نوسانات جهانی چالش بزرگ معادن
مینا جعفری کارشناس و فعال معدن
صنعت سنگآهن ایران، یکی از ستونهای اصلی اقتصاد معدنی کشور، باوجود ذخایر عظیم و جایگاه دهم جهانی، هماکنون با افزایش بهای تمامشده و نوسانات قیمتهای جهانی تحتفشار قرار گرفته است. سودآوری بسیاری از معادن کوچک و متوسط کاهش یافته و برخی واحدها بهدلیل عدمتوجیه اقتصادی، فعالیت خود را تعطیل یا معلق کردهاند؛ وضعیتی که نهتنها تولید ناخالص، بلکه اشتغال و سرمایهگذاریهای انجامشده را نیز تحتتاثیر قرار داده است.
صنعت سنگآهن بهعنوان یکی از ستونهای اصلی اقتصاد معدنی ایران، نقش حیاتی در تولید ناخالص داخلی و درآمدزایی ارزی کشور ایفا میکند. با وجود برخورداری از ذخایر عظیم سنگآهن بهمیزان ۴.۵ میلیارد تن و جایگاه دهم جهانی، این صنعت با چالشهای جدی در حوزه بهای تمامشده مواجه است که آینده آن را تحتالشعاع قرار داده است.
براساس آمارهای سازمان توسعه و نوسازی معادن، تولید سالانه سنگآهن ایران به حدود ۶۰ میلیون تن رسیده که از این میزان، تقریباً ۴۵ میلیون تن در واحدهای فولادی داخلی مصرف و حدود ۱۵ میلیون تن صادر میشود. ارزش تولید ناخالص این بخش در سالهای اخیر بین ۳ تا ۴ میلیارد دلار برآورد میشود که سهم قابل توجهی در اقتصاد معدنی کشور دارد. معادن بزرگی چون گلگهر، سنگان، چادرملو و چغارت بیش از ۷۰ درصد از این تولید را به خود اختصاص میدهند.
درآمد ارزی حاصل از صادرات سنگآهن و کنسانتره در سالهای گذشته نوسانات قابلتوجهی داشته است. با افزایش نرخ جهانی سنگآهن در برخی دورهها، درآمد صادراتی به بیش از ۱.۵میلیارد دلار رسیده، اما کاهش قیمتهای جهانی و رقابت شدید در بازارهای منطقهای، این رقم را تحتفشار قرار داده است. عمده صادرات سنگآهن ایران به کشورهایی چون چین، امارات متحده عربی، عمان و هند انجام میشود که وابستگی به این بازارها ریسک قیمتی قابلتوجهی ایجاد کرده است.
یکی از بزرگترین چالشهای صنعت سنگآهن ایران، افزایش مداوم بهای تمامشده تولید است. هزینههای انرژی بهعنوان بخش عمدهای از بهای تمامشده، باتوجه به اصلاح نرخ حاملهای انرژی و افزایش هزینه برق و سوخت، رشد چشمگیری داشته است. همچنین استهلاک تجهیزات فرسوده، هزینههای بالای نگهداری ماشینآلات وارداتی و کمبود قطعات یدکی بهدلیل محدودیتهای واردات، بار مالی سنگینی بر دوش تولیدکنندگان گذاشته است.
هزینههای نیروی انسانی نیز با افزایش دستمزدها و بیمه تامین اجتماعی، روند صعودی پیدا کرده است. از سوی دیگر، هزینههای زیستمحیطی و الزامات جدید حفاظت از محیطزیست، از جمله کنترل گرد و غبار، بازیافت آب، و احیای مناطق معدنی، فشار بیشتری به هزینههای عملیاتی وارد کرده است. برآوردها نشان میدهد که بهای تمامشده تولید هر تن سنگآهن در ایران در برخی معادن به ۵۰ تا ۶۰ دلار رسیده که نسبت به رقبای منطقهای مانند استرالیا و برزیل رقابتپذیری کمتری دارد.
هزینههای حملونقل نیز بخش قابلتوجهی از بهای تمامشده را تشکیل میدهند. فاصله برخی معادن از بنادر صادراتی و مراکز صنعتی، همراه با زیرساختهای نامناسب راهآهن و جادهای، موجب افزایش هزینههای لجستیک شده است. بهعنوان مثال، حمل سنگآهن از معادن مرکزی به بندرعباس هزینهای معادل ۱۵ تا ۲۰ درصد ارزش محصول را در بر میگیرد.
با افزایش بهای تمامشده و نوسانات قیمتهای جهانی، سودآوری بسیاری از معادن سنگآهن کوچک و متوسط تحتفشار قرار گرفته است. برخی واحدها بهدلیل عدمتوجیه اقتصادی، فعالیت خود را تعطیل یا به حالت تعلیق درآوردهاند. این وضعیت نهتنها بر تولید ناخالص تاثیر منفی میگذارد، بلکه موجب کاهش اشتغال و از دست رفتن سرمایهگذاریهای انجامشده نیز میشود.
برای بهبود وضعیت و تضمین آینده مطلوب صنعت سنگآهن، تمرکز بر کاهش بهای تمامشده از طریق بهینهسازی مصرف انرژی ضروری است. استفاده از فناوریهای نوین استخراج، اتوماسیون فرآیندها و بهرهگیری از انرژیهای تجدیدپذیر میتواند هزینههای عملیاتی را تا ۲۰ درصد کاهش دهد. همچنین سرمایهگذاری در زیرساختهای حملونقل، توسعه خطوط ریلی اختصاصی و بهبود تجهیزات بارگیری و تخلیه میتواند هزینههای لجستیک را به میزان قابلتوجهی کاهش دهد.
جهش کیفی در صنعت سنگآهن مستلزم حرکت از صادرات مواد خام بهسمت تولید محصولات فرآوریشده با ارزشافزوده بالاتر است. ایجاد واحدهای گندلهسازی و تبدیل کنسانتره به محصولات نهایی میتواند ارزش صادراتی را دو تا سه برابر افزایش دهد. این امر علاوه بر درآمدزایی بیشتر، اشتغالزایی و توسعه صنایع پاییندستی را نیز بهدنبال خواهد داشت.
