رشد ۲۸ درصدی تجارت در سایه همافزایی تمدنی
رشد ۲۸ درصدی تجارت ایران و تاجیکستان در سال ۲۰۲۵، جایگاه ایران را در میان 5 شریک اصلی تجاری دوشنبه تثبیت کرده، اما تراز منفی سنگین و تمرکز واردات تاجیکستان بر چند کشور خاص، پرسشهای جدی درباره پایداری و توازن این مسیر ایجاد کرده است. دادههای رسمی تجاری سال ۲۰۲۵ نشان میدهد، روابط اقتصادی ایران و تاجیکستان در مرحلهای تازه از بلوغ کمی قرار گرفته است. حجم گردش مالی میان 2 کشور از ۳۷۷.۷ میلیون دلار در سال ۲۰۲۴ به ۴۸۳.۹ میلیون دلار در سال ۲۰۲۵ رسیده و رشد ۲۸ درصدی را ثبت کرده است؛ رشدی که ایران را در فهرست 5 شریک تجاری اصلی تاجیکستان قرار داده است. این جهش، در نگاه نخست، نشانهای از فعال شدن ظرفیتهای مغفول میان 2 کشور تلقی میشود، اما بررسی جزئیات نشان میدهد که این رشد، بیش از آنکه متوازن باشد، بر محور صادرات ایران به تاجیکستان استوار است. در سال ۲۰۲۵، صادرات ایران به تاجیکستان به ۳۷۱.۲ میلیون دلار رسید، در حالی که صادرات تاجیکستان به ایران تنها ۱۱۲.۸ میلیون دلار بوده؛ شکافی که به تراز تجاری منفی ۲۵۸.۴ میلیون دلاری برای تاجیکستان انجامیده است. این ارقام، همزمان 2 پیام متضاد را منتقل میکند؛ از یکسو، توان صادراتی ایران و جایگاه روبهرشد آن در بازار آسیای میانه را برجسته میسازد و از سوی دیگر، شکنندگی روابطی را یادآور میشود که بیش از حد بر یکطرفه بودن جریان کالا تکیه دارد. اهمیت این موضوع زمانی پررنگتر میشود که بدانیم تاجیکستان، بازاری ۶.۸ میلیارد دلاری در حوزه واردات دارد و سهم ایران از این بازار، باوجود رشد اخیر، همچنان محدود است. بنابراین، گزارش حاضر میکوشد با تکیه بر دادههای آماری سال ۲۰۲۵، ساختار تجارت تاجیکستان، جایگاه ایران در میان شرکای اصلی، ترکیب کالاهای وارداتی این کشور و اقلام وارداتی ایران از تاجیکستان را بررسی و تصویری دقیق از فرصتها و گلوگاههای این مسیر ترسیم کند.
شرکای اصلی تاجیکستان
بررسی مبادی واردات تاجیکستان نشان میدهد، ساختار تجارت خارجی این کشور بهشدت متکی بر چند شریک محدود است. در صدر این فهرست، فدراسیون روسیه قرار دارد که با سهم ۲۷.۷ درصدی از کل واردات، معادل ۱.۸۹ میلیارد دلار، بزرگترین شریک تجاری تاجیکستان محسوب میشود. این تمرکز، بازتاب پیوندهای تاریخی، زیرساختی و لجستیکی عمیق میان 2 کشور است و عملا نزدیک به یکسوم نیاز وارداتی تاجیکستان را پوشش میدهد. در کنار روسیه، سایر بازیگران منطقهای و فرامنطقهای نیز در تامین کالاهای موردنیاز این کشور نقش دارند، اما دادههای موجود نشان میدهد فاصله روسیه با سایر شرکا قابلتوجه است. ایران در این میان، اگرچه به جمع 5 شریک اصلی تجاری تاجیکستان پیوسته، اما سهم آن در مقایسه با ظرفیت بازار وارداتی این کشور همچنان محدود باقی مانده است. این وضعیت از یکسو، نشاندهنده فرصت توسعهنیافته برای افزایش حضور ایران در بازار تاجیکستان است و از سوی دیگر، رقابت فشرده میان صادرکنندگان منطقهای را یادآور میشود. حتی کشورهایی که سهم کمتری از ایران دارند، بهصورت فعال در پی ارتقای جایگاه خود در این بازار هستند. تمرکز واردات تاجیکستان بر چند کشور خاص، پیامدهای اقتصادی مشخصی دارد. وابستگی بالا به یک شریک اصلی، این کشور را در برابر شوکهای سیاسی، اقتصادی و لجستیکی آسیبپذیر میکند. از این منظر، تنوعبخشی به شرکای تجاری، نهتنها یک انتخاب بلکه یک ضرورت راهبردی برای دوشنبه است. اینجاست که ایران، باتوجه به نزدیکی جغرافیایی، پیوندهای فرهنگی و سبد متنوع صادراتی، میتواند نقشی فراتر از وضعیت فعلی ایفا کند؛ نقشی که تحقق آن، مستلزم عبور از صادرات مقطعی و حرکت بهسمت روابط پایدار و متوازن است.
تاجیکستان چه کالاهایی وارد میکند؟
ترکیب واردات تاجیکستان در سال ۲۰۲۵ نشان میدهد، این کشور بخش مهمی از نیازهای خود را از طریق واردات محصولات صنعتی، مصالح ساختمانی و مواد غذایی تامین میکند. در این میان، ایران توانسته جایگاهی قابلتوجه در تامین برخی از این اقلام بهدست آورد. محصولات پتروشیمی و مصالح ساختمانی در صدر کالاهای وارداتی تاجیکستان از ایران قرار دارند. قیر نفتی با ارزشی حدود ۱۵.۴ میلیون دلار، یکی از اقلام اصلی وارداتی است که نقش مهمی در پروژههای راهسازی و عمرانی این کشور ایفا میکند. پلیمرها نیز سهم قابلتوجهی دارند؛ پلیاتیلن با ارزشی بیش از ۱۰ میلیون دلار و پلیپروپیلن به ارزش ۱۱.۱ میلیون دلار از جمله کالاهایی هستند که در صنایع بستهبندی و تولیدی تاجیکستان کاربرد دارند. در کنار این موارد، سیمان پرتلند و کلینکر به ارزش حدود ۱۲.۸ میلیون دلار، بخش مهمی از نیازهای ساختمانی این کشور را پوشش میدهد.
واردات مواد غذایی نیز جایگاه برجستهای در ساختار تجارت تاجیکستان دارد. دادههای سال ۲۰۲۵ نشان میدهد محصولاتی مانند ماتسا (نوعی نان) به ارزش حدود ۳.۲ میلیون دلار و شکر سفید به ارزش تقریبی ۳.۳ میلیون دلار، از جمله اقلام غذایی وارداتی مهم هستند. همچنین میوههایی مانند پرتقال تازه با ارزشی حدود ۲.۶ میلیون دلار و کیوی با بیش از ۲ میلیون دلار، در فهرست واردات این کشور دیده میشوند. این ترکیب کالایی نشان میدهد، بازار تاجیکستان، بازاری مصرفمحور و در عین حال نیازمند نهادههای صنعتی است. چنین ساختاری، فرصت مناسبی برای کشورهایی است که میتوانند همزمان کالاهای صنعتی و مصرفی را تامین کنند؛ ظرفیتی که ایران در آن مزیت نسبی دارد، اما هنوز از همه ابعاد آن بهرهبرداری نشده است.
ایران چه میفروشد و چه میخرد؟
در سال ۲۰۲۵، صادرات ایران به تاجیکستان بیش از ۳۷۱ میلیون دلار بوده که بخش عمده آن را کالاهای غیرانرژی تشکیل میدهد. رشد بیش از ۳۰ درصدی صادرات غیرانرژی ایران به تاجیکستان، نشاندهنده تغییر تدریجی الگوی تجارت از وابستگی به اقلام محدود بهسمت سبد متنوعتر است. این صادرات، شامل محصولات پتروشیمی، مصالح ساختمانی و مواد غذایی است؛ اقلامی که مستقیما با نیازهای توسعهای و مصرفی تاجیکستان همخوانی دارند. در مقابل، صادرات تاجیکستان به ایران بهمراتب محدودتر و متمرکزتر است. الیاف پنبه با ارزشی بیش از ۷۴ میلیون دلار، سهم غالب صادرات این کشور به ایران را به خود اختصاص داده است. علاوه بر آن، نخ پنبهای با حداقل ۸۵ درصد محتوای پنبه به ارزش بیش از ۴۸۰ هزار دلار و آلومینیوم به ارزش تقریبی ۹۵ هزار دلار، دیگر اقلام این مسیر تجاری هستند. این ترکیب نشان میدهد تجارت دوجانبه، از منظر ساختاری، نابرابر است: ایران عمدتا کالاهای با ارزش افزوده بالاتر صادر میکند، در حالی که وارداتش از تاجیکستان محدود به مواد خام و نیمهخام است. چنین الگویی، اگرچه در کوتاهمدت بهنفع تراز تجاری ایران است، اما در بلندمدت میتواند به کاهش انگیزه طرف مقابل و شکنندگی روابط منجر شود. تجربه تجارت بینالملل نشان میدهد روابطی که بر صادرات یکسویه استوار باشند، معمولا پایدار نمیمانند و نیازمند اصلاح تدریجی هستند.
لجستیک، روادید و افقهای پیشرو
تحولات اخیر در حوزه لجستیک و تسهیل تردد، میتواند بر آینده تجارت ایران و تاجیکستان اثرگذار باشد. براساس تصمیم مشترک 2 کشور، از ابتدای ماه مارس سال میلادی جاری (اوایل اسفند)، نظام روادید برای رانندگان حملونقل بینالمللی لغو میشود و رانندگان میتوانند بدون ویزا تا ۳۰ روز در هر دوره ۹۰ روزه در خاک یکدیگر اقامت داشته باشند. این اقدام، بهطورمستقیم هزینههای حملونقل را کاهش داده و سودآوری لجستیک را افزایش میدهد. تاجیکستان از منظر ژئواکونومیک، دروازه ورود به آسیای میانه تلقی میشود و میتواند نقش پل ارتباطی ایران با بازارهای پیرامونی را ایفا کند. توسعه کریدورهای جادهای و ریلی و تسهیل رویههای عبور، مزیتی رقابتی برای ایران در برابر سایر صادرکنندگان ایجاد میکند. با این حال، تحقق این ظرفیتها، نیازمند نگاه راهبردی و پرهیز از رویکرد کوتاهمدت است. افزایش حجم تجارت، اگر با تنوعبخشی به واردات ایران از تاجیکستان همراه نشود، به تعمیق عدمتوازن خواهد انجامید. تقویت واردات محصولات کشاورزی و مواد معدنی، میتواند گامی در راستای ایجاد روابط متوازنتر باشد؛ روابطی که نهتنها حجم تجارت، بلکه پایداری آن را تضمین کند.
سخن پایانی
دادههای آماری سال ۲۰۲۵ نشان میدهد، تجارت ایران و تاجیکستان وارد مرحلهای تازه از رشد شده، اما این رشد بیش از آنکه متوازن باشد، کمی و یکطرفه است. ایران توانسته جایگاه خود را در میان شرکای اصلی تجاری تاجیکستان تثبیت کند و سهم خود از بازار این کشور را افزایش دهد، اما تراز تجاری منفی سنگین برای تاجیکستان، زنگ هشداری درباره پایداری این مسیر است.
تجربه اقتصاد سیاسی تجارت نشان میدهد روابطی که صرفا بر مزیت یکطرفه استوار باشند، در برابر شوکهای سیاسی و اقتصادی آسیبپذیرند. اگر هدف، ارتقای روابط به سطحی پایدار و راهبردی است، حرکت بهسمت موازنه تجاری اجتنابناپذیر خواهد بود. این موازنه نهتنها از طریق افزایش واردات ایران از تاجیکستان، بلکه با طراحی سازکارهای مکمل مانند توسعه خدمات فنی و مهندسی و استفاده از ظرفیتهای لجستیکی قابلتحقق است.
در نهایت، تاجیکستان برای ایران صرفا یک بازار صادراتی نیست، بلکه میتواند گرهگاهی برای حضور فعالتر در آسیای میانه باشد. بهرهبرداری از این موقعیت، نیازمند سیاستگذاری دقیق، شناخت عمیق ساختار واردات این کشور و پرهیز از روابط یکسویه است. آینده این مسیر، به تصمیمهایی بستگی دارد که امروز درباره توازن، تنوع و پایداری گرفته میشود.
