هوشمندسازی و کاهش حوادث جانی

فعالیت‌های معدنکاری، همواره با خطرات جدی مواجه است و معدنکاران، درطول فعالیت‌های خود، با موضوع امنیت جانی، بیگانه هستند. در طول سال، خبرهای را مشاهده می‌کنیم که بسیاری از معدنکاران، در اثر حوادث معدنی، جان خود را از دست داده‌اند. بسیاری از کارشناسان بر این باورند که اگر هوشمندسازی در معادن به‌صورت اصولی، اجرایی شود، شاهد کاهش حوادث معدنی و کاهش حوادث جانی خواهیم بود.

سیستم‌های هشداردهنده که مجهز به هوش‌مصنوعی هستند، می‌توانند تا چند لحظه قبل از وقوع حادثه، هشدارهایی را صادر کنند تا کارگران بتوانند جان خود را نجات دهند. توجه به هوشمندسازی معادن، امری مهم و ضروری است و باید توجه خاص و ویژه‌ای به آن شود. معادن کشور به‌واسطه هوشمندسازی می‌توانند وارد مسیر رشد و تحول خود شوند و خود را با سایر معادن جهان برابر کنند. ایران با دارا بودن معادن سرشار، همچنان نتوانسته است آن‌طور که باید، در راستای هوشمندسازی، گام بردارد و در این امر، ضعیف عمل کرده است. ما باید در راستای تحقق وعده‌های معدن هوشمند، گام‌های مهم در این زمینه برداریم.

هوشمندسازی در صنعت مفهومی عام است

فرشاد رشیدنژاد، فعال معدن در ارتباط با موضوع هوشمندسازی معادن به صمت گفت: مانند تمام پدیده‌ها و دستاوردهای جدید علمی، هوشمندسازی هم می‌تواند جنبه‌های مثبت فراوان و همچنین جنبه‌های منفی بی‌شماری داشته باشد. برای مثال، این فرآیند اگر باعث شود ایمنی انسان افزایش و آمار مرگ‌ومیر کاهش پیدا کند، بسیار خوب است و باید از آن استقبال کرد، اما همین فرآیند اگر بخواهد انسان را کنترل کند، روند ناخوشایندی خواهد بود.

رشیدنژاد ادامه داد: هوشمندسازی در صنعت مفهومی عام درباره معدن است و از زیرمجموعه‌های صنعت به‌شمار می‌رود. به‌عبارت دیگر، این اتفاق در معدن به همان معنایی است که در کشاورزی، خودروسازی، هواوفضا یا حوزه‌های دیگر است و به همان استراتژی‌ها و روش‌ها در بخش معدن و صنایع معدنی، هوشمندسازی معدن می‌گویند. می‌توان گفت هوشمندسازی در تمام بخش‌های معدن، از روش تولید گرفته تا ایمنی اتفاق افتاده و امروزه نیز مورداستفاده قرار می‌گیرد.

وی گفت: برای مثال، در حال‌ حاضر می‌توان روی لباس، کلاه و تجهیزاتی که مورداستفاده کارگران قرار می‌گیرد، سنسورهایی نصب کرد که در هر لحظه، موقعیت فرد را نمایش دهد. از این ابزار هوشمند که روی لباس فرد کار گذاشته می‌شود، می‌توان برای اهداف مختلفی استفاده کرد و یکی از این اهداف، حفظ ایمنی نیروی انسانی است. زیرا می‌توان با کمک این وسیله، موقعیت فرد را رصد کرد و مدیر مربوطه مشاهده کند که چه تعداد نیرو داخل کارگاه زیرزمینی مشغول کار هستند و چند نفر به بیرون از محوطه منتقل شده‌اند یا اگر حادثه‌ای روی داد و تعدادی از کارگران گرفتار شدند، به‌وسیله این فناوری‌ها، می‌توان به آسانی متوجه شد که هر یک از افراد در چه موقعیتی قرار دارند و چطور می‌توان آنها را نجات داد یا می‌توان جی‌پی‌اس‌هایی را روی ماشین‌آلات نصب کرد تا وقتی این دو متحرک به هم نزدیک می‌شوند، آژیر اخطار به صدا درآید و به این ترتیب جلوی تصادف گرفته شود.

این مسیری است که پایانی ندارد

وی افزود: اگر معادن به ابزار و ادوات جدید مجهز شوند، می‌توان ادعا کرد معدن هوشمند شده است؛ این مسیری است که پایانی ندارد؛ به‌عبارت دیگر، تنوع سنسورها یا اپلیکیشن‌هایی که می‌توان به کار برد، نامحدود است و به این دلیل نمی‌توان حد و مرزی برای هوشمندسازی معادن در نظر گرفت و گفت؛ اگر معدنی به ۱۰ آیتم مجهز شود، کاملا هوشمند شده است. در سیستم سنتی که دهه‌هاست مورداستفاده قرار می‌گیرد، باید صبر کرد کارگر محصول را وزن کند، اعداد را در دفتر بنویسد و داده‌های مکتوب را وارد فایل اکسل کند تا در بهترین حالت مشخص شود که در یک شیفت کاری چه گذشته است.

رشیدنژاد خاطرنشان کرد: تصور کنید سیستمی طراحی شده باشد که فرد بتواند با استفاده از تلفن همراه خود، میزان تولید را به‌طور لحظه‌ای رصد کند و بداند چقدر کنسانتره در فرآیند تولید موجود است، همین‌طور با سنسور رطوبت‌سنج میزان این شاخص را زیر نظر داشته باشد یا تناژ، دانه‌بندی و ویژگی‌های دیگر را بررسی کند.

 در چنین وضعیتی می‌تواند ادعا کند خط تولید کارخانه یا معدنی هوشمند شده است. در سیستم‌های جدید، کارفرما می‌تواند در لحظه همه‌چیز را تحت‌نظر داشته باشد. با استفاده از این سیستم‌ها می‌توان دستورات مربوط به خط تولید را تغییر داد یا اصلاح کرد؛ برای مثال سرعت تولید را کم یا زیاد یا کلا عملیات را متوقف کرد.

وی ادامه داد: هوشمندسازی جلوه دیگری هم دارد و آن استفاده از تکنولوژی هوش مصنوعی است که کاربردهای گوناگونی دارد و در جایی ردپای آن را می‌توان یافت که کاری انسانی به ماشین محول شده باشد. به‌عنوان‌مثال این روزها در فروشگاه‌ها هوش مصنوعی جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده تا تمام رفتار مشتری را رصد کند و با شناخت رفتار مشتریان میزان فروش را ارتقا دهد. همین تعریف در معادن هم کاربرد دارد؛ به‌عنوان مثال از طریق آموزش به ماشین‌آلات، می‌توان سیستمی طراحی کرد که سینه کار را براساس رنگ شناسایی کند و تشخیص دهد که برای مثال سرعت کار باید چقدر باشد یا سختی کار چقدر است و براساس این اطلاعات خود به خود تصمیم بگیرد که روش استخراج در بخش خاصی از معدن چگونه باید باشد.

وی افزود: می‌توان گفت، بکارگیری فناوری‌های نوین در ماشین‌آلات معدنی، استفاده از ماشین‌لرنینگ و هوش مصنوعی در کنترل سیستم‌ها و واگذاری کارهای سخت در اکتشاف، استخراج و فرآوری به ماشین و اقداماتی از این دست به‌معنای آن است که فعالیت معدن یا بخشی از آن هوشمندسازی شده و البته باید تاکید کرد این فرآیند انتهایی ندارد.

عقب‌ماندگی در زمینه هوشمندسازی

چندی پیش شهرام شریعتی، کارشناس و فعال معدن در ارتباط با بحث هوشمندسازی معادن اظهار کرد: بخش عظیمی از معدنکاری در تمام کشورهای دنیا با استفاده از روش‌های قدیمی و سنتی انجام می‌شود و جز شرکت‌های بسیار بزرگ معدنی، بقیه از تکنولوژی روز عقب هستند. بنابراین عقب‌ماندگی در زمینه هوشمندسازی معادن، مختص ایران نیست و در سراسر دنیا به‌چشم می‌خورد، اما راه ما به نسبت دیگر کشورهای دنیا دورتر است و پیچ‌وخم‌های بیشتری دارد. در حال ‌حاضر، بیش از ۲۰ سال است که معادن بزرگ دنیا، حداقل معادن شاخص در کلاس بین‌المللی، قدم در مسیر هوشمندسازی گذاشته و زیرساخت‌های موردنیاز آن را پیاده کرده و به مرحله عملیاتی رسانده‌اند. اما در کشور ما حتی در معادن بزرگ هم، هوشمندسازی در سطح متوسط، به‌معنای واقعی، اجرایی نشده است.

شریعتی گفت: باید گفت در معادنی مثل مس سرچشمه، گل‌گهر و چادرملو اقدامات مناسبی در این‌راستا انجام شده است، اما این موارد استثنا هستند و علاوه بر این، هنوز در کلاس جهانی به جایگاه مناسبی در زمینه هوشمندسازی دست پیدا نکرده‌اند. بنابراین، باید ۲ مسئله را مدنظر داشته باشیم؛ نخست اینکه، باید در قدم اول تصمیم‌گیری را جدی بگیریم که این مرحله در کشور ما بسیار سخت و پرچالش است و دیگر اینکه، فکری برای رابطه‌مان با دیگر نقاط دنیا کنیم و هرچه زودتر به آن سروسامان دهیم تا بتوانیم سرمایه‌گذار خارجی را جذب و در نهایت، بحث هوشمندسازی را کم‌کم پیاده‌سازی کنیم. هرچند در فرآیند هوشمندسازی تمام سیستم‌ها دیجیتالی است و استفاده از اینترنت می‌تواند راندمان بسیاری از صنایع را بالا ببرد، اما بسیاری از معادن بزرگ و شرکت‌های تولیدی و صنعتی در همه نقاط دنیا برای محافظت از اطلاعات محرمانه خود و نگرانی از بابت هک و نفوذ به سیستم‌ها، تمایلی به استفاده از اینترنت برای هوشمندسازی نشان نمی‌دهند.

وی افزود: در کشور ما هم، مشکلاتی در این‌باره به‌وجود آمده که موجب شده است، بعضی احساس کنند که وصل شدن به سیستم اینترنتی، امنیت چندانی ندارد و باعث می‌شود که سیستم با خطراتی روبه‌رو شود. هوشمندسازی به‌شکلی که در تعریف فوق به آن اشاره شد، استفاده از هوش‌مصنوعی و سیستم‌های رایانه‌ای است تا به مدیریت مجموعه برای افزایش راندمان کمک کند. پس در موارد زیر، می‌تواند کمک بزرگی به بهره‌بردار معادن کوچک یا متوسط باشد. می‌توان باجرأت گفت در حال‌ حاضر معادن کوچک در کشور آنقدر گرفتار مسائل ابتدایی و کوچک شده‌اند که دغدغه اصلی آنها هوشمندسازی نیست و هوشمندسازی برای آنها اقدامی لوکس به‌نظر می‌رسد. بهره‌بردار بخش خصوصی که معدن کوچک یا متوسط‌مقیاسی دارد، امروزه بیشتر به فکر تامین حقوق کارگران، تامین سوخت موردنیاز یا تهیه ماشین‌آلات و... است و دیگر مجالی ندارد که به مسئله لوکسی مانند هوشمندسازی توجه کند.

شریعتی خاطرنشان کرد: البته قابل‌تصور است که در آینده و زمانی که رویای هوشمندسازی معادن محقق شود، فرصت‌های شغلی بسیاری از دست برود، اما به‌گمان‌من، نباید از امروز نگران این مسئله بود، زیرا همزمان نیروهای کارآمد، زبده و متخصص می‌توانند جذب بخش توسعه معدن و صنایع‌معدنی شوند. اگر دولت سوبسیدهایی برای هوشمندسازی به معادن اختصاص بدهد و امکانات آن را فراهم کند، موجب رشد و توسعه معادن و ایجاد فرصت‌های شغلی جدید می‌شود.

سخن پایانی

همان‌طور که در این گزارش خواندید، هوشمندسازی، یک راه موفق است که باید به‌طورجدی، در فعالیت‌های معدنکاری دیده شود. در صورتی می‌توانیم شاهد کاهش حوادث در معادن باشیم که مسیر هوشمندسازی به‌درستی اجرایی شود. امید است در کشور، فرآیند هوشمندسازی معادن، با سرعت بالایی طی شود تا شاهد پیشرفت معادن و کاهش حوادث جانی باشیم.