مرضیه توکل: 

صمت در گزارش پیش رو با نگاهی گذرا به موانع کلی توسعه فعالیت‌های کارآفرینانه در گفت‌وگو با یک کارشناس حوزه کسب‌وکار به بررسی این موضوع پرداخته است.

مهم‌ترین چالش‌های کارآفرینی در ایران

کارآفرینی در ایران باوجود ظرفیت‌های فراوان، با چالش‌های متعددی مواجه است که در حوزه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و قانونی وجود دارند. در ادامه به مهم‌ترین چالش‌هایی که عموما ازسوی کارآفرینان در تشریح وضعیت مطرح می‌شود، اشاره خواهیم کرد. 

چالش‌های اقتصادی کسب‌و‌کار

از منظر اقتصادی، نوسانات ارزی یکی از مهم‌ترین موانع کارآفرینی در ایران است. تغییرات سریع نرخ ارز بر واردات مواد اولیه، صادرات و سودآوری کسب‌وکارها تاثیر منفی می‌گذارد. همچنین دسترسی محدود به منابع مالی و سرمایه‌گذاری، نرخ بالای سود بانکی و محدودیت‌های اعتباری از موانع اصلی شروع یا گسترش کسب‌وکارها هستند. تورم بالا به‌عنوان یکی دیگر از فاکتورهای اقتصادی از جمله چالش‌های راه‌اندازی کسب‌وکار جدید است که هزینه‌های تولید و عملیات را افزایش و سودآوری را کاهش می‌دهد.

چالش‌های قانونی و اداری کسب‌وکار

ایران در مقایسه با بسیاری از دیگر کشورها دارای فرآیندهای بروکراتیک پیچیده‌تر و زمان‌بر در راه‌اندازی کسب‌وکار است. در کشورهای توسعه‌یافته‌ای مانند آلمان، امارات و امریکا، فرآیند ثبت شرکت و دریافت مجوزها بسیار ساده‌تر و سریع‌تر است و همچنین مشوق‌های دولتی برای استارت‌آپ‌ها در این کشورها بیشتر هستند. در حالی که در کشور ما سیستم مالیاتی پیچیده‌تر است و حمایت‌های دولتی به‌اندازه دیگر کشورها قدرتمند نیستند؛ به همین دلیل یکی از فاکتورهای موثر در استخدام مدیرعامل میزان تسلط او بر قوانین اداری و مالی کشور است.

همچنین تغییرات مداوم و غیرقابل‌پیش‌بینی قوانین و مقررات، کارآفرینان را با ریسک‌های بیشتری روبه‌رو می‌کند و حمایت‌های لازم برای کارآفرینان و کسب‌وکارهای نوپا در برابر مشکلات حقوقی و اداری کافی نیست. این موارد به‌عنوان مهم‌ترین موانع کارآفرینی در ایران می‌تواند زمینه‌ساز بروز تقلب و تخلف‌های بسیاری چون استفاده از ارتباطات غیررسمی یا پیشنهاد رشوه برای دور زدن فرآیند پیچیده و زمان‌بر کارهای اداری، تقلب در گزارش‌های مالی، دستکاری در اسناد مالی یا حتی اختلاس برای پوشش دادن کسری‌ها، تاسیس شرکت‌های جعلی یا ثبت اطلاعات نادرست در مدارک اداری برای دریافت خدمات و مجوزها می‌شود.

چالش‌های فرهنگی و اجتماعی کسب‌وکار

فرهنگ حاکم در ایران نسبت به شکست در کسب‌وکار دید منفی دارد و این موضوع از جسارت افراد برای کارآفرینی می‌کاهد. ناامیدی در برابر مشکلات و کاهش اعتمادبه‌نفس، امروزه به یکی از مهم‌ترین موانع کارآفرینی در ایران تبدیل شده است.

یکی دیگر از چالش‌های کارآفرینی در ایران مربوط به تفکر سنتی صاحبان کسب‌وکار است. بسیاری از کارآفرینان دانش کافی در زمینه‌های مالی، مدیریتی، بازاریابی و فناوری ندارند و در زمینه MBA آموزش ندیده‌اند. این افراد به‌دلیل اینکه اعتقادی به ارتباطات و شبکه‌سازی ندارند، بسیاری از فرصت‌های همکاری خود را از دست می‌دهند.

چالش‌های زیرساختی کسب‌وکار

در دنیای امروز بسیاری از کسب‌وکارها برای جذب مشتری و فروش محصولات یا خدمات خود به اینترنت وابسته‌اند؛ بر همین مبنا ضعف اینترنت به‌عنوان یکی از زیرساخت‌های اصلی کارآفرینی می‌تواند منجر به محدودیت در دسترسی به بازارهای آنلاین، تجارت الکترونیک و ابزارهای دیجیتال موردنیاز برای تبلیغات و فروش شود.

بسیاری از متقاضیان استخدام ماشین لرنینگ از کارفرمایان خود تقاضا دارند که زیرساخت‌های دسترسی به اینترنت پرسرعت را برای آنها فراهم کند، زیرا برای بهره‌برداری از فناوری‌های نوین مانند ابرداده‌ها، هوش مصنوعی، تجزیه و تحلیل داده‌ها و سایر فناوری‌های دیجیتال، دسترسی به اینترنت پرسرعت و پایدار ضروری است و در مقابل ضعف اینترنت باعث می‌شود کارآفرینان نتوانند از این ابزارها به‌طور موثر بهره‌برداری کنند.

چالش‌های بازار و تاثیر آن بر کسب‌وکارها

ورود شرکت‌های دولتی یا شبه‌دولتی به بازارهای رقابتی، کسب‌وکارهای کوچک را تضعیف می‌کند. نمونه بارز این موضوع را می‌توان در بازار خودرو دید. این صنعت باوجود چند بازیگر محدود، با چالش‌های کارآفرینی بسیاری روبه‌روست که نه‌تنها به مانعی برای پیشرفت کسب‌وکارها تبدیل شده، بلکه بازار سیاهی برای رشد دلالان اقتصادی نیز فراهم کرده است. از دیگر سو تقاضای محدود از جانب مشتریان هم یکی دیگر از موانع کارآفرینی در ایران است. شرایط اقتصادی ضعیف، قدرت خرید مردم را کاهش داده و بر تقاضای کالاها و خدمات تاثیر می‌گذارد.

چالش‌های جهانی شدن

تحریم‌های اقتصادی و بانکی دسترسی کارآفرینان به بازارهای جهانی، سرمایه‌گذاران خارجی و فناوری‌های جدید را محدود کرده است. در نتیجه کانال‌های رقابت با شرکت‌های خارجی در بازارهای داخلی و خارجی عملا مسدود و فضای خلاقیت و نوآوری در کارآفرینی محدود شده است.

 

«تامین سرمایه» آخرین مانعی که باید به آن فکر کرد

در تشریح چالش‌های حوزه کارآفرینی در کشور بحث عدم دسترسی به سرمایه یکی از مسائل پرتکرار است، اما عده‌ای از کارشناسان نیز بر این باورند که اگر دیگر بسترهای کارآفرینی فراهم باشد، تامین سرمایه نمی‌تواند در مقام مانعی برای این امر عرض اندام کند و در سوی مقابل با فراهم نبودن دیگر الزامات کارآفرینی حتی تزریق سرمایه انجام‌شده نیز بی‌فایده خواهد بود.

سعید حشمتی، کارشناس حوزه کسب‌وکار و کارآفرینی از جمله کارشناسانی است که به دیدگاه مطرح‌شده باور دارد.

وی در ابتدای گفت‌وگو با صمت در توضیح مولفه کارآفرینی اظهار کرد: کارآفرینی دارای تعریفی مشخص است و برمبنای این تعریف هر فعالیتی که مشتمل بر سه ویژگی نوآوری، خلق ارزش افزوده و دارای ریسک‌پذیری بالا باسد، در شمار فعالیت‌های کارآفرینانه جای می‌گیرد؛ نه اینکه صرفا کارگاهی را راه بیندازیم و عده‌ای ر ا در آن مشغول کاری کنیم.

این کارشناس حوزه کسب‌وکار با تاکید بر اینکه اقتصاد ایران به‌واسطه اینکه اقتصادی تولیدمحور است، نه فناورمحور به‌طور قطع در شمار اقتصادهای موفق در حوزه کارآفرینی جای نمی‌گیرد، گفت: اکنون ما مواد موجود را از معادن کشور برداشت و بدون پیاده‌سازی هیچ عمل فرآوری فناوری‌محور، صادر می‌کنیم که همین یک امر موید انجام فعالیت‌های اقتصادی در مسیری غیر از کارآفرینی است، زیرا همان‌گونه که اشاره شد یکی از ویژگی‌های مهم کسب‌وکارهای کارآفرین خلق ارزش افزوده است.

ساختار سنتی و شکست کارآفرینی

وی در پاسخ به سوال صمت مبنی بر اینکه چه چالش‌هایی سبب شده نتوانیم در شاخص کارآفرینی دستاوردهای مطلوبی داشته باشیم، بیان کرد: عوامل گوناگونی در عدم توسعه کارآفرینی در اقتصاد ایران نقش دارند که به‌عنوان یک عامل تاثیرگذار در این باره می‌توان به ساختار سنتی کسب‌وکارها و عدم حاکمیت شیوه نوین مدیریت در فعالیت‌های اقتصادی است؛ این در حالی است که تغییر و تحول در بازارهای جهانی به حدی است که شیوه مدیریت سنتی جوابگو نیست و باید شیوه‌های جدیدتر مدیریت در دستور کار قرار گیرد.

حشمتی در این باره افزود: اکنون حتی برای مدیریت‌ها در حوزه‌های گوناگون نرم‌افزار وجود دارد و فرآیندهای تولید به حدی دگرگون شده‌اند که مفاهیمی چون تولید بدون کارخانه در حال فراگیر شدن هستند.

این کارشناس حوزه کسب‌وکار قوانین و سیاست‌های موجود را دیگر مانع توسعه کارآفرینی دانست و گفت: مقررات و ضوابط موجود در کشور ما عموما بدون مشورت با کارآفرینان و در نظر گرفتن اکوسیستم کارآفرینی تعریف می‌شوند که نتیجه اجرای آنها محدودیت فضای فعالیت کسب‌وکار کارآفرینانه خواهد بود.

تامین سرمایه به هشت روش

وی در پاسخ به سوال صمت مبنی بر اینکه برخی از کارآفرینان عدم دسترسی به سرمایه را مهم‌ترین مانع توسعه فعالیت‌های کارآفرینی می‌دانند؛ شما این توجیه را چقدر پذیرفتنی می‌دانید؟ تصریح کرد: برای راه‌اندازی و توسعه کسب‌وکارهای کارآفرینانه هشت روش تامین مالی وجود دارد که جمع‌سپاری مالی، صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر، سرمایه‌گذار خصوصی و... از جمله این روش‌هاست. بر همین اساس من معتقدم تامین مالی را نمی‌توان مانعی کارساز در این زمینه دانست؛ آنچه بیش از تامین مالی دارای اهمیت است استفاده درست و مدیریت مطلوب سرمایه تزریق‌شده به فعالیت‌های کارآفرینی است و در نتیجه این اقدام نیز شاهد شتاب‌گیری توسعه فعالیت مدنظر خواهیم بود و در سوی مقابل چه‌بسا سرمایه‌هایی که به‌منظور اقدامی کارآفرینانه تزریق شده‌اند و نه‌تنها هدفی را محقق نکردند که حتی مشکلاتی را برای دریافت‌کنندگان آن ایجاد کرده‌اند.

دو وجه متقابل اصلاحات ارزی تازه

حشمتی در بخش پایانی این گفت‌وگو نیز در پاسخ به سوالی دیگر مبنی بر اینکه اصلاحات ارزی اخیر چه تاثیراتی در شاخص کارآفرینی خواهد داشت؟ بیان کرد: حذف ارز ترجیحی دارای تاثیر دوگانه متقابل بر کسب‌وکارهاست؛ یعنی از یک سو با کاهش واردات، بستر رونق تولید را فراهم می‌کند، اما در سوی مقابل دسترسی نه‌چندان آسان به مواد اولیه و نیز گران‌تر شدن این مواد سبب می‌شود تولید دچار مشکلاتی عدیده شود؛ آن هم حالا که اعمال سیاست‌های تحریمی جدید امریکا علیه ایران، معاملات بین‌المللی‌مان را مستلزم دور زدن‌های چندباره کرده است.

سخن پایانی...

کارآفرینی به‌عنوان موتور محرک اقتصاد عمل می‌کند و نقش و تاثیر آن بر اقتصاد به این دلیل برجسته است که با ایجاد کسب‌‌وکارهای جدید، ظرفیت‌های تولیدی جامعه را افزایش می‌دهد و زمینه‌ساز رشد و توسعه پایدار می‌شود. کارآفرینان با بهره‌گیری از فناوری‌های جدید و ایجاد نوآوری، بازارهای جدیدی را خلق می‌کنند و با ارائه محصولات و خدمات نوین، رقابت اقتصادی را تقویت می‌کنند. اما تحقق این اهداف مستلزم فراهم بودن بسترهایی است که به‌اعتقاد کارشناسان در اقتصاد ایران چندان فراهم نیست؛ بسترهایی در ابعاد قانونی و فناوری و سرمایه‌ای و از همه مهم‌تر مدیریتی. بر این مبنا اصلاح شرایط در جهت ارتباط با جامعه جهانی که پیامد آن دسترسی به شیوه‌های نوین مدیریتی و فناوری آسان‌تر خواهد بود و نیز تسهیل مقررات اموری است که گریزی از آنها نیست. اگر چنین امری محقق شود به‌طور قطع بستر بکر اقتصاد ایران خود به خود موانع دیگر را که شاید جذب سرمایه یکی از آنها باشد، برطرف خواهد کرد.