افریقا قلب معدنی جهان
افریقا قارهای که دارای معادن بیشمار و غنی است و همین موضوع سبب شده تا بسیاری از اقتصادهای بزرگ جهان، بهسمتوسوی سرمایهگذاری در این قاره و کشورهای افریقایی بروند. یکی از کشورهایی که قصد حضور هدفمند در بازار معادن افریقا را دارد، کشور ترکیه است که گفته میشود برنامههای خوبی برای این معادن دارد. گفته میشود که ترکیه قصد دارد تبدیل به بازیگری فعال در زمینه معادن افریقا شود. طبق سهشنبههای هر هفته، به بررسی یکی از کشورهای دارای معدن و وضعیت معدنکاری در آن کشور پرداختهایم.
افریقا و عظیمترین ذخایر معدن در دنیا
افریقا با عظیمترین ذخایر معدنی جهان در کانون توجه اقتصادهای بزرگ قرار گرفته و ترکیه با رویکرد فناوری و همکاری هدفمند، قصد دارد نقشی فعال در این اکوسیستم ایفا کند. امروز ظرفیت عظیم ذخایر معدنی افریقا بیش از هر زمان دیگری در کانون توجه اقتصادهای بزرگ جهان قرار گرفته است تا جایی که افریقا بهعنوان قلب معدنی جهان شناخته میشود. حالا گفته میشود که کشورها با سرمایهگذاری در فناوریهای بومی و توسعه همکاریهای هدفمند میتوانند جایگاهی قدرتمندی در اکوسیستم معدنی افریقا بهدست آورند. در این بین میتوان به نقش ترکیه اشاره کرد که قصد دارد بازیگر فعال در افریقا باشد.
توسعه فناوری و استفاده از ربات میتواند قدرت رقابتی ترکیه را در بازارهای بینالمللی بهطورچشمگیری افزایش دهد. توان تولیدی بالا، نرخ رقابتی، نیروی کار ماهر، نزدیکی جغرافیایی و تصویر مثبت ترکیه در افریقا همگی عواملی شناخته میشوند که میتوانند سهم ترکیه را در این بازار افزایش دهند؛ موضوعاتی که بستری برای ارتباط مستقیم شرکتهای ترک با تصمیمگیران صنعت معدن افریقا فراهم میکند. باید گفت، از آنجا که افریقا بزرگترین ذخایر مواد معدنی جهان را در اختیار دارد، این کشور فرصت تجاری پایدار و گستردهای برای فعالان معدنی ایجاد میکند که میتواند نهتنها برای ترکیه بلکه برای کشورهای منطقه نیز جذاب باشد.
ورال بورچ چاکیر، مهندس زمینشناسی و بنیانگذار انجمن معدن افریقا (AFMICO) باور دارد که بخش معدن ترکیه در سالهای اخیر روندی روبه رشد داشته است، اما همچنان ظرفیتهای استفادهنشده فراوانی در حوزه ذخایر معدنی، اکتشافات داخلی و خارجی، فرآوری، تولید محصول نهایی و صادرات وجود دارد.
خامفروشی یک چالش مهم و اصلی
او مهمترین چالش را خامفروشی دانسته و تصریح دارد: باید بهجای صادرات مواد معدنیخام، سنگمعدن را در داخل کشور فرآوری کنیم و محصول نهایی تولید کنیم تا ارزشافزوده در داخل باقی بماند. او همچنین بر مسئولیت زیستمحیطی صنعت معدن تاکید میکند و میگوید: هر فرد و شرکتی که از این سرزمین بهره میبرد، وظیفه دارد کمترین اثر منفی را بر طبیعت بر جای بگذارد. چاکیر مهمترین تحول در فناوریهای حفاری را گسترش اتوماسیون میداند؛ سیستمهایی که ایمنی کار را افزایش داده و خطاهای انسانی را کاهش میدهند که از جمله میتوان به رباتهای بارگذاری خودکار لوله حفاری و ابزارهای جهتیابی مغزه برای تعیین دقیق امتداد و شیب شکستگیها و رگههای معدنی اشاره کرد. بهگفته وی، توسعه داخلی چنین فناوریهایی میتواند قدرت رقابتی ترکیه را در بازارهای بینالمللی بهطورچشمگیری افزایش دهد.
افریقا بزرگترین ذخایر ترکیبی مواد معدنی جهان را دراختیار دارد
در این بین باور بر این است که افریقا بزرگترین ذخایر ترکیبی مواد معدنی جهان را در اختیار دارد و این موضوع فرصتهای تجاری پایدار و گستردهای برای فعالان معدنی از جمله ترکیه ایجاد میکند. در واقع توان تولیدی بالا، نرخ رقابتی، نیروی کار ماهر، نزدیکی جغرافیایی و تصویر مثبت ترکیه در افریقا همگی عواملی هستند که میتوانند سهم ترکیه را در این بازار افزایش دهند.
موضوعاتی که بستری برای ارتباط مستقیم شرکتهای ترک با تصمیمگیران صنعت معدن افریقا فراهم میکند. پروژه عظیم «سیماندو» نقطهعطفی برای آینده صنعت فولاد جهان شناخته میشود.
پروژه سنگآهن در گینه با عیار حدود ۶۵ درصد آهن، یکی از بزرگترین و باکیفیتترین ذخایر جهان است. پس از ۲۸ سال چالش زیرساختی، مالی و سیاسی این پروژه سرانجام وارد فاز بهرهبرداری شده و هدف آن تولید سالانه ۱۲۰ میلیون تن سنگآهن است.
این پروژه ستون اصلی چشمانداز توسعه سیماند و ۲۰۴۰ است؛ طرحی که شامل توسعه راهآهن، بنادر، انرژی، صنایع، آموزش و بهداشت میشود.
ورود سنگآهن پرعیار سیماندو به بازار میتواند وابستگی به استرالیا و برزیل را کاهش و نرخ جهانی سنگآهن را تحتفشار کاهشی قرار دهد و تولید فولاد کمکربن را تسریع کند. بههمیندلیل این پروژه نهتنها برای افریقا، بلکه برای کل صنعت فولاد جهان تحولآفرین است.
نگاه مثبت مردم افریقا به ترکیه
گفته میشود، نگاه مثبت مردم افریقا به ترکیه و نبود سابقه استعماری، یک مزیت روانی و دیپلماتیک مهم ایجاد کرده است. چاکیر معتقد است؛ ترکیه از نظر کیفیت و قیمت، نقطه تعادل میان محصولات غربی گرانقیمت و محصولات ارزانتر چینی است. بهگفته او، برداشت رایج در افریقا این است که محصولات ترک به گرانی اروپایی نیستند، در حالی که کیفیتشان بسیار بالاتر از چینیهاست.
وی همچنین بر اهمیت برخورداری از نسلی پژوهشگر، کنجکاو و علممحور برای آینده ترکیه تاکید میکند و از همه میخواهد یادگیری و تولید را متوقف نکنند.
علاقه کشورهای حوزه خلیجفارس به معادن افریقا نیز دور از انتظار نیست. امارات، عربستان و قطر بهشدت در افریقا تاثیرگذار هستند. این قاره مقصد سرمایه آنها، عرصهای برای رقابت و زورآزمایی و آزمایشی برای جاهطلبیهای جهانی آنهاست. با اینکه رویکردهای آنها متفاوت است، اما همگی معتقدند؛ کشورهای دیگر، افریقاییها را نادیده میگیرند!
این قاره مقصد سرمایه آنها، عرصهای برای رقابت و آزمایشی برای جاهطلبیهای جهانی آنهاست. در واقع دوبی به یک قطب مالی مهم برای بزرگان افریقا تبدیل شده است. در این بین رهبران افریقایی بهدنبال جایگزینهایی هستند تا وامهای سنگین چینی و کمکهای غربی را کمتر کنند و ظهور کشورهای حوزه خلیجفارس در حال تغییر شکل ژئوپلتیک در این قاره است.
در واقع روابط افریقا ـ خلیجفارس به قرنها قبل برمیگردد. باستانشناسان سکههای عربی را در زیمبابوه که در قرون وسطی یک دولتشهر بزرگ بود، پیدا کردهاند. شاخ افریقا که با خلیج عدن و دریای سرخ از شبهجزیره عربستان جدا میشود، مدتهاست اعراب را در همسایگی خود دارد. در بقیه قسمتهای افریقا هم تمرکز بر حمایت مالی از مسلمانان و خرید زمینهای کشاورزی است، اگرچه این موضوع بهخاطر بالا و پایین رفتن مداوم نرخ نفت با نوسان همراه بوده است.
کشورهای دیگر، افریقاییها را نادیده میگیرند
وقتی کشورهای حوزه خلیجفارس در یک دنیای چندقطبی، خودشان را بهعنوان قدرتهایی متمرکز اثبات میکنند، این رابطه پرنوسان شکل ثابتتری به خود میگیرد. با اینکه رویکردهای آنها متفاوت است، اما همگی معتقدند؛ کشورهای دیگر، افریقاییها را نادیده میگیرند و چون آنها فقیرند، نفوذ در آنها ارزان تمام میشود. جمعیت کشورهای جنوب صحرای افریقا، ۲۰ برابر جمعیت کشورهای عضو شورای همکاری خلیجفارس (شامل عربستان، امارات، قطر، عمان، کویت و بحرین) است، اما تولید ناخالص داخلی (GDP) کوچکتری دارند. امارات بهطورخاص در حوزه لجستیک و انرژی فعال بوده و رقیب اصلی چین در بنادر افریقا محسوب میشود. امارات همچنین به توسعه پروژههای نفتی و گازی در افریقا کمک میکند؛ آن هم در زمانی که برخی در غرب، نگران رعایت نشدن توافقنامههای اقلیمی هستند. در ماه دسامبر مراکش و امارات برای تاسیس خط لولهای که میتواند گاز را از نیجریه به مدیترانه منتقل کند، توافق کردند. همزمان سرمایهگذاران اماراتی جزو بزرگترین سرمایهگذاران پروژههای انرژی تجدیدپذیر در افریقا محسوب میشوند.
اما جاذبه افریقا برای کشورهای خلیجفارس سهجنبه دارد؛ جنبه اول، وقتی بقیه کشورها عقب میکشند، آنها خوب پول خرج میکنند. از سال ۲۰۲۰ به بعد وامدهی سالانه چینیها به افریقا بهطورمیانگین ۱۰ درصد میزان وامی بوده که آنها در دهه ۲۰۱۰ دادهاند (۱.۴ میلیارد دلار در سال در برابر ۱۴ میلیارد دلار). در سال ۲۰۲۲، سهم کمک غربیها به افریقا به کمترین حد خود از سال ۲۰۰۰ رسید. جنبه دوم، سرعت است. کشورهای خودکامه خلیجفارس نسبت به غرب یا بانک جهانی بسیار سریعتر عمل میکنند، همچنین تحرک اقتصادی حوزه خلیجفارس با تحرکات دیپلماتیک همراه است. قطر و امارات از سال ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۲ تعداد سفارتخانههایشان را در افریقا بیش از دوبرابر کردهاند.
کشورهای حوزه خلیجفارس باعث بیثباتی در افریقا
با این حال کشورهای حوزه خلیجفارس میتوانند باعث بیثباتی افریقا هم بشوند و کمکهای غربی را در این فرآیند کماثر کنند. این موضوع بهویژه درباره امارات که در دنبال کردن منافع ژئواستراتژیک خود در این قاره بیشترین ریسک را میکند، درست است. بنابراین به همان اندازه که افریقاییها درباره تبدیل شدن امارات به «چین جدید» از نظر سرمایهگذاری در این قاره صحبت میکنند، اقدامات این کشور در ایجاد شبکههای مخفیانه از افراد قدرتمند، بیشتر شبیه به استراتژی روسیه در افریقاست. گفتنی است، نزدیک به نیمی از طلای جهان و یکسوم کل مواد معدنی دنیا در افریقا وجود دارد. طبق گزارش سازمان ملل، افریقا حدود ۳۰ درصد از ذخایر معدنی جهان، ۱۲درصد از نفت جهان و ۸ درصد از ذخایر گاز طبیعی جهان را در خود جای داده است. لیتیوم و کبالت برخی فلزات کلیدی هستند که برای تولید باتریها استفاده میشوند. تانتالم یکی دیگر از فلزات مورداستفاده در تجهیزات الکترونیک است. خازنهای تانتالیوم در تلفنهای همراه، لپتاپها و در انواع لوازم الکترونیک خودرو یافت میشوند. فلزات از جمله طلا، آهن، تیتانیوم، روی و مس بزرگترین مواد معدنی تولیدشده برای ۱۱ کشور هستند. غنا بزرگترین تولیدکننده طلا در این قاره است و پس از آن افریقایجنوبی و مالی قرار دارند. مواد معدنی صنعتی مانند الماس، گچ، نمک، گوگرد و فسفاتها کالاهای اصلی ۱۳ کشور افریقایی هستند.
سخن پایانی
افریقا در آستانه یک رونق بیسابقه معدن است. این رونق دهها میلیارد دلار سرمایهگذاری خارجی را جذب میکند و منجر به رشد و توسعه اقتصادی قابلتوجهی میشود، اما همچنین خطرات بزرگی برای جوامع افریقایی و محیطزیست بههمراه دارد.
