سقفی از جنس مقوا
« بیخانمانی و سیاستهای اجتماعی» نام کتابی است درباره پدیده بیخانمانی که در کشور ما بیشتر با عنوان کارتنخوابی شناخته میشود. تعاریف فرد بیخانمان یا کارتنخواب در ذات هیچ تفاوتی با یکدیگر ندارند. وجه تشابه مهم هر دو گروه نداشتن خانه یا سرپناهی، ولو محقر، برای خوابیدن و در امان ماندن از سرما و گرما است. کارتنخوابی و زیست خیابانی در کشوری خاص جریان ندارد و امروزه بهمثابه پدیدهای اجتماعی در تمام کشورهای جهان از آن یاد میشود.
ساکنان کلانشهر تهران از این دست افراد به همراه کودکانشان در اطراف خود زیاد دیدهاند؛ کودکانی که پشت چراغ قرمز ایستادهاند. آنها ساکنان همیشگی پشت چراغ قرمزند. در فرصت کوتاه یک تا دودقیقهای که چراغ راهنمایی و رانندگی در اختیارشان قرار داده -مگر نه اینکه این اندک فرصت آنها برای زیستن است- شیشههای ماشینمان را با تمنای خاص خود برق میاندازند، سرکی در ماشین میکشند و درخواست دستمزدی برای پاک کردن شیشه دارند. مکان زیستی چنین، تنها منحصر به چهارراهها و پشت چراغهای راهنمایی و رانندگی نیست و مدتی است که میتوانید در هر کوچه و خیابانی از هر منطقه شهر و حتی در وسایل حملونقل عمومی مانند خطوط اتوبوسرانی و مترو این افراد را به سهولت مشاهده کنید. کارتن یا همان جعبههای مقوایی تنها یک استعاره از بیخانمانی است. امروزه از لفظ کارتنخواب برای نامگذاری افرادی استفاده میشود که در خیابانهای شهر میخوابند و زندگی میکنند؛ افرادی که نوعی سیاست و برنامهریزی اجتماعی برای سازماندهی آنها نیاز است. در همین راستا مقولهای بهنام گرمخانه هرازگاهی مطرح میشود؛ سرپناهی موقتی برای افراد کارتنخواب با یک وعده شام گرم. اما چند درصد این افراد شانس استفاده از چنین اماکنی را دارند؟ گرمخانه پایان داستان انسان کارتنخواب نیست. رنج او در خیابانهای شهر ادامه دارد. ما هر روز از کنارش عبور میکنیم و این روزها شمارشان به قدری است که تبدیل به بخشی از اجزای خیابانهای شهر شدهاند. ما به تماشای او عادت کردهایم و این آغاز جریان عادیپنداری محرومیت است که در کلانشهرها در حال رخ دادن است. تماشای رنج دیگران جریانی است که ما هر روز بهواسطه تشدید فقر، بحران بیکاری، جامعه طبقاتیشده، موج مهاجرت به شهرهای بزرگ و حاشیهنشینی، نیروی کار ارزان و تورم با آن روبهرو هستیم. سیاستهای متفاوتی در شهرهای مختلف جهان برای رویارویی با این پدیده در نظر گرفته شده که آگاهی از آنها میتواند راهنمای خوبی برای سیاستگذاران مدیریت شهری باشد. اما کدام سیاستگذار؟
در قسمت راست عکس پیشرو که برگرفته از جلد کتابی است که در ابتدای این مختصر از آن نام برده شد، زن جوانی دیده میشود که روی تکه مقوایی خود را بیخانمان معرفی و درخواست کمک میکند. در قسمت چپ عکس نیز زن جوان و دو کودک همراهش همان ساکنان همیشگی و بیخانمان خیابان هستند. از این رو عکس یک گزارش تصویری این شماره صمت را مرتبط با کشور دیگری انتخاب کردهایم.