یوتیوب فارسی؛ از حاشیه به متن اقتصاد محتوا

یکی از دلایل پیشی گرفتن یوتیوب از صداوسیما، آزادی در فرم و محتوا، نبود بروکراسی، امکان کسب درآمد ارزی و حضور چهره‌هایی است که از رسانه رسمی کنار گذاشته شده‌اند. یوتیوب حالا نه صرفا یک پلتفرم، بلکه یک اکوسیستم رسانه‌ای مستقل است که مخاطب ایرانی را با خود همراه کرده است. در سال‌هایی که یوتیوب در ایران فیلتر است، پارادوکسی عجیب شکل گرفت. کاربران برای دسترسی به این پلتفرم ناگزیر به استفاده از VPN بودند و همین تغییر آی‌پی، آنها را در نگاه سیستم تبلیغاتی گوگل به کاربرانی از کشورهای سطح اول تبلیغاتی مانند امریکا، آلمان و هلند تبدیل می‌کرد. نتیجه، نمایش تبلیغات گران‌قیمت و در پی آن، درآمد دلاری قابل‌توجه برای کانال‌های فارسی‌زبان بود.

در چنین شرایطی، یوتیوب فارسی به‌سرعت رشد کرد؛ از برنامه‌های سرگرمی و تاک‌شوها گرفته تا آموزش، مستند و آشپزی. کانال‌هایی با چند صد هزار تا چند میلیون سابسکرایبر شکل گرفتند و اکوسیستمی به‌وجود آمد که در عمل، بخشی از خلأ رسانه‌ای و حتی اقتصادی جامعه را پر می‌کرد.

بزرگان یوتیوب فارسی

تا اول دی ۱۴۰۴، آمار سابسکرایبر برخی از چهره‌های شاخص یوتیوب فارسی تصویر روشنی از مقیاس این اکوسیستم ارائه می‌دهد. اشکان صادقی در حوزه آشپزی با بیش از ۴.۱۵ میلیون دنبال‌کننده، در صدر قرار دارد. پس از او، کانال‌های سرگرمی مانند «فرش دانیال»، «رضا قهرمانلو»، «پوریا پوتک» و «فرشاد سایلنت» هرکدام با صدها هزار تا نزدیک به دو میلیون سابسکرایبر، نشان می‌دهند که ذائقه اصلی مخاطب ایرانی در این فضا همچنان سرگرمی است. در کنار اینها، کانال‌های گیمینگ، موسیقی و حتی تحلیل و گفت‌وگو نیز جایگاه قابل‌توجهی پیدا کرده‌اند؛ نشانه‌ای از اینکه یوتیوب فارسی تنها یک سرگرمی ساده نیست، بلکه به یک رسانه چندلایه تبدیل شده است.

وقتی الگوریتم جلوتر از VPN می‌ایستد

همه‌چیز تا زمانی خوب پیش می‌رفت که گوگل تصمیم گرفت سیستم شناسایی موقعیت مکانی خود را به‌روزرسانی کند. گزارش‌ها حاکی از آن است که این شرکت با اتکا به داده‌های عمیق‌تر و هوش مصنوعی، دیگر تنها به آی‌پی بسنده نمی‌کند. زبان کیبورد، منطقه زمانی، لوکیشن دستگاه، شبکه‌های موبایلی و حتی داده‌های مرتبط با سیستم‌عامل اندروید، همگی در خدمت شناسایی هویت واقعی کاربر قرار گرفته‌اند.

نتیجه این تغییر، حذف تبلیغات برای کاربران داخل ایران است؛ به این معنا که بازدیدها دیگر به دلار تبدیل نمی‌شوند. برآوردها از کاهش درآمدی تا ۹۰ درصد حکایت دارند؛ عددی که هنوز به‌صورت رسمی تایید نشده، اما از سوی چندین منبع غیررسمی و فعال بازار مطرح شده است.

هدف واقعی گوگل چیست؟

آرین اقبال، کارشناس امنیت شبکه معتقد است؛ این تصمیم بیش از آنکه سیاسی باشد، یک تصمیم تجاری است. از نگاه گوگل، تبلیغ‌دهنده هزینه می‌پردازد تا به فروش برسد. کاربرانی که در کشورهایی تحت‌تحریم مانند ایران حضور دارند، عملا امکان خرید بین‌المللی ندارند و نمایش تبلیغ به آنها نرخ تبدیل را پایین می‌آورد. به‌همین‌دلیل، گوگل ترجیح داده است به کاربرانی که هویت ایرانی آنها احراز می‌شود، اصلا تبلیغی نمایش ندهد تا بازدهی سیستم Google Ads را حفظ کند. این تصمیم، هرچند از نظر اقتصادی برای گوگل منطقی است، اما تبعات سنگینی برای تولیدکنندگان محتوای فارسی‌زبان دارد.

داستانی قدیمی با لباسی جدید

به‌گفته اقبال، این اتفاق در ادامه روندی است که از سال ۱۴۰۰ با عنوان فناتحریم شناخته می‌شود. در آن زمان نیز گوگل با محدودسازی خدماتی مانند Google Cloud و Firebase، دسترسی کاربران و کسب‌وکارهای ایرانی را به زیرساخت‌های جهانی محدود کرد. تفاوت این مرحله در آن است که حالا مستقیما پلتفرم یوتیوب و سیستم تبلیغاتی آن هدف قرار گرفته؛ سیستمی که برای بسیاری از تولیدکنندگان محتوا، منبع اصلی درآمد دلاری بود.

چرا بعضی‌ها هنوز تبلیغ می‌بینند؟

باوجود این تغییرات، هنوز برخی کاربران گزارش می‌دهند که در یوتیوب تبلیغات نمایش داده می‌شود. اقبال این موارد را داده‌های پرت می‌داند. به‌گفته وی، آی‌پی‌های جدید یا VPS هایی با تعداد کاربر کم ممکن است هنوز توسط سیستم گوگل شناسایی نشده باشند، اما این وضعیت موقتی است. هرچه تعداد استفاده‌کنندگان از یک آی‌پی بیشتر شود یا نشتی‌های فنی مانند DNS Leak وجود داشته باشد، شناسایی سریع‌تر انجام می‌شود و آن آی‌پی در لیست سیاه قرار می‌گیرد.

جذابیت و حاشیه

یوتیوب فارسی فقط محل سرگرمی نبود؛ پول‌های بزرگی در این فضا جابه‌جا می‌شد. براساس اظهارات کارشناسان حوزه فضای مجازی، بازدید میلیونی می‌تواند بین ۱۵ تا ۳۰ هزار دلار درآمد ایجاد کند. در چنین بستری، برنامه‌هایی مانند «پامپ» امیرحسین قیاسی، «رک» مجید واشقانی یا «نصف‌شب» علی صبوری توانستند به درآمدهای صدها میلیون تومانی و حتی میلیاردی برسند. البته ارقام دقیق برخی از این درآمدها، از جمله رقم ۸۰۰ میلیون تومان ماهانه برای برنامه «رک»، به‌صورت رسمی تایید نشده‌اند، اما تکرار آنها در فضای رسانه‌ای نشان‌دهنده مقیاس اقتصادی این پلتفرم است.

جنجال، بازدید، پول

وقتی درآمد = بازدید می‌شود، مسیر به‌سمت جنجال هموار است. بسیاری از برنامه‌های یوتیوبی بدون نظارت حرفه‌ای بر صحت ادعاها، اخلاق رسانه‌ای یا پیامدهای اجتماعی تولید می‌شوند. این وضعیت، شکاف عجیبی ایجاد کرده است: برنامه‌هایی که اگر در تلویزیون یا شبکه نمایش خانگی پخش می‌شدند، احتمالا با توقف یا برخورد قانونی مواجه بودند، در یوتیوب بدون محدودیت منتشر می‌شوند و میلیون‌ها بازدید می‌گیرند.

پیامد اقتصادی

با سقوط درآمدهای AdSense، بسیاری از یوتیوبرها با یک پرسش جدی مواجه شده‌اند: ادامه کار صرفه اقتصادی دارد یا نه؟ اقبال معتقد است اثرات این تصمیم در میان‌مدت خود را نشان می‌دهد. کاهش درآمد به‌معنای کاهش سرمایه‌گذاری روی تجهیزات، تیم و کیفیت محتواست؛ مسیری که می‌تواند به افت تدریجی یوتیوب فارسی منجر شود.

استراتژی‌های بقا؛ دوراهی محتوا

در برابر این شرایط، دو مسیر اصلی پیش‌روی تولیدکنندگان محتوا قرار دارد. مسیر اول، حرکت به‌سمت محتوای بی‌کلام و بین‌المللی است؛ جایی که مرز زبان از میان برداشته می‌شود و مخاطب از بازارهای با ارزش تبلیغاتی بالا جذب می‌شود.

مسیر دوم، تمرکز بر مخاطب ایرانی و تغییر مدل درآمدی است؛ از تبلیغات مستقیم و اسپانسرشیپ گرفته تا همکاری در فروش، دونیشن و فروش محصولات اختصاصی. این تغییر، یوتیوب را از یک منبع درآمد تبلیغاتی به ابزاری برای بازاریابی و فروش مستقیم تبدیل می‌کند. با بزرگ‌شدن این فضا، مسئله شفافیت مالی و نظارت حرفه‌ای پررنگ‌تر می‌شود.

 سؤال مهم این است که این پول‌ها دقیقا از کجا می‌آیند و چگونه مدیریت می‌شوند؟ نبود پاسخ روشن، می‌تواند تبعات اجتماعی و حتی حقوقی ایجاد کند.

سخن پایانی

مهاجرت سلبریتی‌ها به یوتیوب، یک موج زودگذر نیست؛ بلکه نشانه‌ای از تغییر ژئوپلتیک رسانه‌ای و اقتصادی در ایران است. تا زمانی که شکاف میان ارزش ریال و دلار عمیق است و تا زمانی که پلتفرم‌های داخلی با محدودیت‌های سخت‌گیرانه دست‌وپنجه نرم می‌کنند، جاذبه یوتیوب برنده نهایی خواهد بود. بی‌شک این روند، صداوسیما را با بحران جدی ریزش استعداد و از دست دادن مرجعیت مواجه خواهد کرد. آنچه امروز در یوتیوب فارسی رخ می‌دهد، لزوما یک فروپاشی کامل نیست؛ بلکه بیشتر به یک دگردیسی اجباری شباهت دارد. عصری که در آن، بازدیدهای داخلی به‌راحتی به دلار تبدیل می‌شدند، احتمالا به پایان رسیده است.

یوتیوب فارسی حالا در نقطه‌ای ایستاده که موفقیت دیگر صرفا به تعداد بازدید وابسته نیست، بلکه به استراتژی، خلاقیت و توانایی تطبیق با شرایط جدید گره خورده است. تولیدکنندگان محتوا یا باید جهانی فکر کنند یا مدل‌های اقتصادی بومی و مبتنی بر اعتماد مخاطب را توسعه دهند.

در هر دو حالت، یک حقیقت روشن است: یوتیوب فارسی، حتی زیر فشار الگوریتم‌ها و تحریم‌ها، نشان داده که خلاقیت می‌تواند راهی برای بقا پیدا کند، هرچند این بار، مسیر دشوارتر و حرفه‌ای‌تر از همیشه است.