در سال‌های اخیر، فرونشست زمین به یکی از جدی‌ترین تهدیدهای زیست‌محیطی در جهان تبدیل شده است. مطالعات انجام‌شده در کشورهای مختلف نشان می‌دهد عوامل متعددی در شکل‌گیری این پدیده دخیل هستند. در برخی نقاط، ذوب شدن یخچال‌های زیرسطحی، برداشت بی‌رویه از معادن و حتی افزایش سطح آب دریاها و اقیانوس‌ها به‌عنوان دلایل فرونشست گزارش شده‌اند، اما بیشترین سهم در وقوع این پدیده، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی است. کشورهایی مانند هندوستان، چین، ژاپن و ایتالیا نمونه‌هایی هستند که پژوهش‌های گسترده، افت سطح آب زیرزمینی را به‌عنوان عامل اصلی فرونشست زمین معرفی کرده‌اند. در ایران نیز تمامی پهنه‌های فرونشسته شناسایی‌شده در حدود ۳۰ استان، به وضوح به کاهش سطح آب‌های زیرزمینی مرتبط هستند. مکانیسم شکل‌گیری این فرونشست، پدیده‌ای طبیعی ـ انسان‌ساخته است؛ زمانی که آب موجود در لایه‌های زیرین خاک به دلیل پمپاژ و استخراج بی‌رویه به سطح زمین منتقل می‌شود، دانه‌های خاک فشرده‌تر می‌شوند و حجم لایه‌های آبدار کاهش می‌یابد. این کاهش ضخامت لایه‌ها به‌تدریج سطح زمین را نیز به‌پایین می‌کشاند و همان روندی که به آن فرو نشست زمین می‌گوییم، آغاز می‌شود. در دشت‌های بحرانی ایران، کاهش منابع آب زیرزمینی و برداشت‌های بی‌رویه، علت اصلی وقوع این پدیده محسوب می‌شوند. رشد جمعیت، توسعه شهرها، نیاز آب شرب و فعالیت‌های صنعتی و کشاورزی پرمصرف، همگی فشار بر منابع آب زیرزمینی را افزایش داده‌اند. از اواسط دهه ۱۳۵۰ تاکنون، برآوردها نشان می‌دهد نزدیک به ۱۴۰ میلیارد مترمکعب آب زیرزمینی در ایران کاهش یافته و میانگین افت سالانه سفره‌های آب زیرزمینی حدود ۶۰ سانتیمتر بوده است. در برخی مناطق، این عدد بیشتر و در برخی دیگر کمتر گزارش شده، اما روند کلی نشان‌دهنده شدت این بحران است. فرونشست زمین، علاوه بر کاهش توان آبخوان‌ها، تهدیدهای متعددی برای سرزمین و ساختارهای انسانی ایجاد می‌کند. تراکم لایه‌های زمین موجب کاهش ظرفیت جذب آب می‌شود و حتی بارندگی‌های سنگین آینده نیز نمی‌توانند جبران‌کننده این کمبود باشند. این موضوع به‌تدریج حاصلخیزی زمین را کاهش و بسیاری از دشت‌ها و جلگه‌ها را به سمت بیابان‌زایی سوق می‌دهد. همچنین، نشست نامتقارن زمین باعث آسیب به ساختمان‌ها، ترک‌خوردگی فونداسیون‌ها، خمیدگی خطوط انتقال آب، برق، گاز و سایر زیرساخت‌های حیاتی می‌شود. در برخی مناطق، فرونشست حتی تهدیدی برای حمل‌ونقل ریلی، جاده‌ای و فرودگاه‌ها ایجاد کرده است. آثار تاریخی و میراث فرهنگی نیز در این میان آسیب‌پذیرتر هستند؛ ساختمان‌ها و سازه‌های تاریخی به‌دلیل نشست زمین دچار ترک‌خوردگی شده و ترمیم آنها دشوار و در بسیاری موارد غیرممکن است. راهکارهای مقابله با فرونشست زمین، عمدتا بر مدیریت منابع آب متمرکز هستند و 2 حوزه اصلی مدیریت مصرف آب و مدیریت تامین آب را شامل می‌شود. مدیریت مصرف تنها به آب شرب محدود نمی‌شود، بلکه مصرف کشاورزی، صنعتی، باغبانی و حتی خدمات شهری را نیز در بر می‌گیرد. تغییر الگوی کشت به محصولات کم‌آب‌بر، استفاده از روش‌های نوین آبیاری مانند آبیاری زیرسطحی، قطره‌ای و بارانی، کاهش برداشت بی‌رویه و کنترل مصرف، نقش موثری در کاهش فشار بر آبخوان‌ها دارد. مدیریت تامین آب نیز شامل کنترل چاه‌های غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند و محدودیت در حجم برداشت آب است. برآورد می‌شود که نزدیک به ۳۰۰ هزار حلقه چاه غیرمجاز در کشور فعال هستند و برداشت بی‌رویه این چاه‌ها آسیب قابل‌توجهی به منابع زیرزمینی وارد می‌کند. چاه‌های مجاز که از نظر برداشت نظارت کافی ندارند، اثر مخرب بیشتری نسبت به چاه‌های غیرمجاز دارند. علاوه بر این، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها در فصولی که مصرف کشاورزی پایین است، می‌تواند نقش حیاتی در بازسازی منابع آب زیرزمینی و کاهش نرخ فرونشست زمین ایفا کند. نمونه‌ای شاخص از پیامدهای فرونشست، وضعیت استان اصفهان است. علاوه بر کاهش منابع آب زیرزمینی مشابه سایر مناطق کشور، قطع جریان دائمی زاینده‌رود از اواسط دهه ۹۰ موجب تشدید فرونشست شد. عوامل متعددی از جمله کاهش بارش‌ها، تغییر شکل نزولات جوی، توسعه باغات در ارتفاعات غربی و انتقال آب به سایر مناطق، منابع تامین آب اصفهان را تحت‌فشار قرار دادند. زاینده‌رود نقش مهمی در تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی دشت اصفهان داشت و قطع جریان آن، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و افزایش نرخ فرونشست را تشدید کرد. برآورد می‌شود که ۳ میلیون نفر از جمعیت استان در مناطق فرونشستی زندگی می‌کنند و بیش از ۶۰ درصد مساحت بافت‌های فرسوده شهری اصفهان در پهنه‌های فرونشستی قرار دارد. این وضعیت علاوه بر تهدیدهای زیست‌محیطی، خطر جدی برای میراث فرهنگی و ساختمان‌های تاریخی ایجاد کرده است.

تهدیدهای فرونشست محدود به آثار شهری و زیرساخت‌ها نیست؛ آثار تاریخی و فرهنگی استان اصفهان، به‌دلیل نشست نامتقارن زمین دچار ترک‌خوردگی شده‌اند و در صورت وقوع زلزله حتی با شدت متوسط، امکان تخریب کامل برخی از این آثار وجود دارد. بنابراین، کنترل و مدیریت این پدیده یک ضرورت حیاتی است و نیازمند سیاستگذاری‌های بلندمدت و مقررات ملی است که پهنه‌های فرونشستی را به‌صورت ویژه تحت نظارت قرار دهند. تجربیات جهانی نشان می‌دهد که مدیریت منابع آب، در کنار اقدامات مهندسی و بازسازی سفره‌های آب زیرزمینی، می‌تواند روند فرونشست زمین را کند یا حتی متوقف کند. از جمله این اقدامات می‌توان به تغییر الگوی مصرف در کشاورزی، استفاده از روش‌های نوین آبیاری، کاهش برداشت بی‌رویه، کنترل چاه‌های غیرمجاز و تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها اشاره کرد. اجرای این سیاست‌ها نه تنها کاهش فرونشست را تضمین می‌کند، بلکه می‌تواند امنیت زیست‌محیطی، حفظ حاصلخیزی سرزمین و محافظت از میراث فرهنگی را نیز به‌همراه داشته باشد.

در کنار مدیریت مصرف و تامین، کاهش فشار جمعیتی در مناطق فرونشستی اهمیت ویژه‌ای دارد. تمرکز جمعیت در کلانشهرها و زون‌های پرخطر باعث افزایش تقاضا برای آب، فشار مضاعف بر آبخوان‌ها و تشدید فرونشست می‌شود. سیاست‌گذاری‌های شهرسازی و توسعه متوازن جمعیتی، به همراه مدیریت منابع آب، می‌تواند از شدت خسارات اقتصادی و زیست‌محیطی بکاهد. مکان‌یابی صنایع پرمصرف آب، برنامه‌ریزی کشاورزی مبتنی بر کم‌آبی و آگاهی‌بخشی به جامعه نسبت به اهمیت مدیریت منابع آب، از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند تاثیر بسزایی در کاهش نرخ فرونشست زمین داشته باشند. برای مثال، تجربه کشورهای موفق نشان می‌دهد که تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و مدیریت مصرف در کشاورزی، حتی در مناطق بحرانی، توانسته است روند فرونشست را به شکل قابل‌توجهی کاهش دهد.

مجموعه این اقدامات، اگر به‌صورت یکپارچه و با رعایت اولویت‌ها اجرایی شود، می‌تواند از آسیب‌های غیرقابل‌جبران فرونشست زمین جلوگیری کند. توقف افت سطح آب‌های زیرزمینی، کاهش برداشت بی‌رویه، توسعه آبیاری نوین، تغییر الگوی کشت و کنترل چاه‌های غیرمجاز، همگی در کنار هم به کاهش شدت فرونشست کمک می‌کنند و امنیت زیست‌محیطی و اقتصادی کشور را تضمین می‌کنند. به‌طورخلاصه، فرونشست زمین یک پدیده پیچیده و چندوجهی است که ناشی از ترکیب عوامل طبیعی و انسانی است.