پس از ماه‌ها نوسان و اصلاح قیمتی، بازار خودرو از فاز هیجانی فاصله گرفته و وارد دوره‌ای از مکث، پایش و احتیاط شده است. در این فضا، خریداران برای ورود عجله‌ای ندارند، فروشندگان با احتیاط قیمت می‌گذارند و واسطه‌ها نیز منتظر روشن شدن متغیرهای کلان مانده‌اند. با وجود آرامش ظاهری، بازار هنوز از نااطمینانی و فاصله میان قیمت‌های واقعی و معاملاتی رنج می‌برد. نرخ ارز همچنان مهم‌ترین عامل جهت‌دهنده به همه بازارهاست، اما بازار خودرو مانند گذشته به هر تکانه ارزی واکنش فوری نشان نمی‌دهد. صمت در این گزارش نگاهی دارد به وضعیت بازار خودرو در هفته‌های اخیر که در ادامه می‌خوانید.

خریداران تغییر مسیر دادند

نوسانات سینوسی و رفتارهای غیرقابل‌پیش‌بینی بازار خودرو در ایران، همواره نگاه تحلیلگران و مصرف‌کنندگان را به سمت خود جلب می‌کند. با این حال، شواهد و داده‌های ساختاری نشان می‌دهند بازار خودرو کشور در آستانه ورود به یک دوره خاص قرار دارد؛ دوره‌ای که می‌توان آن را دوره انتظار کش‌دار نامید. در این بازه زمانی، برخلاف ادوار گذشته، نشانه‌ای از جهش‌های ناگهانی یا سقوط‌های سنگین قیمت دیده نمی‌شود و بازار در یک حالت سکون تاکتیکی به سر می‌برد. بزرگ‌ترین تغییر رخ‌داده در وضعیت فعلی بازار خودرو، گردش فرمان در رفتار خریداران است. تزریق احتیاط به بدنه بازار سبب شده تا رفتارهای هیجانی و خریدهای ناشی از ترسِ جا ماندن از تورم، به حداقل برسد. داده‌های میدانی نشان می‌دهند که جامعه تقاضا در حال حاضر به سه گروه عمده تقسیم شده است: افرادی که تامین نیاز خود را به امید مشخص شدن چشم‌انداز کلان اقتصادی به آینده موکول کرده‌اند. فعالانی که صرفا به پایش روزانه قیمت‌ها بسنده می‌کنند، بدون آنکه وارد فرآیند معامله شوند و مالکانی که ترجیح می‌دهند دارایی خودرویی فعلی خود را حفظ کنند و وارد ریسک تبدیل آن نشوند. این تثبیت رفتاری، خروجی مشخصی دارد اینکه بازار خودرو از یک محیط پویا برای دادوستد، به یک نمایشگاه بزرگ برای تماشا تبدیل شده است؛ جایی که حجم ترافیکِ نگاه‌ها بسیار بالا، اما نرخ تبدیل آن به معامله بسیار پایین است.

واکنش بازار به نرخ دلار

دلار همچنان به‌عنوان فرمانده ارشد، جهت حرکت انتظارات تورمی را تعیین می‌کند. اگر قیمت ارز صعودی شود، بازار خودرو احتمالا با رشد آرام و تدریجی قیمت‌ها واکنش نشان می‌دهد، نه با جهش‌های ناگهانی و هیجانی مانند گذشته. در چنین شرایطی، بازار همچنان محتاط می‌ماند و فعالان آن بیشتر در حالت رصد و انتظار قرار می‌گیرند، چون تجربه‌های اخیر باعث شده سرعت واکنش‌ها نسبت به تغییرات ارزی کاهش پیدا کند.

اگر نرخ ارز ثابت بماند، بازار خودرو به سمت انجماد و قفل شدن معاملات می‌رود، زیرا انگیزه نوسان‌گیری و خریدوفروش کوتاه‌مدت تضعیف می‌شود. در مقابل، اگر ارز نزولی شود، اثر آن بیشتر در معاملات فوری و نقدینگی‌های سرگردان دیده خواهد شد، هرچند ساختار میان‌مدت بازار را به‌طور اساسی تغییر نمی‌دهد.

کراس‌اوورهای چینی لیدر بازار خودرو

در غیاب حضور پررنگ و همه‌جانبه برندهای اصیل جهانی، خودروهای مونتاژی چینی به ستاره‌های اصلی و محرک‌های اصلی جریان سرمایه در بازار ایران تبدیل شده‌اند. در این میان، سگمنت کراس‌اوورها بیشترین سهم از تمایل بازار را به خود اختصاص داده است. در این میان، سلیقه مشتری ایرانی به وضوح از سدان‌های سنتی به سمت خودروهای بلندقامت متمایل شده است. از طرفی هم میدان اصلی رقابت عرضه و تقاضا، از خطوط تولید داخلی و سنتی به سالن‌های مونتاژ بخش خصوصی منتقل شده است. در نهایت به‌دلیل هزینه‌های بالای مالکیت، خریداران بیش از گذشته به فاکتور قیمت تمام‌شده و زنجیره تامین قطعات حساسیت نشان می‌دهند. فرمول موفقیت در بازار کنونی ساده است، محصولی که ترکیب سه ویژگی اصالت چینی، فرم بدنه کراس‌اوور، قابلیت نقدشوندگی سریع در بازار دست دوم را داشته باشد، برنده اصلی جذب نقدینگی خواهد بود.

بازار محصولات داخلی

خودروهای داخلی همچنان حجم عمده‌ای از تیراژ را در اختیار دارند، اما دیگر توان ایجاد موج‌های هیجانی یا جریان‌سازی حرکتی در بازار را ندارند. نگاه مصرف‌کننده به این محصولات از یک گزینه ایده‌آل به یک انتخاب پایه و ناگزیر تغییر یافته است. در ساختار تحلیلی بازار، خودروهای داخلی در حال حاضر تنها وظیفه حفظ کف قیمتی بازار را بر عهده دارند و به‌عنوان موتور محرک یا شاخص پیشرو عمل نمی‌کنند.

ساختار بسته بازار ایران

اگرچه بازار خودرو ایران به دلیل محدودیت‌های تعرفه‌ای و ساختاری تا حد زیادی جزیره‌ای عمل می‌کند، اما پالس‌های ارسالی از بازارهای جهانی در ۳۰ روز آینده پتانسیل تاثیرگذاری غیرمستقیم را دارند. سه موج کلان جهانی در این راستا عبارتند از سیاست انقباض قیمتی چین: خودروسازان چینی با استراتژی کاهش قیمت تمام‌شده، بازارهای صادراتی را تحت‌فشار قرار داده‌اند که این امر دست مونتاژکاران داخلی را برای مانورهای قیمتی شدید می‌بندد. تغییر ریل برقی‌ها در اروپا: بازنگری در سیاست‌های حمایتی از خودروهای الکتریکی در قاره سبز، سیگنال‌های احتیاط را به دیگر بازارها ارسال کرده است. کاهش نرخ رشد سرعت EV ها در آمریکا: افت شتاب پذیرش خودروهای تمام‌برقی در ایالات متحده، واقع‌گرایی را جایگزین رویاپردازی‌های اولیه کرده است. در مجموع این سه موج به صورت هم‌افزا، یک فشار کاهشی و کنترلی بر قیمت خودروهای مونتاژی نوظهور و محصولات وارداتی در بازار داخل وارد می‌کنند.

پیشنهادی برای کنشگران بازار

در نهایت اینکه به اعتقاد کارشناسان محیط فعلی بازار، بیش از آنکه صحنه تصمیم‌های عجولانه باشد، فضایی برای صبر، رصد و محاسبه است. اگر خریدار هستید، بهتر است از شتاب‌زدگی فاصله بگیرید، قیمت‌های واقعی را در چند روز متوالی بررسی کنید و تمرکز خود را روی خودروهایی بگذارید که نقدشوندگی بالاتری دارند و در بازار، خریدار و فروشنده فعال‌تری برای آنها وجود دارد. اگر هم سرمایه‌گذار هستید، این دوره زمان مناسبی برای دنبال کردن موج‌های کوتاه‌مدت قیمتی نیست و معیار اصلی باید نقدشوندگی و امکان خروج سریع از بازار باشد. اگر فروشنده هستید، عجله برای فروش با قیمت‌های غیرواقعی منطقی نیست، اما قیمت‌گذاری باید دقیقا براساس شرایط آرام و راکد بازار انجام شود تا معامله در سطحی معقول و قابل‌قبول شکل بگیرد.

بازار خودرو پساتوافق

بازار خودرو که در اردیبهشت‌ماه سال جاری با سقف‌شکنی قیمتی در انواع مدل‌ها مواجه شده بود، با شروع خرداد وارد فاز اصلاح شد تا بخشی از التهاب‌های گذشته فروکش کند. پس از این دوره اصلاحی، اکنون فعالان بازار با احتیاط بیشتری به تابلوی نرخ ارز و اخبار رسیده از میز مذاکرات چشم دوخته‌اند. اما در شرایطی که میان فشار هزینه‌های تولید و سیگنال‌های کاهشی سیاسی نوعی تقابل شکل گرفته، کارشناسان چشم‌انداز بازار خودرو را چگونه پیش‌بینی می‌کنند؟ زمانی که اخبار سیاسی به سمت توافق و کاهش تنش‌ها حرکت می‌کند، حباب قیمتی خودرو کوچک‌تر می‌شود. این حباب تا زمان ایجاد ثبات سیاسی، متوازن شدن عرضه و تقاضا و عرضه خودرو در سگمنت‌های مختلف، پابرجا خواهد بود

بابک صدرایی، کارشناس صنعت خودرو درباره وضعیت فعلی بازار خودرو گفت: در سال‌های اخیر بازار خودرو کشور همواره با پدیده‌ای به‌نام حباب قیمتی مواجه بوده است؛ به‌گونه‌ای که اختلاف میان قیمت کارخانه یا شرکت‌های واردکننده با قیمت بازار آزاد به یک ویژگی پایدار این بازار تبدیل شده است. این فاصله قیمتی تحت‌تاثیر سیاست‌های کلان اقتصادی و اخبار سیاسی، گاه افزایش یافته و گاه کاهش پیدا کرده است.

او افزود: زمانی که اخبار سیاسی به سمت توافق و کاهش تنش‌ها حرکت می‌کند، حباب قیمتی کوچک‌تر می‌شود و در مقابل، هرگونه سیگنال منفی می‌تواند به بزرگ‌تر شدن آن منجر شود. با این حال، اصل وجود این حباب تا زمان ایجاد ثبات سیاسی، متوازن شدن عرضه و تقاضا و عرضه خودرو در سگمنت‌های مختلف، پابرجا خواهد بود.

تداوم حباب قیمتی در افق یک‌ساله

صدرایی ادامه داد: حذف حباب قیمتی زمانی اتفاق می‌افتد که بازار به تعادل واقعی برسد و عرضه خودرو متنوع و کافی باشد و تقاضا نیز در سطح متعارف قرار گیرد. در چنین شرایطی، خریدار پس از پرداخت وجه، در بازه‌ای کوتاه، حداکثر یک تا دو هفته، خودرو خود را تحویل می‌گیرد و اختلاف قیمت بازار و کارخانه نیز از بین می‌رود.

او ادامه داد: با توجه به شرایط فعلی، تداوم حباب قیمتی در افق یک‌ساله پیش‌رو قابل پیش‌بینی است، هرچند ابعاد این حباب بسته به تحولات سیاسی و اقتصادی می‌تواند منبسط یا منقبض شود. با این حال، تحت هر سناریویی پیش‌بینی می‌شود که بازار خودرو در ۲ تا سه ماه آینده همچنان درگیر رکودی سنگین باقی بماند.

کارشناس حوزه خودرو افزود: گرچه رکود حاکم بر معاملات، ترمز نوسانات شدید را کشیده است، اما پالس‌های مثبت سیاسی باعث شده تا بازار به لحاظ روانی مستعد ریزش قیمت‌ها باشد. هر بار که سیگنال مثبتی از نزدیک شدن به توافق منتشر شود، بازار واکنش کاهشی از خود نشان می‌دهد. با این حال، این روند نزولی تا سطح مشخصی ادامه می‌یابد و از آن نقطه به بعد با مقاومت مواجه می‌شود، زیرا خریداران در انتظار کاهش بیشتر دست نگه می‌دارند و در مقابل، فروشندگان و مالکان نیز حاضر به کاهش قیمت از یک سطح مشخص نیستند.

او افزود: رکود معاملاتی تا زمان ثبات و شفافیت وضعیت سیاسی ادامه دارد. در صورت تحقق توافق، می‌توان انتظار داشت روند کاهش قیمت‌ها ادامه یافته و بازار روان‌تر شود. در مقابل، محقق نشدن توافق ممکن است به افزایش مقطعی قیمت‌ها منجر شود، هرچند این افزایش نیز احتمالاً دوباره به رکود خواهد انجامید.

بازار در رکود

صدرایی خاطرنشان کرد: در نهایت، چه با توافق و چه بدون آن، دست‌کم در ۲ تا سه ماه آینده بازار در شرایط رکودی باقی می‌ماند. در سناریوی شکست توافق، افزایش شدید قیمت‌ها می‌تواند به بزرگ‌تر شدن حباب بینجامد. در صورت توافق نیز کوچک شدن حباب باعث شکل‌گیری نوعی انتظار در ذهن مشتریان خواهد شد. این کارشناس صنعت خودرو ادامه داد: این انتظار مبنی بر این است که در ماه‌های آینده خودرو با قیمت مناسب‌تر، کیفیت بهتر و مدل‌های جدیدتر عرضه خواهد شد و همین ذهنیت موجب تعویق خرید از سوی مصرف‌کنندگان می‌شود.

وی ادامه داد: درباره افزایش اخیر قیمت کارخانه‌ای از سوی یکی از خودروسازان نیز باید توجه داشت که معمولا در زمان صعود قیمت‌های بازار، قیمت کارخانه‌ای تغییری نمی‌کند و در زمان کاهش قیمت‌های بازار نیز قیمت کارخانه بدون تغییر می‌ماند. این تغییرات عمدتا در بازار آزاد رخ می‌دهد و خودروسازان معمولاً سالی یک یا ۲ بار و متناسب با شرایط تورمی و نرخ ارز اقدام به اصلاح قیمت می‌کنند.

 این فعال صنعت خودرو در پایان گفت: در شرایط کنونی که اخبار سیاسی به سمت توافق متمایل است و نرخ ارز روندی کاهشی دارد، افزایش قیمت کارخانه‌ای به‌تنهایی نمی‌تواند محرک رشد قیمت در بازار باشد، بلکه بیشتر به کاهش فاصله میان قیمت کارخانه و بازار منجر می‌شود. در مجموع، ممکن است برخی خودروها به‌صورت مقطعی افزایش قیمت محدودی را تجربه کنند و سپس مجددا کاهش یابند. به بیان دیگر، حرکت بازار می‌تواند حالت سینوسی داشته باشد، اما روند باثبات و افزایشی در کوتاه‌مدت قابل انتظار نیست.

سخن پایانی

بازار خودرو ایران در حال حاضر بیش از آنکه صحنه تصمیم‌های قطعی باشد، به چهارراهی شلوغ شباهت دارد که چراغ آن مدت‌هاست روی زرد چشمک‌زن مانده است؛ نه نشانه‌ای از ایست کامل دیده می‌شود و نه نشانه‌ای از حرکت پرشتاب. در چنین فضایی، بازیگران بازار از خریدار و فروشنده تا دلال و مصرف‌کننده، همگی در حال رصد متغیرها هستند تا ببینند مسیر بعدی به کدام سمت می‌چرخد. اما واقعیت این است که در این دوره، سرعت عمل به‌تنهایی مزیت نیست؛ آنچه اهمیت دارد، تشخیص درست زمان، سگمنت و ارزش واقعی خودروهاست. بازاری که در آن قیمت‌ها، انتظارات و سیاست‌ها هم‌زمان در حال نوسان‌اند، بیشتر از هر چیز به تصمیم‌های سنجیده نیاز دارد. بنابراین برنده این دوره نه کسی است که زودتر وارد خرید یا فروش شود، بلکه کسی است که با نگاه تحلیلی، رفتار هر بخش از بازار را جداگانه بسنجد و انتخابی کند که با واقعیت‌های اقتصادی، توان مالی و افق مصرفی‌اش همخوان باشد. در این چراغ زرد طولانی، احتیاط هوشمندانه از شتاب‌زدگی ارزشمندتر است.