بودجه از دیدگاه اکتشاف
امیرمحمد درویش : اگر نگاهی به بودجه سال ۱۴۰۵ کنیم، متوجه خواهیم شد که رویکردی که دولت در قبال معادن درپیش گرفته، نسبت به گذشته، به سمت درآمدزایی مستقیم از معادن سوق پیدا کرده است و حکایت از نشانههای روشن دارد. موضوعی که نشان میدهد بخش معدن سال آینده نقش تامینکننده درآمد دولت را دارد و بیش از گذشته، به شعار معدن به جای نفت نزدیک شدهایم.
نگاهی به لایحه بودجه
هرچند درآمدزایی از بخش معدن برای دولت در کوتاهمدت، موجب تقویت منابع مالی دولت خواهد شد، اما کارشناسان هشدار میدهند در بلندمدت میتواند باعث افت جذابیت سرمایهگذاری در بخش معدن، کاهش اکتشافات جدید و کندی رشد صنایع معدنی کشور شود، همچنین فشار هزینهای بر شرکتهای معدنی و فولادی با افزایش تعرفه گاز و تثبیت حق انتفاع بالا نیز بر رقابتپذیری صادرکنندگان تاثیر منفی خواهد گذاشت.
با نگاهی به لایحه بودجه متوجه میشویم که اعتبارات استخراج و اکتشاف ذخایر معدنی غیرسوختی تنها ۱۴.۵ همت برآورد شده است؛ با اینکه بخش عمده آن در قالب تملک داراییهای سرمایهای تخصیص یافته، اما نسبت به حجم درآمد دولت رقم ناچیزی بهشمار میرود. مسئله این است که سهم فعالیتهای زمینشناسی و اکتشافات عمقی در ساختار بودجه همچنان کمرنگ است.
بدینترتیب سازمان زمینشناسی کشور عمدتا با اعتبارات جاری اداره میشود و باوجود نقش کلیدی در شناسایی ذخایر جدید، در لایحه بودجه جایگاه توسعهای قابلتوجهی ندارد.
این در حالی است که توسعه اکتشافات معدنی بهعنوان پایه و موتور محرک زنجیره معدن، نیازمند فراهمسازی مجموعهای از زیرساختهای اطلاعاتی، قانونی، مالی و انسانی است.
با توجه به ریسک بالای فعالیتهای اکتشافی، هرگونه جهش در این بخش مستلزم کاهش ریسک از طریق دادههای دقیق، حمایتهای موثر و بهرهگیری از فناوریهای نوین بهویژه هوشمصنوعی است.
اهمیت بودجه و دسترسی به دادهها
برای درک بهتر از روند تخصیص بودجه برای بخش اکتشاف، ابتدا باید بدانیم که در این بخش، چه چالشها و مشکلاتی وجود دارد. اکتشافات معدنی، به بودجه نیاز دارد تا این روند با سرعت بیشتری، افزایش پیدا کند. اما در ابتدا، به چالشهای بخش اکتشاف پرداختهایم و در ادامه این گزارش، اهمیت بودجه در فعالیتهای اکتشافی را بررسی کردهایم.
کوروش شعبانی، رئیس کمیته اکتشاف خانه معدن ایران گفت: برای انجام یک فعالیت اکتشافی دقیق، علمی و کمریسک، پیشنیاز اصلی، در نظر گرفتن بودجه مناسب و همچنین دسترسی به دادههای معتبر و با جزئیات مناسب است. بودجه، میتواند نقش بسیار مهمی در روند اکتشافات معدنی داشته باشد و روند این امر را افزایش دهد. در این راستا لازم است اطلاعات پایه معدنی کشور بهویژه در حوزههایی مانند ژئوشیمی، ژئوفیزیک (بهویژه ژئوفیزیک هوایی) و سایر روشهای اکتشافی با مقیاسهای دقیقتر و پوشش گستردهتر در سطح کشور تولید و بهروزرسانی شود. هرچه این دادهها کاملتر و دقیقتر باشند، ریسک اکتشاف کاهش یافته و تصمیمگیری برای سرمایهگذاران با اطمینان بیشتری انجام خواهد شد. همچنین، متوجه خواهیم شد تا بودجه در نظر گرفته شده، در چه بخشهایی باید هزینه شود.
رئیس کمیته اکتشاف خانه معدن ایران تصریح کرد: در حوزه حمایتهای قانونی و حقوقی، اگرچه طی سالهای اخیر روند صدور پروانههای اکتشافی نسبتبه گذشته بهبود یافته است، اما بروکراسی اداری یکی از موانع اصلی توسعه سریع اکتشاف بهشمار میرود. همچنین، این بروکراسی ها، فرآیند سرمایهگذاری را با مشکل مواجه میکند. اکتشاف، بیش از هرچیز به سرمایه و در اصل به بودجه نیاز دارد تا بتوانیم، روند اکتشاف را گسترش دهیم و نسبت به قبل، به شعار معدن به جای نفت نزدیک شویم.
مهمترین مطالبات فعالان معدنی
او اظهار کرد: اجرای دقیق و بدون وقفه قانون معادن بهویژه (ماده ۲۴) آن در فرآیند صدور پروانهها میتواند نقش تعیینکنندهای در تسهیل و تسریع فعالیتهای اکتشافی داشته باشد. ایجاد شفافیت، کاهش زمان صدور مجوزها و ثبات قوانین، از مهمترین مطالبات فعالان این حوزه است.
شعبانی اظهار کرد: اکتشاف ذاتا فعالیتی پرریسک است و همین موضوع باعث احتیاط سرمایهگذاران در ورود به این بخش میشود. در این میان نقش صندوقهای حمایتی و نهادهایی مانند صندوق بیمه فعالیتهای معدنی بسیار کلیدی است. افزایش سطح حمایت، تسریع در فرآیندهای حمایتی و خروج از رویههای کند و محافظهکارانه میتواند به جذب سرمایهگذاری بیشتر و ایجاد جهش در فعالیتهای اکتشافی منجر شود. بهطورخلاصه توسعه اکتشاف بدون حمایت جدی مالی و تضمین نسبی سرمایه امکانپذیر نخواهد بود. رئیس کمیته اکتشاف خانه معدن ایران بااشاره به یکی از چالشهای جدی حال حاضر و آینده بخش معدن گفت: کمبود نیروی انسانی متخصص و بهروز مسئلهای است که باید جدی گرفته شود. این موضوع بهویژه در حوزههایی که با فناوریهای نوین مانند هوشمصنوعی، تحلیل داده و علوم میانرشتهای مرتبط هستند، نمود بیشتری دارد. لازم است نظام آموزشی کشور با نگاه آیندهنگر به تربیت نیروهایی بپردازد که علاوه بر دانش زمینشناسی و معدن، با ابزارها و فناوریهای نوین نیز آشنایی عملی داشته باشند.
او در ادامه نقش هوشمصنوعی و فناوریهای نوین در کاهش هزینه و افزایش دقت را کلیدی دانست و ادامه داد: برای افزایش دقت و سرعت اکتشاف و همزمان کاهش هزینههای بالای آن استفاده از فناوریهای نوین بهویژه هوشمصنوعی یک ضرورت اجتنابناپذیر است. تحلیل دادههای اکتشافی با کمک هوشمصنوعی میتواند الگوهای پنهان را آشکار کرده و تصمیمگیریها را علمیتر کند. با این حال چالش اصلی آن است که دادههای موجود هنوز برای استفاده موثر در بسترهای هوشمصنوعی آمادهسازی نشدهاند. در این راستا پیشنهاد میشود نهادی تخصصی با ماموریت «آمادهسازی و استانداردسازی دادههای اکتشافی برای کاربرد در هوشمصنوعی» ایجاد شود. چنین سازمانی میتواند نقش پل ارتباطی میان دادههای سنتی و فناوریهای نوین ایفا و بستر استفاده گسترده از هوشمصنوعی در اکتشافات معدنی را فراهم کند.
شعبانی سپس به نقش شتابدهندهها، اکوسیستم نوآوری و تعامل با سرمایهگذاران اشاره و ابرازکرد: توسعه اکوسیستم نوآوری در بخش معدن، از طریق حمایت هدفمند از شتابدهندهها و شرکتهای فناور میتواند محرک مهمی برای تحول در اکتشاف باشد. برگزاری نمایشگاهها و رویدادهای تخصصی با تمرکز صرف بر اکتشاف معدنی، جایی که شتابدهندهها و استارتآپها برنامهها و راهکارهای خود را ارائه دهند، میتواند هم به جذب سرمایهگذار کمک کرده و هم مسیر فناوریمحور شدن اکتشاف را هموار کند.
گفتنی است، توسعه اکتشافات معدنی نیازمند مجموعهای هماهنگ از اقدامات است؛ از آمادهسازی زیرساختهای دادهای و استفاده از هوشمصنوعی گرفته تا تقویت حمایتهای مالی و قانونی و تربیت نیروی انسانی متخصص. ایجاد رشتهها یا گرایشهای تخصصی مانند «کاربرد هوشمصنوعی در اکتشاف» در نظام آموزشی کشور، تقویت نقش صندوقهای حمایتی، کاهش بوروکراسی اداری و توسعه اکوسیستم نوآوری، همگی میتوانند به فعالسازی، بروزرسانی و رونق پایدار اکتشافات معدنی کشور منجر شوند.
نقش بودجه در اکتشافات معدنی
سهراب حسینی، کارشناس معدن در ارتباط با اهمیت تخصیص بودجه در پروژههای معدنی به صمت گفت: ایران به عنوان کشوری که ظرفیت معدنی دارد و در رتبه بالایی در ارتباط با منابع طبیعی و منابع معدنی قرار گرفته، موضوع معادن را دارای اهمیت کرده است. این موضوع قابلتوجه است که چه میزان از معدنکاری در کشور برعهده سرمایهگذار و چه میزان برعهده دولت است که دولت میتواند با اختصاص بودجه، سهم خود را پرداخت کند.
حسینی ادامه داد: نگاههای متفاوتی را میتوان به موضوع بودجه و سرمایه معادن داشت. نخستین نگاه، دیدگاهی است که در قانون اساسی آمده و در کشور اجرایی میشود و هیچ شخص حقیقی و حقوقی، مالک ذخایر معدنی و مواد معدنی نیست. نگاه دوم، دیدگاه جهان به معادن است که کشورهای معدنی که هم رده ایران هستند، چگونه با موضوع سرمایه و بودجه معادن برخورد میکنند.
وی گفت: معدنکاری در مرحله اکتشاف، برای آنکه ریسک سرمایهگذاری کاهش پیدا کند و اندیسهای مواد معدنی از حالت حدس گمان به یقین تبدیل شوند به اکتشافات پایه نیاز دارند که چنین امری نیازمند حمایت و همراهی دولت است. اندیس معدنی به معنای محدودهای است که در آن، آثار یک یا چند ماده معدنی صرف نظر از اقتصادی بودن آن، مشاهده شده باشد. اکتشافات پایه در مرحله اول، معمولا باید توسط دولتها و سازمانهای اکتشافی صورت گیرد. در بسیاری از کشورها، دولت، مسئولیت سرمایهگذاری را از پایه به اشخاص واگذار میکند. هر میزان ظرفیت معدنی از لحاظ زمینشناسی مشخص تر شده باشد، ریسک سرمایهگذاری را کاهش خواهد داد و دولت بودجهای را پرداخت نخواهد کرد.
دولت و توجه به بودجههای زیرساختی معادن
وی افزود: زمانی که ریسک سرمایهگذاری بالا میرود، فرد یا شرکتهای سرمایهگذار، حاضر به پذیرش ریسک برای اکتشافات نخواهند بود و در این مرحله، دولت برای سرمایه گذاری، وارد عمل خواهد شد و با اختصاص بودجه، فعالیت هایی را آغاز میکند تا زیرساختهای کشور فراهم شود. بنابراین، سرمایهگذاری در مرحله اکتشاف معادن، یکی از مهمترین موضوعاتی است که دولتها باید توجه ویژهای به آن داشته و در زمینه معدنکاری و زمین شناسی، سرمایهگذاری کرده و بودجههایی را اختصاص دهند.
حسینی خاطرنشان کرد: همانطور که دولت برای اکتشاف نفت که از منابع طبیعی محسوب میشود، اقداماتی را انجام میدهد و بهرهبرداری به سرمایهگذار میسپارد، در حوزه معادن هم باید این امر صورت گیرد و با اختصاص بودجه مناسب، مرحله اکتشاف معادن را انجام دهد. در بسیاری از نقاط زمین، ذخایر پنهان و عمیق وجود دارد و دولت باید با تخصیص بودجه، ریسک حفاری در عمق را کاهش دهد. سرمایهگذاری در معدن و تخصیص بودجه، باید در حوزه اکتشاف صورت گیرد که از مهمترین بخش معادن است. باتوجه به وجود مشکلات و تحریمهای موجود، همچنین فرسودگی ماشینآلات معدنی، معدنکاری با مشکلات اساسی مواجه شده است. معدنکاری نیازمند حمایت دولت و تخصیص بودجههای زیرساختی است تا بتوانند فعالیتهای اکتشافی را انجام دهد.
وی گفت: بودجه، برنامهای است که باید در آن، معادن اهمیت بالایی داشته باشند و باید این بودجه در راستای اکتشافهای پایه، تجهیز ماشینآلات و سرمایه انسانی هزینه شود. تجهیزات و ماشینآلات از مهمترین موضوع برای توسعه اکتشافات است و حتما باید از ماشینآلات نو استفاده کرد. همچنین، قیمتگذاری دستوری نیز به زنجیره تولید و اکتشافات معدنی آسیب وارد خواهد کرد و رانت را در برخی حلقهها ایجاد میکند. نیروی انسانی و تربیت آن از مهمترین چالشهای پیشرو است. تمام این موارد، نیازمند بودجه هستند تا هرکدام از این چالشها برطرف شوند.
تخصیص بودجه باید در زیرساخت فعالیتهای معدنی صورت گیرد
حسینی ادامه داد: طرحهای مسئولیت اجتماعی و پیشگیری از ایجاد معارضان محلی، یکی دیگر از اقداماتی است که با تخصیص بودجه قابلیت اجرایی خواهد داشت. تخصیص بودجه باید در زیرساخت فعالیتهای معدنی صورت گیرد تا سرمایهگذاران با کمترین ریسک، بتوانند فعالیت خود را انجام داده و برای سرمایهگذاری اقدام کنند. این نکته دارای اهمیت است که هر میزان ریسک سرمایهگذاری کمتر باشد، دولتها میتوانند سود بهره مالکانه بیشتری دریافت کنند. میتوان به این نتیجه رسید که تخصیص بودجه مناسب برای معادن کشور، اهمیت بسیار بالایی دارد و هر میزان این بودجه در زیرساخت و تجهیزات و اکتشاف هزینه شود، کارآیی بیشتری خواهد داشت.
سخن پایانی
همانطور که در این گزارش به آن اشاره شد، یکی از مهمترین بخشهای حوزه معدن، مرحله اکتشاف است. اکتشاف، مهمترین نقش را در بحث فعالیتهای معدنی دارد و هزینه کرد این بودجه بسیار دارای اهمیت است. البته، میزان بودجهای هم که برای بخش معدن و اکتشافات معدنی در نظر گرفته میشود، باید این حوزه را بهسمت شعار معدن بهجای نفت سوق دهد.
