خام‌فروشی به‌معنای فروش محصولات ابتدایی هر زنجیره تولید

خام‌فروشی اصطلاحی است که اسم آن را زیاد شنیده‌ایم و بیشتر در ارتباط با حوزه معدن است. البته، لازم به ذکر است که این امر در هر حوزه و هر صنعتی ممکن است رخ دهد، اما احتمالا در زنجیره فولاد، بارها نام خام‌فروشی را شنیده‌ایم. خام‌فروشی به‌معنای فروش محصولات ابتدایی هر زنجیره تولید است. اینکه چرا خام‌فروشی انجام می‌شود و اصلا چه مزیت‌ها و معایبی دارد، موضوعی است که بسیاری از اقتصاددانان و معامله‌گران بازار در برهه‌های زمانی مختلف با آن روبه‌رو هستند، به این معنی که خام‌فروشی معادن و فولاد تعاریفی دارد، اما سود یا زیانبر بودن آن، گاهی بستگی به شرایط و زمان انجام آن تغییر می‌کند. بنابراین نمی‌توان گفت سیاست ثابتی مبنی بر انجام یا عدم‌انجام آن وجود دارد. وقتی صحبت از خام‌فروشی می‌شود، منظور مواد اولیه محصولاتی است که می‌تواند در داخل شهر، کشور یا منطقه‌ای روی آن ارزش‌افزوده اعمال کرد، بدون هیچ‌گونه تغییری به مشتریانی فروخته می‌شود که می‌توانند سود بیشتری از این خرید ببرند. برای مثال در ابتدای زنجیره فولاد، در بخش معادن شاهد تولید سنگ‌آهن، زغال سنگ و کک هستیم. این مواد که برای تولید شمش فولاد به کار می‌روند، به کارخانه‌های فولادسازی فروخته می‌شوند و آنها با انجام فرآیند ذوب‌ریزی، سنگ‌آهن را به شمش فولاد که می‌تواند بیلت و بلوم برای محصولات طویل یا اسلب فولادی برای محصولات تخت باشد، تبدیل می‌کنند. با همین مرحله تبدیل سنگ‌آهن به شمش یک مرحله ایجاد ارزش‌افزوده روی محصول اولیه رخ داده است. حال تصور کنید، شمشی که می‌تواند به محصولات طویل و تخت تبدیل شود و طی زنجیره تولید چندین‌بار به ارزش آن افزوده شود، با کمترین حاشیه سود ممکن به کشوری دیگر فروخته شود. در چنین شرایطی، هر چند سود کمی عاید معدنداران شده، اما از یک‌سو زنجیره تولید فولاد دچار کمبود مواد اولیه شده و از طرفی سودی که می‌توانست در جیب تولیدکنندگان ایرانی برود، حال در جیب تولیدکنندگان خارجی رفته است.

افزایش عوارض صادراتی محصولات خام

چندی پیش، عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی از آماده‌سازی طرحی در این کمیسیون برای افزایش عوارض صادراتی محصولات خام و محصولاتی مانند کنسانتره خبر داد.

پوردهقان، عضو کمیسیون صنایع و معادن مجلس شورای اسلامی، بااشاره به اقدامات مجلس برای جلوگیری از خام‌فروشی در صنایع معدنی و فلزی گفت: در قانون برنامه هفتم توسعه و در ماده ۴۸، دولت را ملزم کردیم از خام‌فروشی در تمامی مواد معدنی، چه فلزی و چه غیرفلزی، جلوگیری کند.

وی افزود: افزایش تکمیل زنجیره ارزش مواد معدنی از مرحله استخراج تا تولید محصول نهایی، موجب رشد تولید ناخالص داخلی، افزایش اشتغال، افزایش تولید و درآمدهای مالیاتی می‌شود و منافع اقتصادی قابل‌توجهی برای کشور دارد.

عضو کمیسیون صنایع و معادن با بیان اینکه خام‌فروشی همچنان در کشور ادامه دارد، بیان کرد: پیشنهادی به دولت ارائه دادیم که با موافقت رئیس‌جمهور همراه شد و براساس آن، عوارض صادراتی مواد خام مانند کنسانتره آهن و سایر مواد معدنی از حدود  5درصد فعلی افزایش یابد و برای 10 قلم ماده معدنی، ۱۰ واحد درصد دیگر به عوارض افزوده شود.

صادرات مواد خام تنها در صورت وجود مازاد تولید

پوردهقان تاکید کرد: سیاست کلان مجلس در برنامه هفتم این است که صادرات مواد خام تنها در صورت وجود مازاد تولید و اعلام رسمی وزارتخانه مجاز باشد؛ در غیر این صورت، تا زمانی که صنایع داخلی به این مواد نیاز دارند، خام‌فروشی نباید انجام شود.

وی بااشاره به کنسانتره سنگ‌آهن گفت: فروش خام این محصول حدود ۹۰ دلار ارزش دارد، در حالی که اگر در انتهای زنجیره به ورق فولادی تبدیل شود، ارزش آن به حدود ۹۰۰ دلار می‌رسد؛ یعنی 10برابر ارزش‌افزوده از دست می‌رود.

عضو کمسیون صنایع و معادن افزود: علاوه بر از دست دادن ارزش‌افزوده، در برخی موارد مجبور به واردات همین محصولات از خارج می‌شویم که این امر موجب خروج ارز و آسیب به اقتصاد کشور می‌شود. پوردهقان بااشاره به وضعیت صادرات مواد معدنی گفت: در برخی مواد مانند سنگ‌آهن، صادرات سنگ‌آهن مگنتیتی به‌شدت محدود شده و تنها مقدار محدودی از سنگ‌آهن هماتیتی با عیار و ارزش‌افزوده کمتر صادر می‌شود، هرچند میزان صادرات مواد خام نسبت به ۱۰ سال گذشته کاهش یافته، اما در صورت نبود مازاد، صادرات نباید انجام شود.

وی گفت: اگر اجرای ماده ۴۸ قانون برنامه هفتم به‌درستی انجام نشود، مجلس از ابزارهای نظارتی خود استفاده خواهد کرد.

پوردهقان بیان کرد: البته ما در کمیسیون صنایع و معادن طرحی را در راستای افزایش عوارض بر محصولات خام و محصولاتی مثل کنسانتره که در بسیاری از مواد معدنی ما وجود دارد، در حال آماده کردن هستیم و ان‌شاء‌الله هفته بعد نیز وزیر صنعت، معدن و تجارت و معاون معدنی وزیر صمت، گزارشی از روند خام‌فروشی تقدیم مجلس خواهد کرد.

خام‌فروشی یک موضوع مورد مناقشه

برای آنکه بخواهیم این گزارش را بهتر درک کنیم، ابتدا باید بدانیم که خام‌فروشی چگونه انجام می‌شود و با چه محصولاتی مرتبط خواهد بود. اصولا صادرات مواد معدنی، بدون فرآوری و بدون هیچ تغییری را خام‌فروشی می‌نامند. حال باید دانست که این خام‌فروشی، بیشتر در چه مواردی انجام می‌گیرد.

علی سلگی، کارشناس معادن و صنایع‌معدنی، در ارتباط با موضوع خام‌فروشی در معادن به صمت گفت: خام‌فروشی یک موضوع موردمناقشه است. عده‌ای فکر می‌کنند، اگر بلوک‌های سنگی را که از معدن استخراج می‌شود، صادر کنیم، به‌معنای خام‌فروشی است. اما عده‌ای دیگر این نظر را ندارند. عده‌ای معتقدند، وقتی سنگی با ابعاد مشخص و برش فنی خاصی تولید می‌شود که بازار دنیا آن را می‌خواهد، این دیگر یک سنگ خام نیست،بلکه سنگی است که بخشی از فرآوری را در خود پذیرفته است.

سلگی ادامه داد: وقتی بلوک صادراتی را از داخل یک سینه کار در می‌آورید، یعنی روی آن کار فنی زیادی انجام شده و دقت‌های زیادی اعمال شده است. خود این برش‌ها و ابعاد سنگ، به آن سنگ ارزش داده و ارزش‌افزوده ایجاد کرده است. حتی می‌توان آن سنگ را ناشیانه و غیراستاندارد تولید کرد که بازار جهانی آن را خریداری نکند. آیا بازار جهانی همه بلوک‌ها را از ما می‌خرد؟ خیر، زیرا همه بلوک‌هایی که استخراج می‌شود، بلوک استاندارد نیستند. پس وقتی یک بلوک استاندارد را از یک سینه کار بیرون می‌کشید، به این معنی نیست که این سنگ، خام است. اگر چنین محصولی سنگ خام بود که مشتری صادراتی نداشت.

وی گفت: بنابراین، نیاز است تا در ابتدا، این مناقشه برطرف شود. بسیاری از دوستان از ما توقع دارند که اظهارنظرهای روشنی در حوزه خام‌فروشی در سنگ داشته باشیم. زمانی که یک بلوک صادراتی باارزش را از سینه کار بیرون می‌کشید، این سنگ دیگر خام نیست؛ یعنی براساس بینش فنی که در کار وجود داشته است، به آن ارزش‌افزوده داده‌اید. این سوال پیش می‌آید که اگر این بلوک صادراتی در کارخانجات ما برش بخورد و به‌صورت اسلب وارد بازار دنیا شود، ارزش‌افزوده بیشتری ایجاد نمی‌کند؟ باید این‌گونه پاسخ داد که مشروط به شرایطی ارزش‌افزوده بیشتری ایجاد می‌کند، در صورتی که از استاندارد تکنولوژیک برخوردار باشید تا سنگ را پرورش داده و متناسب با بازار جهانی اسلب تهیه شود.

ایجاد ارزش‌افزوده با فرآوری

وی افزود: برای مثال یک سنگ مرمر باکیفیت مثل مرمر غسلان را در نظر بگیرید که یک بلوک صادراتی از آن بیرون آمده است. در این راستا، ۲ نظر وجود دارد؛ عده‌ای می‌گویند همین بلوک را باید با یک ارزش به بازار دنیا عرضه کنیم که این دیگر سنگ خام نیست و نیمه‌فرآوری‌شده است. عده‌ای نیز می‌گویند این سنگ را در کارخانجات سنگ داخل کشور به اسلب تبدیل کنید و سپس آن را به بازار جهانی بفروشید، به این صورت زنجیره ارزش تکمیل می‌شود و نرخ آن نیز بیشتر خواهد شد. به‌عقیده من الزاما نرخ بیشتر نمی‌شود. اولا برش سنگ‌های نفیس خیلی متفاوت است و ظرافت دارد. برش‌ها باید ظریف و نازک باشد. شاید ما برش ۱۸میلیمتری انجام دهیم و این برش در بازار دنیا با ۸ میلیمتر انجام شود. یعنی ممکن است، به‌ازای یک اسلب که به دنیا می‌دهیم، یک چینی یا ایتالیایی بتواند ۳ اسلب به دنیا بدهد. سوال اینجاست که آیا کیفیت ساب در سنگبری‌های ما با همان کیفیت انجام آن در ایتالیا و چین انجام می‌شود؟پس در این مورد اگر کوپ‌های صادراتی به‌فروش برود، خام‌فروشی نشده است. اما اگر این تکنولوژی را داشته باشیم، به این صورت که سنگ را پرورش دهیم، به محصول نهایی تبدیل کنیم و در بازار جهانی آن را به‌فروش برسانیم، ارزش‌افزوده بیشتری هم ایجاد می‌شود.

این کارشناس و فعال معدن در ادامه این گفت‌وگو خاطرنشان کرد: من این خطر را در بازار سنگ کشور می‌بینم که به صرف اینکه بگوییم خام‌فروشی انجام می‌دهیم، جلوی آن را بگیریم که در این صورت همین میزان و درصد اندک بازار جهانی را برای سنگ ایران به‌مخاطره می‌اندازیم. در حال ‌حاضر فروش ما حدود ۳۰۰ میلیون دلار در سال است. باید بدانیم که ظرفیت کشور ایران بین ۴ تا ۵ میلیارد دلار صادرات سنگ است. اگر بخواهیم این صادرات را احیا کنیم، باید اجازه دهیم سنگ از طریق کوپ، بازارهای دنیا را بگیرد.

سخن پایانی

درباره اینکه خام‌فروشی خوب است یا بد، نظرات متفاوتی وجود دارد اما تا جایی که بسیاری از کارشناسان اعلام کرده‌اند، باید بتوانیم در حوزه گوهرسنگ، فرآوری انجام دهیم تا محصول نهایی با کیفیت و نرخ بالاتر صادر شود. درکل، باوجود تمام مخالفت‌هایی که در بحث خام‌فروشی وجود دارد، نمی‌توان در برابر چنین اقدامی گارد داشت و با آن مخالفت ۱۰۰ درصدی کرد.