جوانسازی ساختمانها نسخه ترکیبی میخواهد
زهرا پیربداقی: عمر کوتاه بناها یکی از چالشهای صنعت ساختمان بهشمار میرود که موجب هدررفت منابع طبیعی و آسیب به محیطزیست میشود. البته در این میان نباید از نقش سازندگانی که فاقد دانش و تخصص کافی هستند، غافل شد، چراکه برای کسب سودهای کلان مقررات ملی ساختمان را نادیده میگیرند. چندی پیش رئیس سازمان نظاممهندسی خبر از رتبهبندی ساختمانها را داده و گفته است؛ با راهاندازی یک سامانه، ساختمانها رتبهبندی و ارزشگذاری خواهند شد که افزایش عمر ساختمان را بهدنبال خواهد داشت. کارشناسان معتقدند؛ برای افزایش عمر مفید ساختمانها فقط رتبهبندی کفایت نمیکند، بلکه باید در کنار آن اقداماتی دیگر نظیر بیمه ساختمان هم اجرایی شود تا شاهد جوانمرگ شدن بناها و تخریب و نوسازی نباشیم.
در حال حاضر در کشورهای پیشرفته عمر مفید ساختمانها به حدود ۱۰۰ سال میرسد، اما ایران از این قافله عقب مانده است، بهطوریکه ساختمانها عمری بیش از ۳۰ سال نداشته و در یک چرخه تخریب و نوسازی گرفتار شدهاند. بنابراین ضروری است اقداماتی در راستای رعایت اصول و قواعد در ساختمانسازی انجام شود. در همین زمینه صمت در گزارش امروز به بررسی تاثیر رتبهبندی بر افزایش طول عمر ساختمانها پرداخته است که در ادامه میخوانید.
رتبهبندی از طراحی تا ساخت
در همین زمینه جواد رحیمپور، کارشناس حوزه شهری به صمت گفت: رتبهبندی ساختمانها دغدغه همیشگی برای بالا بردن کیفیت ساختمانها بوده، در واقع از گذشتههای دور بحث شناسنامه فنی ساختمان مطرح بوده، اما اجرایی نشده است. بهگفته رئیس سازمان نظام مهندسی، رتبهبندی ساختمانها قرار است اجرایی شود که احتمالا منظورشان ساختمانهای نوساز است. اگرچه رتبهبندی موجب افزایش عمر ساختمان و کیفیتشان خواهد شد، اما اختلاف قیمتی هم بهدنبال خواهد داشت.
وی تاکید کرد: یکی از چالشهای بخش ساختوساز، ورود سازندگانی است که از دانش و تخصص لازم برخوردار نبودهاند و براساس تجربه شخصی و آزمون و خطا وارد این حرفه شدهاند، بهطوریکه فقط بهدنبال کسب سودهای کلان با ساخت ساختمانهای بیکیفیت بودهاند، بدون اینکه متقاضیان خرید مسکن را در نظر بگیرند.
این کارشناس حوزه شهری تصریح کرد: زمانی که صحبت از رتبهبندی ساختمانها میشود، فقط نباید بحث سازه مطرح شود، بلکه باید رتبهبندی نقشه و طراحی را هم در نظر بگیرند، زیرا شاهد آن بودیم که ساختمانها کیفیت خوبی دارند، اما از آنجایی که پارکینگ و فضای باز مناسبی برایشان نساختهاند، همچنین تراکم خوبی به آنها اختصاص ندادهاند، باید تخریب شوند. بنابراین معیارهای رتبهبندی مهم است و کیفیت ساختوساز فقط مربوط به سازه نمیشود.
وی در پاسخ به این سوال که کیفیت پایین ساختمانها چه تبعاتی بهدنبال خواهد داشت، گفت: در هنگام وقوع بلایای طبیعی نظیر زلزله فاجعه رخ خواهد داد. از طرف دیگر، عمر ساختمانها بهشدت کاهش مییابد، بهطوریکه در حال حاضر شاهد آن هستیم که در کشورهای پیشرفته عمر ساختمان حدود ۱۰۰ سال است، اما در ایران به ۳۰ سال هم نمیرسد. به این ترتیب ساختمان در یک چرخه باطل بازسازی و نوسازی گرفتار میشوند که منجر به هدررفت منابع طبیعی خواهد شد. از طرف دیگر، از لحاظ زیستمحیطی آلایندگی بسیار بهدنبال خواهد داشت.
رحیمپور در پاسخ به این سوال که چرا عمر مفید ساختمانها در کشورهای پیشرفته ۱۰۰ و در ایران حدود ۳۰ سال است، گفت: در کشورهای پیشرفته، مسکن کالای سرمایهای نیست، بلکه یک کالای شخصی بهشمار میرود که روی آن هدفگذاری عمومی صورت گرفته و همین خصلت موجب شده است کیفیت ساختمان بالا برود.
راه نرفته برای نگاهداشت ساختمان
همچنین عباس اکبرپور، دبیر انجمن مهندسان راه و ساختمان به صمت گفت: فقط رتبهبندی ساختمانها برای افزایش طول عمرشان کافی نیست، بلکه باید پس از احداث، نظارت بر ساختمان بهصورت مستمر ادامه یابد. در حال حاضر شاهد آن هستیم در کشورهای پیشرفته ساختمانها سرمایههای ملی تلقی میشوند و با رعایت اصول و قواعد ساختمانسازی اجازه نابودی این سرمایه را نمیدهند.
ساختمانها بیمه شوند
اکبرپور اظهار کرد: شرکتهای بیمه باید بیمه ساختمان پس از ساخت را در دستور کار قرار دهند. متاسفانه هیچگونه قانونی برای نگاهداشت بنا وجود ندارد و حتی دراین زمینه رشته دانشگاهی هم نداریم. به این ترتیب شاهد آن هستیم که ساختمانها در پایان کار به حال خود رها میشوند. در حالی که بناها باید بیمه شوند و به صورت ادواری مورد نظارت و بازرسی قرار گیرند و نرخ آن براساس این گزارشها متغیر باشد. درباره این امر تاکنون تمهیداتی اندیشیده نشده، بهطوریکه بیش از ۱۰۰ سال است، ساختمانها بدون نگرش نگاهداشت ساخته میشوند و چرخه بازسازی یعنی تبدیل ساختمان کلنگی به نو حدودا بین ۱۵ تا ۲۵ سال متغیر است. در حالی که در کشورهای توسعهیافته عمر ساختمان بین ۸۰ تا ۱۲۰ سال است و شاهد آن هستیم که به نگاهداشت ساختمان توجه ویژهای دارند.
بهره از مصالح بیکیفیت
دبیر انجمن مهندسان راه و ساختمان به تاثیر مصالح ساختمانی بیکیفیت در کاهش عمر ساختمانها پرداخت وگفت: برای کاهش هزینهها، مصالح ساختمانی نامرغوب و بیکیفیت در ساختوساز بهکار میبرند، نظیر پروژه مسکن مهر و نمونههای مشابه که با دخالت دولت برای اقشار کمدرآمد ساخته شد، از نظر کیفی معمولا کیفیت مطلوب را دارا نیست و طول عمرشان هم کم است که این موارد از عوارض عدمواگذاری ساختوساز به بخش خصوصی است. این در حالی است که دولت باید نظارت کلی و برنامهریزی کلان اقتصادی را در دستور کار خود داشته باشد و با حمایت از بخش خصوصی، کار را به مردم بسپارد. هرچه از تصدیگری دوری کند، عملکردش بهتر و مفیدتر خواهد بود، بهعبارتی اگر رویه فعلی را ادامه دهد، وضعیت اقتصاد و ساختوساز بدتر خواهد شد. در حال حاضر باید برای ساخت نهضت ملی مسکن، متری ۲۰ میلیون تومان هزینه شود. اگر بخواهد در هزینهها صرفهجویی کند، مسلما ساختمانها کیفیت و طول عمر طولانی نخواهند داشت، چراکه برای کاهش هزینهها مجبور هستند کیفیت را پایین بیاورند.
خطاهای طراحی و مهندسان ناظر
وی در پاسخ به این سوال که خطاهای طراحی و مهندسی چقدر در کاهش عمر ساختمانها موثر است، گفت: متاسفانه در بخش طراحی عملکرد بهینهای نداریم و براساس طرح اولیه فعالیت آغاز میشود، در حالی که باید مهندس یا شرکت مربوطه چندین گزینه طراحی را ارائه دهد تا مالک بهترین را انتخاب کند. همچنین برای اینکه در هزینهها صرفهجویی کنند، ساختمان براساس نقشه مصوبشده ساخته نمیشود و شاهد آن هستیم که بناها زمین تا آسمان با نقشه اصلی متفاوت هستند. از طرف دیگر با امضافروشی مهندسان ناظر مواجهیم، به این ترتیب اگر ساختمان استحکام لازم را نداشته باشد و کیفیت و کمیت مصالح ساختمانی بهاندازه نقشه به کار نرفته باشد، هر اتفاقی که برای ساختمان بیفتد، مقصر مهندس ناظر ساختمان خواهد بود.
اکبرپور تصریح کرد: در واقع بهعلت اینکه نقشه دوم از نقشه اول کیفیت پایینتری دارد، بهمراتب ارزانتر تمام میشود. در این میان مالک برای اینکه سود بیشتری به جیب بزند، نقشه دوم را اجرا میکند و نقشه اول را کنار میگذارد، همچنین تعرفه مهندسان از طراح گرفته تا ناظر و مجری، براساس عرف بینالمللی نیست و بسیار پایین است، بهنحویکه یک معاملات ملکی بهمراتب درآمد بیشتری از مهندسان دارد و این عوارض تصمیمات وزارت راه و شهرسازی فعلی و گذشته است که گریبانگیر قشر تحصیلکرده و متخصص شده است. یک مهندس نباید برای امرار معاش خود، ناظر ۱۰ ساختمان باشد، بلکه باید با نظارت بر یک یا 2 ساختمان زندگی خود را برای یک سال بهخوبی بچرخاند.
سازندگان بدون تخصص
دبیر انجمن مهندسان راه و ساختمان ادامه داد: به این ترتیب ساختمانی که ساخته میشود، با حالت ایدهآل فاصله بسیاری دارد و از کیفیت لازم برخوردار نخواهد بود، بنابراین نباید تعجب کرد که بناها دچار پیری زودس و فرسودگی میشوند، چراکه مالک هم به صرف اینکه سرمایه کلانی دارد، بدون تخصص لازم دست به ساختوساز میزند. این در حالی است که باید ساختوساز در دست تعاونیهای خاص مسکن با مشارکت و سهامداری مهندسان انجام شود و مالک باید صرفا سرمایهگذار باشد و از منابع مالی حاصلشده بهرهمند شود، بدون اینکه دخالتی در چرخه ساختوساز داشته باشد.
ضرورت صدور شناسنامه برای ملک
وی تاکید کرد: هدف از نگاهداشت ساختمان این است که ملک بهصورت مستمر بازرسی و موارد ترمیمی را ذکر کنند و نرخ بیمه هم براساس آن تعیین شود. بهعبارتی ساختمانها باید شناسنامه داشته باشند. این شناسنامه باید توسط هیات مستقلی تهیه شود، حتی هیات دومی هم نظارت را برعهده داشته باشد.
اکبرپور افزود: صدور شناسنامه فنی و ملکی برای ساختمانها در برنامه هفتم توسعه بهتصویب رسیده است. این کار خوب است، اما این قانون برای بناهای جدید کاربرد خواهد داشت و مشمول ساختمانهای موجود که در برابر زلزله غیرایمن هستند، نمیشود. به این ترتیب هیچ برنامهای برای نگاهداشت ساختمانهای فعلی نداریم و در صورت وقوع زلزله، تمام آنها ویران خواهند شد.
دبیر انجمن مهندسان راه و ساختمان گفت: برای نگاهداشت ساختمان پس از ساخت، بنا را باید بیمه کرد، بهشرطیکه از مهندسان عمران و معمار بهره برد تا شرکتهای بیمه عملکرد قابلقبولی داشته باشند، بهاین ترتیب دیگر شاهد بیکاری قشر تحصیلکرده نخواهیم بود. این موارد ابتر مانده و دیده نمیشود، بهطوریکه نهایتا بسیاری از مهندسان مهاجرت میکنند و این فرهیختگان را بهراحتی از دست میدهیم.
لزوم تقویت سازه
اکبرپور تصریح کرد: سازهای که ساخته میشود، باید طراحی مناسبی داشته باشد، مگر اینکه ساختمان قدیمی باشد، در این صورت باید از لحاظ مقاومسازی لرزهای بررسی شود. متاسفانه هیچگونه قانونی برای ترمیم و بهبود عملکرد سازهها در برابر زلزله وجود ندارد و هیچ منابع مالی خاصی هم برای آن اندیشیده نشده است تا در اختیار مالک قرار گیرد. این عوارض عدمنگرش سیستمی به امر ساختمان است. اگر نگاهداشت ساختمان موردتوجه دولت قرار گیرد، توصیههایی برای ترمیم آن داده خواهد شد و دیگر شاهد فرسودگی زودرس ساختمانها نخواهیم بود، منتها باید در این زمینه قانون وجود داشته باشد و در مرحله بعد، منابع مالی آن از سوی نهادها تامین شود.
غفلت از صنعتیسازی
وی گفت: صنعتیسازی یک نگرش انبوهسازی است و بهدلیل اینکه بهصورت انبوه قطعات ساخته میشود، هزینهها پایین میآید و مطمئنا میتواند به افزایش طول عمر ساختمان هم کمک کند. باید تعدادی از مهندسان در قالب تشکلها سهامدار باشند و مجموعهای را برای صنعتیسازی راهاندازی کنند.
دبیر انجمن مهندسان راه و ساختمان ادامه داد: اگر صنعتیسازی به این مفهوم باشد که بخش دولتی تصدی کار را برعهده بگیرد، قاعدتا کیفیت قربانی خواهد شد. این نگرش و علاقه دولت به تصدیگری بسیار زیاد است، در حالی که باید کنار بکشد و بخش خصوصی وارد میدان شود. اگر بخش خصوصی تقویت و حمایت شود، بسیاری از مشکلات رفع خواهد شد.
جای خالی حمایت از دانشبنیانها
اکبرپور گفت: دانشبنیانها ازاین بعد که میتوانند سیستمهای جدیدی برای ارتقای کیفیت ساختمان طراحی کنند، در افزایش طول عمر بنا نقش موثر خواهند داشت. در حال حاضر ایران بیشترین تعداد ثبت اختراع را نسبت به جمعیتش در دنیا دارد، اما پایینترین نرخ بالفعل در آوردن اختراعات را کسب کرده است به این معنی که فقط اختراعات ثبت میشود و به اجرا نمیرسد.
وی افزود: از آنجایی که چرخه ساختوساز بیمار است، هیچ بررسی درباره آسیبپذیری این چرخه بهصورت یک پژوهش میدانی انجام نشده است و دولت بهصورت جزیرهای میخواهد معضلات را رفع کند که این امکانپذیر نخواهد بود. از طرف دیگر، بسیاری از مدیران قبول نمیکنند که تخصص لازم را ندارند، این در حالی است که باید کنارهگیری کنند تا افراد متخصص و نخبگان وارد میدان شوند.
سخن پایانی
باتوجه به اینکه، ساختمانها سرمایه ملی بهشمار میروند و در برنامه هفتم توسعه هم بر صدور شناسنامه فنی ملک و ردهبندی کیفیت ساختمانها تاکید شده است. باید اقداماتی در راستای کیفیسازی ساختوساز انجام شود تا شاهد کاهش عمر ساختمانهای کشور و سرمایههای ملی نباشیم، البته باید در کنار آن از نسخههای دیگر نظیر بیمه ساختمان هم بهره برد.
