پایان نایلون رایگان؟
بازار نایلون و محصولات پلاستیکی در هفتههای اخیر روزهای پرالتهابی را پشت سر گذاشته است. حملات اخیر به برخی زیرساختهای پتروشیمی و نگرانیهای ناشی از تداوم تنشهای منطقهای، نگاهها را به سمت یکی از مهمترین حلقههای زنجیره تولید کشور معطوف کرد؛ صنعتی که تامینکننده مواد اولیه هزاران واحد تولیدی در حوزه پلاستیک، بستهبندی، نایلون و نایلکس است.
هرچند در روزهای ابتدایی انتشار اخبار مربوط به این حملات، نگرانیهایی درباره کمبود مواد اولیه، توقف تولید و جهش شدید قیمتها شکل گرفت، اما بررسی وضعیت بازار نشان میدهد آنچه بیش از هر عامل دیگری به التهاب بازار دامن زد، فضای روانی و کاهش عرضه مواد اولیه در بورس کالا بود. این شرایط موجب شد رقابت بر سر خرید مواد اولیه افزایش یابد و قیمتها در برخی معاملات به شکل غیرمتعارفی رشد کند.
در همین حال، موضوع دیگری نیز توجه مصرفکنندگان را به خود جلب کرده است؛ دریافت وجه بابت کیسههای پلاستیکی در فروشگاهها و مراکز خرید. موضوعی که اگرچه در بسیاری از کشورهای جهان با هدف کاهش مصرف پلاستیک اجرا میشود، اما در ایران همزمانی آن با افزایش قیمت مواد اولیه، پرسشهای متعددی را درباره انگیزه واقعی اجرای این سیاست ایجاد کرده است.
شوک اولیه به بازار مواد اولیه پلاستیک
صنعت پلاستیک ایران به طور مستقیم به تولیدات مجتمعهای پتروشیمی وابسته است. مواد اولیهای همچون پلیاتیلن، پلیپروپیلن و سایر مشتقات پتروشیمی، پایه اصلی تولید انواع نایلون، نایلکس، سفرههای یکبار مصرف، بستهبندیهای صنعتی و محصولات مشابه را تشکیل میدهند.
با انتشار اخبار حملات به برخی زیرساختهای مرتبط با صنعت پتروشیمی، فعالان بازار به سرعت نسبت به آینده تامین مواد اولیه ابراز نگرانی کردند. همین نگرانی موجب شد بسیاری از واحدهای تولیدی برای جلوگیری از کمبود احتمالی، خریدهای خود را افزایش دهند.
در نتیجه، بورس کالا به عنوان محل اصلی عرضه مواد اولیه پتروشیمی، با موجی از تقاضا مواجه شد. افزایش ناگهانی تقاضا در شرایطی رخ داد که میزان عرضهها نیز کاهش یافته بود و همین مسئله رقابت میان خریداران را به شدت افزایش داد.
کارشناسان معتقدند در چنین شرایطی، حتی اگر کمبود واقعی در بازار وجود نداشته باشد، کاهش عرضه و شکلگیری انتظارات تورمی میتواند به تنهایی زمینه جهش قیمتها را فراهم کند. اتفاقی که در روزهای نخست پس از حملات نیز به وضوح مشاهده شد.
التهاب بازار؛ بیشتر روانی تا واقعی
فعالان صنعت پلاستیک معتقدند بخش عمده آشفتگیهای ایجاد شده در بازار ناشی از نگرانیها و تصمیمات مدیریتی بود، نه کمبود واقعی مواد اولیه. به گفته کارشناسان این حوزه، بسیاری از مجتمعهای پتروشیمی همچنان ذخایر مناسبی از مواد اولیه در اختیار داشتند و ظرفیت تولید کشور به طور کامل متوقف نشده بود. با این حال کاهش حجم عرضه در بورس کالا این تصور را ایجاد کرد که بازار با بحران تامین مواد اولیه روبهرو شده است. همین مسئله باعث شد بسیاری از تولیدکنندگان برای تامین نیاز ماههای آینده خود وارد رقابتهای سنگین شوند. رقابتهایی که در برخی گریدهای پرمصرف به سطوح بیسابقهای رسید و قیمت تمامشده مواد اولیه را به شدت افزایش داد.
نتیجه این وضعیت، افزایش هزینه تولید در واحدهای پاییندستی و شکلگیری موجی از نگرانی در بازار محصولات پلاستیکی بود؛ نگرانیای که از کارخانهها تا فروشگاههای خردهفروشی امتداد پیدا کرد.
بازگشت تدریجی آرامش به بورس کالا
با گذشت چند هفته از آغاز بحران و ورود دستگاههای نظارتی به موضوع عرضه مواد اولیه، شرایط بازار به تدریج تغییر کرد. افزایش حجم عرضهها و اصلاح برخی سیاستهای اجرایی موجب شد رقابتهای غیرمنطقی کاهش پیدا کند. فعالان بازار میگویند در حال حاضر بخش قابل توجهی از مواد اولیه با قیمت پایه یا با رقابتهای محدود معامله میشود؛ موضوعی که نشاندهنده فروکش کردن هیجانات اولیه است. بررسی معاملات اخیر بورس کالا نیز نشان میدهد بازار در مسیر تعادل قرار گرفته و فاصله میان قیمتهای پایه و قیمتهای نهایی خرید نسبت به هفتههای نخست بحران کاهش محسوسی داشته است. این تحول برای هزاران واحد تولیدی فعال در حوزه پلاستیک و بستهبندی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ثبات در بازار مواد اولیه به معنای امکان برنامهریزی دقیقتر برای تولید و کنترل هزینهها خواهد بود.
اثرات بحران بر قیمت نایلون در بازار
هرچند آرامش نسبی به بازار مواد اولیه بازگشته است، اما آثار شوک اولیه همچنان در بازار نهایی مشاهده میشود. بسیاری از تولیدکنندگان در هفتههای گذشته مواد اولیه مورد نیاز خود را با قیمتهای بالا خریداری کردهاند و به همین دلیل ناچارند محصولات نهایی را نیز با نرخهای جدید عرضه کنند. از سوی دیگر، افزایش هزینههای حملونقل، انرژی، بستهبندی و سایر نهادههای تولید نیز فشار مضاعفی بر واحدهای تولیدی وارد کرده است. بنابراین حتی در صورت ثبات قیمت مواد اولیه، بازگشت قیمت نایلون به سطوح پیشین در کوتاهمدت چندان محتمل به نظر نمیرسد.
فعالان بازار معتقدند در صورت تداوم ثبات در بورس کالا، روند افزایش قیمتها متوقف خواهد شد؛ اما کاهش محسوس نرخها نیازمند بازگشت کامل تعادل به زنجیره تولید و عرضه است.
دغدغه محیط زیست یا جبران هزینهها؟
همزمان با تحولات بازار مواد اولیه، موضوع دریافت هزینه برای کیسههای پلاستیکی نیز به یکی از مباحث داغ این روزها تبدیل شده است. در بسیاری از فروشگاههای زنجیرهای، سوپرمارکتها و مراکز خرید، مشتریان برای دریافت کیسه پلاستیکی باید مبلغی جداگانه پرداخت کنند. موضوعی که واکنشهای متفاوتی را در میان مصرفکنندگان به دنبال داشته است. حامیان این اقدام معتقدند دریافت هزینه برای کیسههای پلاستیکی میتواند مصرف بیرویه پلاستیک را کاهش دهد و به حفظ محیط زیست کمک کند. تجربه بسیاری از کشورهای توسعهیافته نیز نشان داده که اعمال هزینه برای کیسههای پلاستیکی نقش مهمی در کاهش مصرف آنها داشته است. اما منتقدان میگویند اجرای این سیاست در شرایط فعلی بیش از آنکه ناشی از دغدغههای زیستمحیطی باشد، تحت تاثیر افزایش قیمت مواد اولیه و تلاش فروشگاهها برای جبران هزینهها قرار دارد.
این انتقاد زمانی پررنگتر میشود که برخی مصرفکنندگان از تفاوت قابل توجه قیمت نایلون در فروشگاههای مختلف خبر میدهند؛ موضوعی که شائبه کسب درآمد از محل فروش کیسههای پلاستیکی را تقویت کرده است.
ضرورت نظارت بر قیمتگذاری نایلون
فعالان صنفی تاکید دارند دریافت هزینه برای کیسههای پلاستیکی نباید به ابزاری برای سودجویی تبدیل شود. به اعتقاد آنها، اگر قرار است هزینهای از مصرفکننده دریافت شود، این مبلغ باید متناسب با قیمت واقعی کیسه، ضخامت، ابعاد و هزینه تمامشده آن باشد. در غیر این صورت، فلسفه اصلی این اقدام که همان مدیریت مصرف و حفاظت از محیط زیست است، زیر سوال خواهد رفت. کارشناسان همچنین خواستار تدوین دستورالعملهای شفاف برای قیمتگذاری کیسههای پلاستیکی هستند تا از ایجاد رویههای متفاوت و دریافت مبالغ غیرمتعارف جلوگیری شود.
تصمیمات نادرست، عامل التهاب بازار پس از حمله به پتروشیمیها
اکبر مشهدیزاده، رئیس اتحادیه سازندگان و فروشندگان پلاستیک و نایلون تهران با اشاره به شرایط بازار پس از حملات اخیر به بخش پتروشیمی اظهار داشت: در روزهای نخست پس از این اتفاق، مسئولان صنایع پاییندستی پتروشیمی و بورس کالا با اتخاذ یک تصمیم و تجویز نادرست، میزان عرضه مواد اولیه را به حداقل ممکن رساندند. این اقدام باعث ایجاد شائبه کمیابی مواد اولیه در میان فعالان صنایع پاییندستی شد؛ در حالی که مواد اولیه به میزان کافی در پتروشیمیها موجود بود.
وی با تاکید بر اینکه این ناهماهنگی، التهاب بسیار شدیدی در بازار ایجاد کرد، افزود: با پیگیریهای مکرر اتحادیه و ورود به موقع دستگاههای نظارتی به این مسئله، روند مدیریت عرضهها اصلاح شد که همین امر به کاهش رقابتهای کاذب و بهبود شرایط کمک شایانی کرد.
بازگشت آرامش به بورس کالا و واقعی شدن قیمتها
رئیس اتحادیه سازندگان و فروشندگان پلاستیک و نایلون تهران ضمن تایید بهبود چشمگیر شرایط نسبت به هفتههای گذشته، بیان کرد: در پی بیتدبیریهای اولیه، شاهد کاهش عرضه و شکلگیری رقابتهای نجومی در بورس کالا بودیم. پیش از وقوع جنگ و به دلیل عدم تناسب ظرفیت تولید با مصرف، همواره رقابتهای ۱۰۰ تا ۲۰۰ درصدی در بازار وجود داشت، اما در هفته اول پس از این اتفاقات، میزان رقابتها به شدت افزایش یافت.
وی در ادامه تصریح کرد: خوشبختانه در حال حاضر وضعیت بسیار مساعدتر شده است. در هفتههای اخیر، اکثر مواد اولیه پتروشیمی با قیمت پایه و یا با درصدهای رقابت بسیار پایین (حدود ۵، ۱۰ الی ۲۰ درصد) خریداری شدند. این روند نشان میدهد که قیمتها در حال حرکت به سمت واقعی شدن هستند و پیشبینی میکنیم در روزهای آینده، وضعیت بازار بسیار شفافتر و باثباتتر شود.
ماجرای پولی شدن نایلون
مشهدیزاده در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع دریافت وجه بابت کیسههای پلاستیکی (نایلون) در فروشگاهها اشاره کرد و به صمت گفت: دریافت هزینه برای کیسههای پلاستیکی با هدف کاهش مصرف و حفظ محیطزیست، یک رویه پذیرفتهشده در تمام دنیاست که متاسفانه ما در ایران با تاخیر به فکر اجرای آن افتادهایم. در سال ۱۴۰۱ نیز از سوی معاونت ریاستجمهوری مصوباتی مبنی بر لزوم کاهش ۲۵ درصدی مصرف پلاستیک و جایگزینی آن با مواد تاییدشده ابلاغ شد.
وی با انتقاد از رویکرد فعلی برخی اصناف، خاطرنشان کرد: با وجود اهمیت مسائل محیطزیستی، واقعیت این است که در حال حاضر سوپرمارکتها، فروشگاههای زنجیرهای و سایر بخشها نه به دلیل دغدغه محیطزیست، بلکه به خاطر گرانی و جبران هزینههای خود اقدام به پولی کردن نایلون کردهاند؛ چرا که اگر دغدغه اصلی آنها محیطزیست بود، باید پیش از موج گرانیها این طرح را اجرا میکردند.
هشدار نسبت به سوداگری در فروش کیسههای پلاستیکی
این مقام صنفی با تاکید بر لزوم جلوگیری از سوءاستفادههای احتمالی در این زمینه، اظهار داشت: هفته گذشته جلسهای در اتاق اصناف پیرامون همین موضوع برگزار شد. بنده در آن جلسه صراحتاً مطرح کردم که فروشگاهها نباید از محل فروش نایلون به دنبال کسب سودهای نامتعارف باشند.
مشهدیزاده در پایان افزود: متاسفانه شاهد هستیم که برخی واحدهای صنفی مانند نانواییها، نایلون را با قیمت خرید به دست مشتری میرسانند، اما برخی فروشگاههای دیگر حاشیه سودی بین ۵۰ تا ۱۰۰ درصد برای خود لحاظ میکنند؛ تا جایی که گاهی هزینه پرداختی بابت نایلون از قیمت خود محصول (مانند نان) بیشتر میشود. با توجه به تفاوت در ضخامت و سایز نایلونها، نمیتوان یک قیمت واحد برای آن تعیین کرد، اما همانطور که مسئولان اتاق اصناف نیز تاکید کردهاند، مبلغ دریافتی از مصرفکننده باید کاملاً کارشناسیشده، واقعی و منصفانه باشد تا این موضوع به ابزاری برای سودجویی فروشگاهها تبدیل نشود.
سخن پایانی
بازار نایلون در هفتههای اخیر نمونهای روشن از تاثیرپذیری صنایع پاییندستی از تحولات کلان اقتصادی و سیاسی بوده است. حملات اخیر به زیرساختهای مرتبط با صنعت پتروشیمی، اگرچه به کمبود گسترده مواد اولیه منجر نشد، اما به واسطه کاهش عرضهها و شکلگیری انتظارات تورمی، فضای بازار را با التهاب جدی مواجه کرد.
اکنون نشانههای بازگشت آرامش به بورس کالا و واقعیتر شدن قیمتها مشاهده میشود، اما آثار شوک اولیه همچنان در بازار باقی مانده است. از سوی دیگر، بحث پولی شدن نایلون در فروشگاهها نیز به چالشی تازه تبدیل شده که نیازمند نظارت دقیق و تعیین ضوابط شفاف است.
فعالان صنعت امیدوارند با ثبات بیشتر در بازار مواد اولیه و مدیریت صحیح عرضهها، روند تولید و تامین محصولات پلاستیکی به شرایط عادی بازگردد؛ زیرا تداوم آرامش در این بازار نه تنها برای تولیدکنندگان، بلکه برای میلیونها مصرفکننده و هزاران واحد صنفی در سراسر کشور اهمیت حیاتی دارد.
