استلزامات همت همگانی در عرصه بهینهسازی مصرف انرژی
محمد ابراهیمی - کارشناس حوزه نفت
یکی از برداشتهای نادرست درباره جایگاه و نقش وزارت نفت در عرصه سوخت مایع و گاز طبیعی آن است که این وزارتخانه تمام مؤلفههای مرتبط با این دو حوزه را کنترل میکند. اما واقع امر چنین نیست. به عبارت دیگر وزارت نفت صرفا مسئولیت تولید و عرضه این دو نوع سوخت را برعهده دارد و دخالتی در سایر تصمیمها و راهکارها ندارد.
بهعنوان نمونه برخی تصور میکنند که قیمتگذاری فرآورده نیز از طریق وزارت نفت صورت میگیرد؛ حال به گفته وزیر نفت اساسا این وزارتخانه مرجع تصمیمگیر درباره قیمتگذاری و سهمیهبندی نیست.
پاکنژاد همچنین گفت که پیشنهاد وزارت نفت برای مدیریت مصرف، همانا اجرای اصلاحات غیرقیمتی است. این اظهارنظر بهنوعی اشاره به مقولهی راهبردهای مدیریت مصرف است که طی آن دو محور «قیمتی» و «غیرقیمتی» تعریف شده است.
اما این اظهارات وزیر نفت را چگونه میتوان ارزیابی کرد؟ این مقام در نشستی با مدیران ارشد وزارتخانه تصریح کرده که وزارت نفت صرفا مسئول تأمین و توزیع سوخت است و بضاعت تولیدی خود را شفاف اعلام میکند.
این گفتهها در شرایط کنونی نسبت دقیقی با وضعیت امروز این صنعت دارد. دشمن در جنگ اخیر تاسیساتی را تقریبا در هر چهار حوزه اصلی صنعت نفت کشورمان هدف قرار داد. در صنایع پاییندستی اقدام به نابودسازی برخی انبارهای ذخیرهسازی فرآورده و همچنین یکی از پالایشگاههای کشورمان کرد. در صنعت نفت نیز به سراغ یکی از تاسیسات عسلویه رفت. برخی تاسیسات و همچنین یوتیلی یکی از مراکز بزرگ پتروشیمی را نابود کرد.
با این اوصاف اما خدمات اصلی این صنعت به مردم همچنان برقرار است. بهعنوان نمونه هنوز هیچ گزارشی در مورد کسری سوخت در هیچ نقطه از کشور منتشر نشده است. بدیهی است در شرایط کنونی باید برخی محدودیتها اعمال شود تا چرخه خدمترسانی همچنان استمرار داشته باشد.
اما در عین حال هنوز برخی گمان میکنند تمامی مؤلفههای مرتبط با سوخت و گاز طبیعی در حیطهی اختیارات وزارت نفت است. به همین خاطر بعضا از این وزارتخانه انتظار دارند که نسبت به صرفهجویی در مصرف گاز یا سوخت مایع اقدام کند. از سوی دیگر، هرگونه قیمتگذاری فرآوردههای نفتی را نیز ناشی از تصمیمهای وزارت نفت میدانند.
بهدلیل همین، ذهنیت نادرست است که وزیر نفت اشاره کرده که چگونگی سهمیهبندی و عرضه در بخشهای مصرف که کشور با کمترین چالش روبهرو باشد، فراتر از مجموعه صنعت نفت تصمیمگیری میشود.
در آذر ماه سال گذشته بود که نخستین نشست کارگروه بنزین دولت با محوریت تعیین رئیس برگزار شد. ریاست این کارگروه برعهده رئیس سازمان برنامهوبودجه است و سخنگوی دولت نیز از این سخنگوی کارگروه بنزین است. وزارت نفت تنها یکی از اعضای این کارگروه است و فرآیندهای تصمیمگیری در رابطه با سهمیهها و قیمتگذاری بنزین در آن کارگروه مطرح میشود.
حتی درباره تعیین میزان و انتخاب بخشهای دریافتکننده گاز نیز فراتر از وزارت نفت تصمیمگیری میشود. با این حال، برخی همچنان وزارت نفت را نهاد تصمیمگیر در این مسائل میدانند. این وزارتخانه صرفاً نقش اجرای تصمیماتی را دارد که در نهادهای بالادستیتر اتخاذ میشود.
آنگونه که پاکنژاد تصریح کرده، حسب مجموعه شرایط موجود، چالشهای ناترازی انرژی پیش از شروع ماههای سرد به سراغ صنعت نفت میآید. اما این یک چالش ملی و عمومی است. او قول داده بضاعت تولید گاز در ماههای پیش رو و سرد سال اعلام خواهد شد، اما به این نکته اشاره کرده که عرضه گاز به بخشهای مختلف، نیازمند «همت همگانی» است.
پیشتر نیز رئیس سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی تاکید کرد که دولت افزایش تولید و بازسازی ظرفیتهای آسیبدیده در جنگ تحمیلی سوم را با قدرت دنبال میکند، اما آثار آن در سالهای آینده نمایان خواهد شد و بنابراین همراهی مردم از طریق مدیریت و صرفهجویی در مصرف انرژی برای عبور از تابستان پیشرو، ضروری و تعیینکننده خواهد بود. سقاب اصفهانی با اشاره به شرایط پیشرو در حوزه انرژی گفته که حتی در صورت تأمین کامل منابع مالی و امکانات، تابستان امسال دورهای دشوار برای بخش انرژی خواهد بود؛ زیرا بخشی از ظرفیت گاز، بنزین و گازوئیل کشور آسیب دیده و چهبسا بازگشت برخی ظرفیتهای آسیبدیده بین ۱۸ ماه تا ۲ سال زمان میبرد.
بدین ترتیب دوباره لازم به ذکر است که بهینهسازی مصرف انرژی یا بهبود مصرف اساسا در زمره وظایف اصلی وزارت نفت نیست و نباید انتظار داشت این وزارتخانه بهتنهایی چنین بار مسئولیت بزرگی را بر دوش بکشد. بلکه چنانکه ذکر شد باید تمامی دستگاهها/وزارتخانهها/نهادها و ارگانهای کشور در راستای انجام وظایف محولهی قانونیِ خود در حوزهی بهینهسازی مصرف انرژی بکوشند. همانگونه که مقامات وزارت نفت بارها از گذشته تاکنون بیان کردهاند، اساسا پیش بردن اموری که فرابخشی است و چند دستگاه در اجرای آن نقش دارند، کار بسیار سختی است.
این موضوعی فراملی است و دستگاههای اجرایی و سیاستگذاری متعددی در داخل و خارج دولت باید پای کار نظام در مبحث بهینهسازی مصرف سوخت بیایند. دستیابی به این هدف مصداق امنیت ملی، منافع ملی و ازجمله اهداف نظام مقدس کشورمان تحت راهبرد اجماعی ملی است؛ چیزی که وزیر نفت از آن ذیل تعبیر «همت همگانی» یاد کرده است.
