در بخش نخست این یادداشت به چرایی بحران انرژی در ایران پرداخته شده و در این بخش بااشاره به تازه‌ترین آمارها به شرحی بیشتر از آن می‌پردازیم.

براساس آخرین آمارهای منتشرشده از سوی پارلمان بخش خصوصی تا اوایل سال ۲۰۲۵، بدهی دولت به صاحبان نیروگاه‌های خصوصی از حدود ۲ میلیارد دلار گذشت. در ضمن فشار مالی ایران به‌خاطر نزدیک به ۳۰ میلیارد دلار یارانه برق و ۵۲ میلیارد دلار برای فرآورده‌های نفتی در سال ۲۰۲۴ شرایط نامساعدتری را ایجاد کرده که علت اصلی آن افزایش بی‌رویه مصرف است. علاوه بر این و براساس آخرین مطالعات آسیب‌شناسی انجام‌گرفته از سوی مراجع ذی‌صلاح، حدود ۱۳ درصد برق در شبکه‌های فرسوده انتقال و توزیع از بین می‌رود که سالانه ۴ تا ۵ میلیارد دلار برای کشور هزینه در برخواهد داشت. همان‌گونه که همگان مطلع‌ هستند، این امر منجر به قطع مکرر برق در اوج تابستان و کسری روزانه ۲۵۰ تا ۲۸۰ میلیون مترمکعب گاز در زمستان می‌شود که حداقل سالانه ۸ میلیارد دلار برای صنایع کشور هزینه دارد. در ادامه این تحلیل باید گفت که یکی دیگر از چرایی‌های بحران انرژی، موضوع مهم علل عدم‌تعادل گاز است که به‌طورهمزمان با سایر حامل‌های انرژی کشور دست به گریبان است، چراکه ایران چهارمین کشور مصرف‌کننده گاز در جهان است و بیشتر از ۳۰ کشور اروپایی در مجموع، گاز مصرف می‌کند. ایران سالانه حدود ۲۶۰ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی تولید می‌کند که حدود ۱۸میلیارد مترمکعب آن برای صادرات و بقیه در داخل کشور مصرف می‌شود. مصرف گاز ایران از نزدیک به ۱۵۳ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۱۴ به حدود ۲۴۵ میلیارد مترمکعب در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است که توسط بخش مسکونی، وسایل نقلیه و نیروگاه‌ها مصرف می‌شود. از طرفی باید گفت که زیربنای صنعت گاز ایران کارآیی لازم را ندارد و بنا به دلایل شعله‌ور شدن، نشت و بهره‌گیری پایین، خسارات قابل‌توجهی را به‌همراه دارد. لازم به توضیح است که ایران سالانه ۱۸میلیارد مترمکعب گاز را به‌دلیل تجهیزات ناکافی جمع می‌کند،اما سالانه نزدیک به ۷ میلیارد مترمکعب آن در شبکه انتقال و توزیع تلف می‌شود. علاوه بر این، نیروگاه‌های حرارتی ایران تنها با راندمان حدود ۳۳ درصد کار می‌کنند و نیز ۱۳ درصد از برق نیز در هنگام انتقال از بین می‌رود. در بیان مشکلات و موانع و نیز چرایی عدم‌توسعه و وجود بحران در انرژی ایران، تحریم‌های اقتصادی در 2 دهه گذشته است که مانع از سرمایه‌گذاری خارجی در بخش انرژی ایران شده و نیز توسعه ظرفیت تولید گاز و نیروگاه‌ها را محدود کرده است. در ضمن بانظر به داشتن ذخایر قابل‌توجه گاز در مراکز ذخایر انرژی مشترک، بسیاری از آنها به‌دلیل عدم‌سرمایه‌گذاری، توسعه‌نیافته باقی مانده‌اند. در ضمن وزیر وقت نفت در سال ۲۰۲۲ هشدار داده بود که بدون یک سرمایه‌گذاری ۲۴۰ میلیارد دلاری، ایران تبدیل به یک واردکننده انرژی خواهد شد.

در حالی که کشورهای همسایه مانند ترکیه، ترکیب انرژی خود را با متعادل کردن زغال‌سنگ، گاز طبیعی، نفت و انرژی‌های تجدیدپذیر متنوع می‌کنند و ایران همچنان به‌شدت به گاز طبیعی متکی باقی مانده است. علاوه بر موارد پیش‌گفته و همان‌گونه که همگان در جریان هستند، یکی دیگر از چرایی‌های بحران انرژی در ایران بازار ارزهای دیجیتال در ایران است که به‌نحوی شتاب‌دهنده در حال رونق است. استفاده از بیت‌کوین، باعث مصرف انرژی زیادی است و به منابع الکتریکی قابل‌توجهی نیاز دارد. شبکه برق ایران با قطع مکرر و اتلاف حدود ۱۳درصد برق در هنگام انتقال بسیار پرهزینه است. توجه داشته باشیم که کشور عزیزمان ایران برای گسترش بازار ارزهای دیجیتال خود، به‌ویژه برای بیت‌کوین، درصدد عبور از تحریم‌های بین‌المللی برآمد و مقدار قابل‌توجهی از برق تولیدی را از شبکه عمومی برق حذف کرد. اما در کلام پایانی این بررسی و تحلیل باید گفت که بخش انرژی ایران در سال‌های اخیر و به‌ویژه در دولت گذشته با بی‌توجهی مدیریتی مواجه بوده است. ایران به‌دلیل برنامه‌ریزی ضعیف، زیرساخت‌های قدیمی و نیز تاثیر تحریم‌های بین‌المللی، با کمبود انرژی مواجه است. باوجود این چالش‌ها، دولت نتوانسته است سیستم برق خود را مدرن کند که در نتیجه منجر به قطع مکرر برق و بحران‌های انرژی در طول سال شده است. یکی از مسائل اصلی که کمبود انرژی در ایران را تشدید می‌کند، قاچاق بی‌رویه سوخت است. اگرچه دولت ادعا می‌کند که صادرات مواد سوختی را افزایش داده است، اما بیشتر این تجارت از طریق شبکه‌های قاچاق غیرقانونی و تحت‌کنتــرل انجام می‌شود که آن هم با نظارت گروهی خاص از فعالان اقتصادی در نهادها انجام می‌شود، چراکه سوخت یارانه‌ای ایران بسیار ارزان‌تر از کشورهای همسایه است و به‌همین‌دلیل قاچاقچیان را به‌شدت جذب می‌کند، در نتیجه مقادیر زیادی بنزین و گازوئیل به‌صورت غیرقانونی از ایران صادر می‌شود و بدین‌ترتیب بازار داخلی را با عدم‌عرضه کافی مواجه می‌کند. در این زمینه یکی از نمایندگان محترم مجلس فاش کرد که سالانه حدود ۱.۵میلیارد لیتر سوخت مایع از نیروگاه‌های ایران قاچاق می‌شود و فعالیت‌های قاچاق اغلب شامل مدارک جعلی و جریمه‌های پایین است که در نتیجه چنین جرائمی را سودآور می‌کند. از طرفی خصوصی کردن نیروگاه‌های اصلی در سال‌های اخیر نیز به وخامت بخش انرژی ایران کمک کرده است. در ارتباط با محدودیت‌های بودجه، دولت بسیاری از نیروگاه‌ها را به سرمایه‌گذاران خصوصی که اغلب از نظر اجرایی و مدیریتی با نهادهای وابسته به دولت مرتبط بودند، واگذار کرد. بــا این حال، این مالکان جدید بــــرای تعمیر و نگهداری این نیروگاه‌ها سرمایه‌گذاری لازم را نکرده‌ و بدین‌ترتیب موجب از بین رفتن این تاسیسات شده‌اند و در جمله پایانی اینکه، پیچیدگی بیشتر به‌دنبال طرح جنجال‌برانگیز خصوصی‌سازی در آخرین بودجه کشور است که به نهادهای نظامی و مرتبط با دولت اجازه می‌دهد نفت را بفروشند و به منافع خود دست یابند. بنابراین امید می‌رود با عبور از بحران‌های تحریمی و پایداری امنیت انرژی در کشور بتوان با بهره‌گیری از ظرفیت‌های خالی و بلااستفاده بخش خصوصی به این بحران‌ها خاتمه داده و مسیر رشد و تکامل همه‌جانبه را فراهم کنیم.