یک بمب و هزار ویرانی
بیش از دو هفته از آغار جنگ امریکا و اسرائیل علیه ایران میگذرد و بمبارانهای گسترده و انفجارها فراتر از تابآوری طبیعت و محیطزیست ایران بوده است. از انفجارهای انبارهای نفت، بمباران و از بین بردن پوششهای گیاهی، مرگومیر و کوچ دادن پرندگان تا افزایش درگیریها در اکوسیستم شکننده خلیجفارس. هر روز که از جنگ میگذرد، سهم نسلهای آینده از طبیعت ایران آسیب میبیند. برخی از کارشناسان بر این باور هستند که اساسا دولتها در سرتاسر جهان منافع کوتاهمدت اقتصادی و پیامدهای جنگطلبانه آن را بر منافع درازمدت بیننسلی ارجح میدانند. از طرف دیگر، جنگها اندیشیدن به محیطزیست پایدار را چه برای دولتها و چه برای جوامع به حاشیه میراند؛ وقتی که جان آدمی در میان گلولهها و بمبارانها ناچیز میشود، صدای سهرهها و لکلکها به گوش بسیاری از ما نمیرسد. بهگفته معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست، ایران از مهمترین کشورهای جهان در زمینه تنوع زیستی است و تجاوز نظامی میتواند پیامدهای ویرانگری برای این سرمایه ارزشمند طبیعی به همراه داشته باشد.
ترکیبات سمی وارد جو شد
معاون رئیسجمهوری و رئیس سازمان حفاظت محیطزیست در نامهای به دبیرکل سازمان ملل متحد، نسبت به پیامدهای محیطزیستی و انسانی حملات اخیر امریکا و رژیم صهیونیستی به ایران هشدار داد و خواستار اقدام فوری جامعه بینالمللی شد.
به گزارش روابط عمومی سازمان حفاظت محیطزیست، شینا انصاری در این نامه خطاب به آنتونیو گوترش گفته است که از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ حملات نظامی گستردهای از سوی امریکا و رژیمصهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران آغاز شد و در جریان این اقدامات، زیرساختهای غیرنظامی نیز هدف قرار گرفتهاند.
در این نامه قید شده، در یکی از این حملات، مدرسهای در شهر میناب هدف قرار گرفت که به کشته شدن ۱۷۰ کودک بیگناه انجامید. همچنین در شامگاه ۷ مارس ۲۰۲۶ تعدادی از انبارهای سوخت در تهران مورد حمله قرار گرفت که در پی انفجار آنها، حجم زیادی از ترکیبات سمی هیدروکربنی و اکسیدهای گوگرد و نیتروژن وارد جو شد.
معاون رئیسجمهوری در ادامه تصریح کرده، انتشار این آلایندهها موجب بروز شرایط بحرانی آلودگی هوا در تهران و کرج شده و سلامت شهروندان، بهویژه سالمندان و افراد دارای بیماریهای قلبی و تنفسی را با مخاطرات جدی مواجه کرده است. همچنین بارشهای صبح ۸ مارس در استان تهران میتواند باعث انتشار مواد خطرناک با خاصیت اسیدی شده و آسیبهای جدی به ریه انسانها، منابع آبی و اکوسیستمهای طبیعی وارد کند.
انصاری بااشاره به آمادهباش کامل مراکز درمانی استان تهران افزوده است: سازمان حفاظت محیطزیست به شهروندان توصیه کرده است؛ باتوجه به شرایط ایجادشده و ورود آلودگی به محدوده شهرهای تهران و کرج، تا حد امکان از حضور غیرضروری در فضای باز خودداری کرده و در منازل بمانند.
رئیس سازمان حفاظت محیطزیست در ادامه این نامه تاکید کرده است که این حملات نقض آشکار تعهدات بینالمللی در حوزه حفاظت از محیطزیست، از جمله تعهدات ذیل کنوانسیونهای چندجانبه محیطزیستی، کنوانسیون چارچوب تغییر اقلیم سازمان ملل و کنوانسیون تنوع زیستی است.
وی در پایان از دبیرکل سازمان ملل و سازکارهای تخصصی این سازمان خواست با محکوم کردن این اقدامات و پیگیری مسئولیت عاملان، در برابر آنچه «جنایت آشکار علیه محیطزیست و مردم ایران» خوانده شده است، موضعی قاطع اتخاذ کنند.
زاگرس زیر بمباران است
معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست گفت: یکی از پیامدهای مهم جنگ که کمتر موردتوجه قرار میگیرد، تخریب طبیعت و از دست رفتن تنوع زیستی است.
به گزارش روابط عمومی سازمان حفاظت محیطزیست، حمید ظهرابی اظهار کرد: تنوع زیستی در سطوح ژن، گونه و اکوسیستم از جنگ آسیب میبیند، اما این موضوع معمولا آنگونه که باید موردتوجه قرار نمیگیرد.
وی بااشاره به جایگاه ایران در تنوع زیستی جهان افزود: ایران از مهمترین کشورهای جهان در زمینه تنوع زیستی است و تجاوز نظامی میتواند پیامدهای ویرانگری برای این سرمایه ارزشمند طبیعی به همراه داشته باشد.
ظهرابی بااشاره به اهمیت ناحیه رویشی زاگرس گفت: زاگرس یکی از ۳۲ نقطه داغ تنوع زیستی و اندمیسم جهان به شمار میرود، اما متاسفانه از آذربایجان غربی و کردستان تا استان فارس، شاهد بمباران گسترده این ذخیرهگاه طبیعی هستیم و این اکوسیستم ارزشمند بهشدت در معرض تهدید قرار دارد. این منطقه بهتنهایی میزبان ۲۴۲ گونه گیاهی اندمیک (بومی) است.
وی ادامه داد: اهمیت این بومسازگان به حدی است که ۷۱ منطقه از ۳۲۴ منطقه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست در محدوده زاگرس قرار دارند و 3 ذخیرهگاه زیستکره جهانی شامل ارژن و پریشان، تنگ صیاد و دنا که در یونسکو به ثبت رسیدهاند نیز، در همین محدوده واقع شدهاند. معاون محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیطزیست خاطرنشان کرد: منطقه زاگرس پیش از وقوع جنگ نیز تحت فشارهای ناشی از تغییر اقلیم قرار داشت و ادامه جنگ، میتواند این اکوسیستم طبیعی ارزشمند را تا مرز فروپاشی پیش ببرد.
سکوت در برابر تعهدات بینالمللی
وی همچنین از سکوت برخی مراجع بینالمللی محیطزیستی در قبال این حوادث انتقاد کرد و گفت: برخی نهادهای بینالمللی تنها از کشورها درخواست ارائه گزارش و عملکرد دارند، اما در چنین شرایطی منفعل و بیعمل بوده و سکوت میکنند.
ظهرابی با اشاره به تعهدات بینالمللی در زمان جنگ افزود: براساس پروتکل الحاقی به کنوانسیون ژنو مصوب سال ۱۹۷۷، حفاظت از محیطزیست طبیعی و تنوع زیستی در زمان جنگ باید مورد توجه قرار گیرد، در حالی که آنچه امروز شاهد آن هستیم، تخریب گسترده طبیعت ایران به ویژه در ناحیه زاگرس است که بخش عمده حملات نظامی در آن متمرکز شده است.
وی گفت: در جریان جنگ تحمیلی ۱۲روزه، حدود ۸۴۵۰ هکتار از مناطق تحت حفاظت کشور که عمدتا در ناحیه رویشی زاگرس قرار دارند، دچار حریق شده و خسارات قابلتوجهی به آنها وارد شده است.
معاون سازمان حفاظت محیطزیست افزود: براساس ماده ۵۵ پروتکل الحاقی کنوانسیون ژنو، تخریب شدید محیطهای طبیعی ممنوع است. همچنین آلودگی شدید هوای تهران در پی حمله به مراکز ذخیره سوخت، مصداق روشنی از دستکاری محیطزیست برای اهداف نظامی به شمار میرود؛ اقدامی که علاوه بر آسیب به مردم و طبیعت، برخلاف کنوانسیون منع استفاده نظامی یا خصمانه از دستکاری محیطزیست (ENMOD) مصوب سال ۱۹۷۶ است.
محیطزیست به حاشیه رفت
عباس محمدی، کنشگر محیطزیست در گفتوگو با صمت درباره تاثیر جنگها بر محیطزیست گفت: نخستین اثر جنگ بر محیطزیست این است که توجه عمومی را از محیطزیست منحرف میکند. اگر به همین 3،2 ماه اخیر که کشور دچار بحران و تنش شده، نگاه کنیم، آنچه درباره آن صحبت نشد، محیطزیست بود؛ چه در سمت دولت و دستگاههای مسئول و چه در سمت مردم و شهروندان و حتی کنشگران محیطزیست، این موضوع به حاشیه رانده شد.
وی ادامه داد: البته که این موضوع طبیعی است. وقتی جان آدمها در خطر است، افراد کمی به فکر زیستمندان دیگر هستند یا نگران محیطهای طبیعی مثل جنگل و مرتع.
محمدی بااشاره به اینکه معمولا دولتها در سرتاسر دنیا سود و منافع کوتاهمدت خود را بر منافع درازمدت و بیننسلی ارجح میدانند، گفت: محیطزیست و طبیعتی که از آن دفاع میکنیم، مربوط به نسلهای آینده نیز هست، اما دولتهایی که میآیند و میروند و یا مسئولانی که مدت کوتاه بر سر پستی هستند، توجهی به این مسائل ندارند.
این کنشگر محیطزیست افزود: آنچه آنها دنبال میکنند، توسعه و رشد اقتصادی و کسب درآمد است. فرقی هم نمیکند که بگوییم درآمد برای ملت و بالا رفتن تولید ناخالص داخلی یا ثروتمندتر شدن محافلی که دست در قدرت دارند و برای منافع شخصیشان تلاش میکنند. در هر صورت این نوع نگاه به توسعه و اقتصاد بیشتر بهدنبال منافع کوتاهمدت است تا منافع بیننسلی. بزرگترین لطمه جنگ این است که توجه را از منافع بیننسلی منحرف میکند و خطر آنی که پیش آمده است، همه را به اینسو میبرد که تنها از جان و اموال در دسترسشان محافظت کنند.
انفجار گرمایش
محمدی در پاسخ به این سوال که در این جنگی که در جریان است، شاهد چه تبعات محیطزیستی بودهایم، گفت: یکی از وحشتناکترین پیامدهای جنگ امریکا و اسرائیل علیه ایران، انفجار انبارهای نفت بود. زمان وقوع این انفجار در تهران آسمان برای ۲۴ ساعت تیره بود. هنوز هم در سطح خیابانها و روی برگ درختان را که نگاه میکنید، یک دوده چرب خیلی وحشتآفرین نشسته است و حتی بهراحتی پاک نمیشود. شخصا برگ درختان را حتی زیر فشار آب که گرفتم، متوجه شدم که لکهها پاک نمیشود.
وی در ادامه گفت: اتفاقا این انفجارها یک قسمت کوچک ماجرا است که به چشم آمد؛ یعنی ما دوده و آسمان سیاه و آتش بزرگ را دیدیم، اما بخش خیلی بزرگتری از پیامدهای جنگ که بهچشم نمیآید، انفجارهایی است که در همه جای کشور اتفاق میافتد و در هر انفجاری، صدها تن گاز دیاکسیدکربن و دیگر مواد سمی وارد هوا میشود.
این کنشگر محیطزیست بااشاره به اینکه دیاکسیدکربن یک ماده موثر در گرم شدن زمین است، گفت: ایران روی کمربند خشک جهان قرار دارد و از تغییرات اقلیمی و گرم شدن زمین بیشترین آسیب را دیده است. این آسیب همچنان ادامه دارد. شکل ظاهری تغییرات اقلیمی و گرم شدن هوا این است که شاهد تابستانهایی با گرمای غیرعادی و طولانیمدت هستیم و از طرف دیگر، زمستانهایی با بارش کم برف داریم؛ برفی هم که میبارد، بهسرعت تبخیر یا ذوب میشود و ذخیرهای برای تابستان روی کوهستانها باقی نمیماند. این پدیده برای کشور گرم و خشکی مثل ایران بینهایت خطرناک است.
محمدی تصریح کرد: حال با جنگهایی که در میگیرد و انفجارهایی که اتفاق میافتد، مقدار بسیار زیادی دیاکسیدکربن آزاد شده است که باعث اثرات گرمایشی بر کل کره زمین میشود و این موضوع بخصوص برای کشورهایی مثل ما، بیشتر خودش را نشان دهد. به غیر از این انفجارها، پروازهای بیشمار هواپیماهای جنگنده و غیرجنگنده، مقدار زیادی سوخت و دیاکسیدکربن و انواع گازهای دیگر را در فضا منتشر کرده است که اینها همه فاجعه اقلیمی را تشدید میکند.
وی بیان کرد: نکته دیگر این است که بسیاری از این بمبارانها روی کوهها، تپهها و محیطهای طبیعی اتفاق میافتد. اینکه هدفمند باشد یا غیرهدفمند فرق نمیکند. انفجارها خاک را زیر و رو و عرصههای بسیار زیادی را از پوشش گیاهی تهی میکند. وقتی که خاک زیر و رو میشود و پوشش گیاهی از بین میرود، دوباره اثر مستقیم بر گرم شدن زمین میگذارد.
محمدی اظهار کرد: باید برآورد شود که چقدر از محیطهای طبیعی ما به این شکل تخریب شده و فرسایش خاک این تخریبها چقدر است. همچنین باید بررسی شود که آزاد شدن کربن نهفته در زمین است به چه صورت بوده است. باید توجه کرد وقتی یک خاکی زیر و رو میشود، ممکن است سالها و دهههای متمادی امکان پوشش گیاهی روی آن از بین برود. همه اینها گرمایش زمین را افزایش میدهد. فکر میکنم در این دورانی که ما به سر میبریم، تغییر اقلیم یک خطر جدی برای کل کره زمین است، جنگ در مجموع یکی از بدترین اتفاقاتی است که میتوانست رخ دهد.
سخن پایانی
بهگفته کارشناسان محیطزیست، بعد از گذشت ۱۵روز از جنگ، تبعات و پیامدهای آن دامن محیطزیست و طبیعت ایران را گرفته است. سازمان حفاظت محیطزیست این حملات را نقض آشکار تعهدات بینالمللی در حوزه حفاظت از محیطزیست، از جمله تعهدات ذیل کنوانسیونهای چندجانبه محیطزیستی، کنوانسیون چارچوب تغییر اقلیم سازمان ملل و کنوانسیون تنوع زیستی میداند. قابل توجه است که بخش بزرگی از پیامدهای جنگ که به چشم نمیآید، انفجارهایی است که در همه جای کشور اتفاق میافتد و در هر انفجاری، صدها تن گاز دیاکسیدکربن و دیگر مواد سمی وارد هوا میشود.
