سلامت ۷۰ درصد از کارگران جهان در خطر است

سازمان بین‌المللی کار (ILO) در گزارش اخیر خود می‌گوید؛ تعداد بسیار زیادی از کارگران که شامل بیش از ۷۰ درصد نیروی کار جهانی می‌شود، احتمالا در معرض خطرات بهداشتی ناشی از تغییرات اقلیمی قرار دارند. همچنین محافظت‌های فعلی ایمنی و بهداشت حرفه‌ای برای همگام شدن با ریسک‌های ناشی از این تغییرات، با دشواری مواجه است.

این گزارش بیان می‌کند؛ تغییرات اقلیمی از هم‌اکنون تاثیرات جدی بر ایمنی و سلامت کارگران در تمام مناطق جهان گذاشته است. طبق آخرین آمار موجود (۲۰۲۰)، سازمان بین‌المللی کار تخمین می‌زند که بیش از ۲.۴ میلیارد کارگر (از مجموع ۳.۴ میلیارد نیروی کار جهانی) احتمالا در مقطعی از کار خود در معرض گرمای شدید قرار می‌گیرند. این نسبت از سال ۲۰۰۰ تاکنون، از ۶۵.۵ درصد به ۷۰.۹ درصد نیروی کار جهانی افزایش یافته است.

علاوه بر این، برآورد می‌شود گرمای شدید در محیط کار، فاجعه‌بارتر از آن چیزی است که فکر می‌کنیم. سالانه حدود ۱۸، ۹۷۰ نفر مستقیما به‌خاطر گرما در هنگام کار می‌میرند. همچنین ۲۲.۸۷ میلیون آسیب شغلی (مثل گرمازدگی شدید، غش کردن یا حوادث ناشی از افت تمرکز به خاطر گرما) رخ می‌دهد. این حوادث باعث می‌شود در مجموع، سالانه ۲.۰۹ میلیون سال از عمر مفید کارگران جهانی (به دلیل مرگ زودرس یا از کار افتادگی) هدر برود. از طرف دیگر ۲۶.۲ میلیون نفر هم هستند که جان خود را از دست نمی‌دهند، اما به‌دلیل گرمای محیط کار، دچار بیماری کلیوی مزمن شده‌اند و با آن دست و پنجه نرم می‌کنند.

با این حال، گزارش تاکید می‌کند که تاثیر تغییرات اقلیمی بر کارگران فراتر از قرارگیری در معرض گرمای شدید است و ترکیبی از مخاطرات ایجاد می‌کند که منجر به طیف وسیعی از وضعیت‌های خطرناک برای سلامتی می‌شود.

بیماری‌های متعددی در کارگران با تغییرات اقلیمی مرتبط است، از جمله سرطان، بیماری‌های قلبی ـ عروقی، بیماری‌های تنفسی، اختلال عملکرد کلیه و بیماری‌های روانی. این تاثیرات موارد مختلفی را شامل می‌شود؛ ۱.۶ میلیارد کارگر در معرض تابش اشعه UV، با بیش از ۱۸.۹۶۰ مرگ ناشی از کار سالانه بر اثر سرطان پوست غیرملانوما؛ ۱.۶ میلیارد نفر احتمالا در معرض آلودگی هوای محیط کار، که منجر به سالانه ۸۶۰.۰۰۰ مرگ ناشی از کار در میان کارگران فضای باز می‌شود؛ بیش از ۸۷۰ میلیون کارگر در بخش کشاورزی که احتمالاً در معرض آفت‌کش‌ها قرار دارند و سالانه بیش از ۳۰۰ هزار مرگ ناشی از مسمومیت با آفت‌کش‌ها به آنها نسبت داده می‌شود و همین‌طور ۱۵هزار مرگ ناشی از کار در هر سال به‌دلیل قرار گرفتن در معرض بیماری‌های انگلی و بیماری‌های منتقله از طریق ناقلین (مانند حشرات).

منال عزی، مدیر تیم ایمنی و بهداشت حرفه‌ای در ILO، می‌گوید: واضح است تغییرات اقلیمی از همین حالا خطرات بهداشتی اضافی و قابل‌توجهی برای کارگران ایجاد کرده است. ضروری است که به این هشدارها توجه کنیم. ملاحظات ایمنی و بهداشت حرفه‌ای باید به بخشی از پاسخ‌های ما به تغییرات اقلیمی تبدیل شوند؛ هم در سیاست‌گذاری‌ها و هم در اقدامات اجرایی. کار در محیط‌های ایمن و سالم به‌عنوان یکی از اصول و حقوق بنیادین سازمان جهانی کار شناخته شده است.

تبعیض در تاب‌آوری

سازمان جهانی هواشناسی اعلام می‌کند؛ افزایش دما به بالای ۲۰ درجه، مستقیما ترمز تولید را می‌کشد و در هر درجه اضافی، تا ۳ درصد از توان کارگران می‌کاهد. خطر اصلی زمانی رخ می‌دهد که دمای بدن کارگر از مرز ۳۸ درجه عبور کند؛ اتفاقی که میلیون‌ها شاغل در بخش‌های ساخت‌وساز و کشاورزی را با تهدید جدی سلامت و معیشت روبه‌رو کرده است. اما در سال‌های گذشته و به‌ویژه امسال، کارگران تابستانی بسیار گرم را پشت‌سر گذاشتند. کمبود آب و برق و گرمای شدید، روزهای مختلفی را در تابستان امسال به تعطیلی کشاند. اما این تعطیلی معمولا برای ادارات و مراکز دولتی معنا داشت. کارگران و به‌طورخاص کارگران بخش خصوصی و پیمانی، مجبور بودند هم برای عقب‌تر نیفتادن معاش خود و هم به‌خاطر ترس از اخراج، سر کار حاضر باشند. اما این حضور بی‌مخاطره نبود.

این افت بهره‌وری را با یک عدد اقتصادی نمی‌توان توضیح داد، بلکه باید نتایج آن را در کاهش تمرکز، سرگیجه، حالت تهوع و افت توان بدنی دید که مستقیما احتمال وقوع حوادث مرگبار کار را افزایش می‌دهد. در محیط‌های خشن جوی، گرما پس از حوادث جاده‌ای، به یکی از اصلی‌ترین عوامل تهدیدکننده جان انسان‌ها تبدیل شده است. کارگران برای فرار از تابش مستقیم خورشید در ساعات میانی روز، ناچارند سرعت کار را به شکلی خطرناک بالا ببرند که خود محرک وقوع سوانح سقوط یا خطاهای مهارتی است.

یکی از تناقض‌های آشکار در محیط‌های صنعتی، تحمیل تجهیزات حفاظتی سنگین و غیرمنطبق با اقلیم است. کلاه‌های ایمنی پلاستیکی و لباس‌های ضخیم کار که برای محافظت در برابر ضربه طراحی شده‌اند، در دمای بالای ۴۵درجه، خود به کوره حبس گرما تبدیل می‌شوند. در چنین شرایطی «تعطیلی کارگاه» تنها راه‌حل علمی است، اما در غیاب امنیت شغلی و تشکل‌های حمایتی، کارفرمایان ترجیح می‌دهند با توزیع آب یخ و اقدامات واکنشی، از توقف چرخ سودآوری جلوگیری کنند.

بحران زمانی عمیق‌تر می‌شود که گرمای بی‌سابقه با پدیده‌هایی نظیر گردوغبار و آلاینده‌های شیمیایی ترکیب شود. تبخیر شدید منابع آبی و احتراق مواد آلی در تالاب‌های خشکیده، ابری از گازهای سمی (مانند متان) را بر سر مناطق مسکونی و صنعتی می‌گستراند. علاوه بر این، ناترازی انرژی و قطعی برق، در تابستان زیرساخت‌های خنک‌کننده را از کار انداخته و کارگران را حتی در ساعات استراحت، از بازسازی توان بدنی محروم می‌کند.

کارگران بخش‌های کشاورزی و پیمانی صنعتی بخصوص در جنوب ایران و مناطق خشک به‌دلیل ماهیت شغلی و نبود قراردادهای مستقیم، مجبور به تحمل شرایطی هستند که هلاک‌کننده توصیف می‌شود. در این بخش‌ها، گرمازدگی یک حادثه نادر نیست، بلکه یک رخداد روزمره است که در موارد متعددی به مرگ کارگران منجر شده است.

امسال تاب‌آوری نفتی‌ها بیشتر شد

در این میان، بخشی از کارکنان ایمنی، بهداشت و محیط‌زیست که در مشاغل سخت و زیان‌آور فعالیت می‌کنند، معتقدند؛ شرایط کاری ـ دست‌کم از نظر میزان تاب‌آوری در برابر گرمای شدید جنوب کشور ـ نسبت به گذشته بهبود یافته است. با این حال، باید توجه داشت که فارغ از این اظهارات، در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی ساختارهای لایه‌لایه نیروی کار وجود دارد؛ از نیروهای رسمی گرفته تا پیمانی و قراردادی، با سلسله‌مراتب‌های متفاوت. همین تفاوت در جایگاه شغلی و نوع قرارداد، سبب می‌شود شرایط کاری، سطح حمایت‌ها و میزان برخورداری از امکانات ایمنی و رفاهی برای هر یک از این لایه‌ها یکسان نباشد.

سیامک صنوبری، مدیر بخش ایمنی، بهداشت و محیط‌زیست (HSE) در صنعت پتروشیمی، در گفت‌وگو با صمت بااشاره به اهمیت شاخص‌های گرمایی در محیط کار اظهار کرد: وقتی درباره گرما صحبت می‌کنیم، تنها دمای هوا مطرح نیست. آنچه وضعیت حرارتی بدن انسان را تعیین می‌کند، مجموعه‌ای از شاخص‌هاست که به‌صورت همزمان اثر می‌گذارند.

وی توضیح داد: این شاخص‌ها شامل شدت تابش نور خورشید، میزان گرمای خشک، رطوبت نسبی هوا و جریان باد هستند. ترکیب این 4 عامل مشخص می‌کند که فرد در چه شرایط حرارتی قرار دارد و بدن او تا چه حد تحت‌فشار گرمایی است، بنابراین ارزیابی خطر گرمازدگی صرفا براساس عدد دما، ارزیابی دقیقی نیست.

صنوبری بااشاره به وضعیت امسال تصریح کرد: درست است که از نظر شرایط اقلیمی، امسال نسبت به برخی سال‌های گذشته تفاوت زیادی نداشت، اما آنچه باعث شد اثرات گرما بر کارگران کمتر باشد، نه کاهش دما، بلکه پیش‌بینی‌ها، پیشگیری‌ها و آمادگی‌هایی بود که در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی انجام شد.

وی ادامه داد: از جمله این اقدامات می‌توان به مدیریت و تقسیم مناسب کار، انجام دقیق آزمایش‌ها و معاینات پزشکی کارکنان و شناسایی افرادی که سابقه بیماری‌های قلبی، ریوی یا مشکلات زمینه‌ای دارند اشاره کرد. این افراد از سایر کارکنان متمایز شدند و وظایف‌شان در زمان‌های خنک‌تر یا با شرایط ایمن‌تری برنامه‌ریزی شد.

مدیر بخش ایمنی، بهداشت و محیط‌زیست شرکت‌های پتروشیمی افزود: همچنین استفاده از تجهیزات و قطعات مکانیکی برای کاهش فشار فیزیکی، تامین آب خنک، آب‌لیمو و مایعات کافی، آموزش مستمر کارگران درباره علائم گرمازدگی و نحوه مقابله با آن، همگی در کنار هم نقش مهمی در کاهش اثرات گرما داشتند. نتیجه این اقدامات این بود که امسال وضعیت کارگران از نظر مواجهه با گرما نسبت به سال گذشته بهتر بود؛ البته این موضوع بیشتر درباره صنعت نفت و گاز صدق می‌کند که استانداردهای ایمنی و کیفی بالاتری دارند.

صنوبری بااشاره به آمار موجود گفت: براساس داده‌هایی که به ما اعلام شده، هم تعداد موارد گرمازدگی و هم شدت آن نسبت به سال‌های قبل کاهش یافته و روندی نزولی دارد. در دهه ۸۰ به‌دلیل تعداد بالای گرمازدگی، حتی مجبور بودیم استخرهای آب یخ ایجاد کنیم، اما امروز شاید در طول یک سال بیش از 2یا 3 مورد نداشته باشیم.

وی تاکید کرد: اغلب همین موارد محدود هم مربوط به افرادی است که دستورالعمل‌ها را رعایت نکرده‌اند؛ برای مثال بعد از پایان ساعت کاری، برای انجام کار اضافه در محل مانده‌اند. با این حال، افزایش آگاهی کارگران، بهبود زیرساخت‌ها و الزاماتی که وزارت نفت، گاز و پتروشیمی در حوزه ایمنی و خدمات امدادی مانند آمبولانس‌ها تعیین کرده، باعث شده است امسال میزان گرمازدگی و آفتاب‌زدگی به شکل محسوسی کاهش یابد.

سخن پایانی

آنچه از کنار هم قرار گرفتن آمارهای جهانی و واقعیت‌های محلی برمی‌آید، این است که گرما به مسئله‌ای صرفا فنی یا مدیریتی محدود نمی‌شود، بلکه به موضوعی عمیقا اجتماعی و طبقاتی بدل شده است، هرچند ارتقای استانداردهای ایمنی، آموزش و آمادگی در برخی صنایع توانسته از شدت آسیب‌ها بکاهد، اما تا زمانی که امنیت شغلی، حق توقف کار در شرایط خطرناک و برابری در دسترسی به امکانات ایمنی تضمین نشود، تاب‌آوری در برابر تغییرات اقلیمی ناعادلانه توزیع خواهد شد.