گاز ایران؛ ذخایر، تولید و مصرف

براساس آخرین آمارها سهمی معادل ۱۷.۳ درصد از ذخایر قابل استحصال جهان، در اختیار ایران قرار دارد.

این آمارها می‌گوید ذخایر گاز ایران ۳۲.۵ تریلیون مترمکعب است که ۳۹ درصد آن در مناطق خشکی و ۶۱ درصد در مناطق دریایی موجود است. بر این مبنا ایران رتبه دوم دارندگان ذخایر بزرگ گاز طبیعی را به خود اختصاص می‌دهد؛ با این وجود در تولید هم همین جایگاه را ندارد که دلیل این امر ضعف زیرساخت‌های تولید گاز آن در مقایسه با دو تولیدکننده بزرگ نخست، است.

تولید ۶ درصد گاز جهان در ایران

باوجود اینکه ایران پس از روسیه، بیشترین ذخایر گازی جهان را در اختیار دارد در بخش تولید، در جایگاه سوم جهان نشسته و حدود ۶ درصد تولید جهانی این حامل انرژی را به خود اختصاص داده است.

البته باید در نظر داشته باشیم ایران در دهه گذشته تولید گاز طبیعی خود را حدود ۳ برابر کرده و به بزرگ‌ترین تولیدکننده خاورمیانه تبدیل شده است. ایران و قطر بزرگ‌ترین میدان گاز طبیعی جهان (پارس جنوبی) را به‌طور مشترک استخراج می‌کنند. 

با این وجود از آنجایی که ایران بیش از ۷۰ درصد سبد انرژی خود را از گاز طبیعی تأمین می‌کند و نیز انجام نشدن تکالیف مربوط به بهینه‌سازی مصرف در اسناد بالادستی و البته بین‌دستگاهی، با وجود اینکه رشد تولید گاز در کشور ۲ برابر متوسط رشد تولید گاز در جهان است، مقدار مصرف از تولید پیشی گرفته و شاهد بروز ناترازی در حوزه گازی کشور هستیم. 

برمبنای تازه‌ترین آمارها از زبان سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، هم‌اکنون با آرایش مصرف زمستانی، حدود ۸۵۰ تا ۸۶۰ میلیون مترمکعب در روز گاز به شبکه سراسری کشور تزریق می‌شود. وی اوایل دی ماه بیان کرد: ایران در جایگاه سومین تولیدکننده گاز خشک در جهان قرار دارد. با این حال، با ورود به فصل زمستان، مصرف بخش خانگی، تجاری و صنایع جزء از حدود ۴۳۵ میلیون مترمکعب در روز به اعدادی به‌مراتب بالاتر افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، ناگزیریم برای سایر بخش‌های مصرفی محدودیت‌هایی اعمال کنیم.

این مقام مسئول اعلام کرد: اگر کل سبد انرژی کشور را صرفاً مبتنی بر گاز در نظر بگیریم و بخواهیم به همه متقاضیان به‌طور کامل گاز تحویل دهیم، با ناترازی حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعبی مواجه می‌شویم؛ در هیچ‌ جای دنیا تمامی بخش‌های مصرف‌کننده صرفا با گاز تغذیه نمی‌شوند. 

درباره تولید گاز در کشور یک مسئله مهم نقش‌آفرینی بی‌رقیب پارس جنوبی در این زمینه است. پارس جنوبی بزرگ‌ترین میدان گازی کشور است؛ به‌طوری که بررسی‌های انجام شده نشان می‌دهد بیش از یک‌سوم از ذخایر گازی موجود در کشور، در این میدان قرار دارد. وجود پارس جنوبی در کشور و دسترسی به منابع متمرکز و عظیم این میدان سبب رشد هرچه بیشتر تولید از این میدان شده و آن را به ۷۰ درصد از کل تولید گاز در کشور معادل با ۷۰۰ میلیون مترمکعب در روز رسانده است. از منظر تحلیلی، تمرکز و رقابت را می‌توان عوامل اصلی مؤثر در توسعه پارس جنوبی و سهم ویژه آن در سبد گازی کشور دانست.

حال آنکه مشترک بودن این میدان با کشور قطر و ریسک بالای مهاجرت گاز به واسطه نرخ بالای استخراج قطر از این میدان، نقش محرکی جدی برای توسعه هر چه بیشتر پارس جنوبی در ایران را بازی کرده است.

پیش‌بینی تولید گاز ایران

با این وجود آمار حجم تولید پیش‌بینی‌شده گاز طبیعی ایران نشان می‌دهد در بازه زمانی ۲۰۱۹ تا ۲۰۵۰، میزان تولید گاز طبیعی ایران از ۲۴۰ میلیارد متر مکعب در سال ۲۰۱۹ به ۴۸۱.۱ میلیارد متر مکعب در سال ۲۰۵۰ خواهد رسید.

براساس آماری که آمارفکت از سایت Statista به دست آورده است؛ پیش‌بینی می‌شود ایران در سال ۲۰۵۰ با تولید ۴۸۱.۱ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، بالاترین حجم تولید را در منطقه خاورمیانه داشته باشد. گاز طبیعی عمدتا برای گرمایش و تولید برق استفاده می‌شود و تقاضا برای آن در خاورمیانه قرار است از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۵۰ به میزان ۵۳ درصد افزایش یابد. این رشد نشان‌دهنده اهمیت و نقش کلیدی ایران در بازار انرژی منطقه است.

مصرف گاز در سال‌جاری

براساس آمارهای اعلام شده در ۶ ماه ابتدایی سال جاری ۱۱۳ میلیارد مترمکعب گاز در کشور مصرف شد و در تازه‌ترین آمار نیز وزارت نفت در روزهای ابتدایی بهمن اعلام کرد مصرف گاز در بخش خانگی، تجاری و صنایع رکورد بی‌سابقه‌ای ثبت کرد و در تازه‌ترین رقم به ۷۳۷ میلیون مترمکعب در روز رسید.

براساس آمار شرکت ملی گاز ایران، مصرف گاز در بخش خانگی و تجاری و صنایع جزء به بالاترین میزان خود یعنی برابر با ۷۳۷ میلیون مترمکعب در روز رسید که این میزان مصرف ۸۵ درصد از کل گاز تحویلی به شبکه کشور را به خود اختصاص داده است.

مصرف گاز در ۱۴۰۳

براساس آمارهای اعلام شده، مجموع گاز مصرفی کشور در سال ۱۴۰۳ بالغ بر ۲۴۴ میلیارد مترمکعب بوده است. این میزان مصرف در شش ماهه نخست سال ۱۴۰۴ به ۱۱۳ میلیارد مترمکعب رسیده است. سهم هر بخش از این میزان مصرف در دو دوره زمانی مذکور قابل‌تامل است. براساس این آمارها از میزان مصرف ۲۴۴ میلیارد مترمکعبی گاز در سال گذشته ۳۴ درصد مربوط به صنایع بوده؛ این در حالی است که سهم این بخش از مصرف گاز در ۶ ماه نخست سال جاری به ۳۹ درصد رسید. 

از آمار مصرف گاز اعلامی در سال ۱۴۰۳ نیروگاه‌ها ۳۱ درصد سهم داشتند که این رقم برای ۶ ماه نخست سال جاری به ۴۳ درصد افزایش یافت. 

بخش خانگی نیز در سال گذشته ۲۸ درصد مصرف گاز کشور را رقم زد، اما در ۶ ماه نخست امسال رقم ۱۳ درصدی برای این شاخص به ثبت رسید.  

در ارقام اعلامی بخش عمومی و خدماتی دارای سهم ۴ درصدی از مصرف گاز کشور در سال گذشته بوده‌اند و در ۶ ماه نخست امسال این گروه ۲ درصد مصرق گاز کشور را به خود اختصاص دادند. 

اما سهم مصرف آخرین بخش یعنی حمل‌ونقل از کل مصرف گاز کشور در سال گذشته ۳ درصد بوده که در ۶ ماه نخست امسال این سهم تغییری نکرده و همان ۳ درصد ثبت شده است. 

ناترازی گاز؛ دلایل و پیامدها

باوجود آنچه درباره ظرفیت‌های گازی کشور به آن اشاره شد، چند سالی است که ناترازی به ترجیع‌بند بحث‌های گازی کشور تبدیل شده است؛ چالشی که تولید را گرفتار گرفتار کرده و مصرف‌کنندگان بخش‌های دیگر را نیز اگر نه به‌صورت مستقیم، به‌صورت غیرمستقیم به تکاپو و محافظه‌کاری انداخته است. 

اما دلایل این ناترازی چیست؟ یک کارشناس حوزه انرژی در پاسخ به این سوال می‌گوید: بی‌کفایتی و عدم مدیریت درست در گذشته وضعیت امروزی را در حوزه انرژی برای ما رقم زده و دارنده دومین ذخایر بزرگ گازی جهان را به وارد‌کننده این حامل انرژی تبدیل کرده است؛ به‌گونه‌ای که اکنون راهی جز واردات گاز برای پوشش نیاز داخل وجود ندارد.

صمتجواد امام، کارشناس حوزه انرژی در گفت‌وگو با صمت در اشاره به ظرفیت‌های انرژی کشور بیان کرد: ایران دومین منبع گازی بزرگ دنیا است و همین مسئله مستغنی بودن ما در تمام حوزه‌های صنعتی، معدنی، خانگی، نیروگاه‌ها و... از این نوع حامل انرژی را امری بدیهی جلوه می‌دهد، اما متاسفانه اکنون وضعیت به‌گونه دیگری است و ناترازی‌ها سبب شده در برخی از بخش‌ها شاهد کمبود عرضه این ماده سوختی باشیم.

این کارشناس حوزه انرژی با تاکید بر اینکه ذخایر موجود در کشور ما به‌اندازه‌ای است که علاوه بر تامین نیاز کشور ظرفیت مطلوبی را برای صادرات گاز فراهم کرده، در تشریح دلایل عدم تحقق این فرصت اظهار کرد: متاسفانه در سال‌های گذشته به‌دلیل سوءمدیریت و به‌عبارتی بی‌کفایتی مدیریتی در حوزه انرژی آن‌طور که باید در زمینه زیرساخت‌ها و تجهیزات استخراج گاز سرمایه‌گذاری نشده و در نهایت شرایط موجود رقم خورده و کشوری که می‌توانست یکی از تامین‌کنندگان عمده گاز در جهان باشد، در تامین نیازهای خود نیز مانده و برای واردات این حامل انرژی اقدام می‌کند.وی در اشاره به دیگر پیامدهای عدم سرمایه‌گذاری در بخش زیرساخت حوزه انرژی تصریح کرد: عدم دسترسی به امکانات و فناوری حوزه انرژی سبب شده در برداشت از میادین مشترک بسیار از همسایگان و شرکا عقب باشیم؛ به‌گونه‌ای که قطر به‌راحتی در حال استخراج و کسب درآمد از میادین مشترک است و ما متناسب با سهم‌مان برداشت نداریم، در حالی که این منابع همیشگی و ماندگار نیستند.

لزوم تجدیدنظر در سیاست‌ها 

امام با تاکید بر اینکه برای رفع چالش‌ موجود چاره‌ای جز تجدیدنظر در سیاست‌های‌مان نداریم، ادامه داد: کشور در تمام حوزه‌ها به‌ویژه انرژی نیازمند سرمایه‌گذاری و ورود دانش و فناوری است و راه دستیابی به این زیرساخت‌ها نیز برقراری ارتباط با جامعه جهانی و رفع تحریم است. امروز تحریم -همان چیزی که کاغذپاره نامیده می‌شد- راه ورود فناوری و سرمایه، نیاز اصلی حوزه انرژی را مسدود کرده و سبب شده باوجود رشد تقاضا که خود محصول عدم مدیریت درست در حوزه انرژی است، نتوانیم عرضه را افزایش دهیم. 

ناترازی چه بر سر اقتصاد می‌آورد؟

ناترازی گاز در ۵ سال اخیر به‌شکل محدودی آغاز شده و با سرعت قابل‌توجهی رو به رشد است. محاسبات انجام شده نشان می‌دهد، در سال ۱۴۰۰ کشور با ناترازی گاز طبیعی به میزان ۱۶۰ میلیون مترمکعب در روز (برای کل سال) مواجه بوده که با تعمیق این ناترازی در سال‌های آینده، در سناریوی عدم اجرای هرگونه اقدام اصلاحی جدی در طرف عرضه و تقاضا، به عددی بیش از ۹۰۰ میلیون مترمکعب در روز (برای کل سال) در سال ۱۴۱۴ خواهد رسید که این مقدار ۷۰ درصد از کل تقاضای پیش‌بینی‌شده در آن افق (برای کل سال) است. همچنین در سناریوی نگهداشت تولید کشور در سطح کنونی (که با انجام نگهداشت پارس جنوبی به‌واسطه فشارافزایی از این میدان انجام می‌شود)، در افق ۱۴۲۵ با ناترازی حدود ۶۰۰ میلیون مترمکعب در روز (برای کل سال) مواجه خواهیم بود که ۴۵ درصد از کل تقاضای پیش‌بینی‌شده در آن افق (برای کل سال) است. 

پیامد این ناترازی در اقتصاد ایران چیست؟ این پرسشی است که پاسخی روشن و مطابق با فهم عمومی برای آن وجود دارد. در تشریح تاثیر ناترازی گاز بر اقتصاد مهم‌ترین موضوع به صنایع بازمی‌گردد. به این صورت که ناترازی گاز طبیعی منجر به قطع گاز صنایع و جایگزینی سوخت نیروگاه‌ها باتوجه به اولویت دادن به بخش خانگی می‌شود. بدین ترتیب زیان مستقیمی از مسیر کاهش سطح تولید به اقتصاد کشور تحمیل شده و با سوزاندن سوخت مایع جایگزین در نیروگاه‌ها نیز (باتوجه به ارزشمندتر بودن سوخت مایع نسبت به گاز طبیعی) زیان قابل‌توجهی متوجه خزانه دولت می‌شود. محاسبات نشان می‌دهد در سال ۱۴۰۰ از این محل نزدیک ۹ میلیارد دلار زیان خالص مستقیم به کشور تحمیل شده است. علاوه بر این، کاهش در تامین انرژی صنعت و تحمیل زیان به آن ریسک سرمایه‌گذاری را به شدت بالا برده که می‌تواند در میان‌مدت و بلندمدت بر نرخ سرمایه‌گذاری بخش خصوصی اثر منفی بسیار عمیقی بگذارد که ماحصل آن کاهش رشد اقتصادی و رقابت‌پذیری اقتصادی خواهد بود.

از دیگر تبعات ناترازی گاز طبیعی می‌توان به کاهش صادرات سوخت مایع در اثر جایگزینی آنها با گاز طبیعی در نیروگاه‌های تولید برق کشور اشاره کرد که علاوه بر زیان یادشده، منجر به کاهش درآمدهای ارزی کشور و تشدید تنش ارزی ناشی از آن، و همچنین تعمیق هرچه بیشتر کسری بودجه دولت (خصوصا تبصره ۱۴ بودجه یا همان تبصره هدفمندی یارانه‌ها) می شود. ناترازی گاز طبیعی در مراحل پیشرفته و تعمیق یافته خود تبعات دیگری همچون اجبار به واردات را نیز به‌دنبال دارد.