگی های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و شیوه خود را دارد. این محلات و بافت ها از یک سو دارای ریشه های سکونتی ارزشمند با غنای فرهنگی، اجتماعی و معماری است و از طرف دیگر در راستای فرسودگی شدید، نبود دسترسی مناسب به خدمات شهری و بهداشتی، وجود مشکلات اجتماعی و امنیتی و آسیب پذیری در برابر زلزله، سیل و آتش سوزی و نیز تطابق نداشتن با زندگی امروز شهری و شهرسازی مدرن دارای مشکلات روبنایی و زیرساختی هستند.
در کل کشور ۷۰ هزار هکتار بافت فرسوده وجود دارد که ۸ میلیون نفر در این بافت ها سکونت دارند. ۳ هزار و ۲۶۸ هکتار بافت فرسوده شهری در پایتخت وجود دارد که ۵ درصد مساحت کلانشهر تهران را شامل می شود و ۱۵ درصد جمعیت در این بافت سکونت دارند که این آمار قابل بررسی است و باید دستگاه های تقننی، نظارتی و اجرایی برای حل این معضل چاره اندیشی کنند.
نخستین مسئله در امر مداخله در بافت های فرسوده جنبه کالبدی آن است. بافت های فرسوده با معضلات متعددی از لحاظ کالبدی مواجهند. مهم ترین آنها، ناپایداری ابنیه و ایمنی نداشتن ساکنان است. بناهای این بافت ها به علل گوناگون از جمله قدمت، استفاده از مصالح بی دوام یا کم دوام و رعایت نکردن شیوه های صحیح ساخت وساز، از استحکام و پایداری لازم برخوردار نیستند. مسئله دوم، نداشتن کارآیی و ناتوانی این بافت ها در پاسخگویی به نیاز شهروندان است.
دسترسی های نامناسب و نفوذناپذیری این بافت ها، علاوه بر اینکه عملیات امدادرسانی در مواقع خطر را با مشکل مواجه می سازد، باعث ایجاد ترافیک سواره و گاه نبود دسترسی سواره ساکنان بافت می شود، همچنین این معابر به علت دارا بودن پیچ و خم بسیار و نبود امکان نظارت مردم و مسئولان، زمینه بروز مشکلات اجتماعی عدیده ای از جمله خرید و فروش مواد مخدر، حضور معتادان، وقوع جرم و... را فراهم می آورد. مسائل دیگر این بافت ها، نبود یا کمبود تاسیسات و تجهیزات شهری، ریزدانگی قطعات مسکونی، همجواری کاربری های ناسازگار و کیفیت نامطلوب بصری است. باید هرگونه مداخله کالبدی در بافت های شهری با هدف حل این مسائل و ارتقای سکونت انجام گیرد.
آنچه باید همواره مدنظر باشد، این است که مداخله در بافت های شهری امری کاملا اجتماعی است و با فرهنگ جامعه در ارتباط است، از این رو انتخاب روش ها و گزینه های مناسب برای مداخله می تواند خطر دگرگونی اجتماعی ناشی از جابه جایی جمعیت را کاهش دهد و به جای سودآوری های اقتصادی، سودآوری های اجتماعی را در پی داشته باشد. در نوسازی اجتماعی، احساس تعلق به مکان معنا پیدا می کند و آن مکان هویت می یابد. نکته حائزاهمیت در مداخله در بافت های شهری، امر مشارکت مردمی است. هرگونه مداخله در بافت های زنده شهری، بدون مشارکت ساکنان به نتیجه نمی رسد. مشارکت به معنای واقعی آن، یعنی شرکت فعال شهروندان در حیات مدنی خویش، در همه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مشارکت به معنای همکاری چندسویه بین بخش دولتی، خصوصی و عمومی یعنی مردم و نهادهای مردمی است.
شأن سکونتی بافت، اعتمادسازی متقابل بین ساکنان و متولیان امر، تامین حق امنیت سکونت، مشارکت ساکنان در فرآیند تصمیم سازی و تصمیم گیری، ایجاد مراکز فعال برای افزایش تعاملات اجتماعی، کاهش بیکاری و جرم، تشکیل سازمان های غیردولتی داوطلبانه در راستای حمایت از فرآیند توسعه، توجه خاص به گروه های آسیب پذیر به ویژه زنان و جوانان و پرورش قابلیت های متناسب با توانایی، مهارت و دانش است.
مداخله در بافت های فرسوده شهری از دیدگاه اقتصادی
شهرها تنها در قالب مجموعه ای از ساختمان ها، خیابان ها، پارک ها و... تعریف نمی شوند. این مکان ها محصول فرآیندی برای افزایش کارآیی ها، تحرک عوامل تولید، گسترش نوآوری ها و پاسخگویی به نیازهای جوامع انسانی ایجاد شده و توسعه یافته اند، به عبارت دیگر، ساخت کالبدی شهرها منشأ اقتصادی داشته و سهم مهمی را در تاریخ توسعه اقتصادی کشورها ایفا کرده است.
ارتباط متقابل میان ساختار کالبدی شهرها و مولفه های اقتصادی موجب می شود تا بیشتر مداخلات در بافت کالبدی شهرها با بازتاب اقتصادی همراه باشد. این بازتاب روی ساخت کالبدی شهرها منعکس شده و تغییرات دوره ای را در پی خواهد داشت.