ظرفیتهای پرندهنگری برای رونق گردشگری
تهران، شهری پرتراکم و صنعتی، سالانه میزبان پرندگان بومی، مهاجر زمستانه و تابستانه و حتی عبوری است که در پارکها، دریاچهها و فضاهای سبز شهری حضور پیدا میکنند. پرندهنگری در این فضاها نهتنها سرگرمی هدفمند برای خانوادهها، جوانان و کودکان است، بلکه به حفظ زیستگاهها و ارتقای آگاهی محیطزیستی شهروندان کمک میکند. در گفتوگو با فعالان این حوزه، به نحوه حضور پرندگان، چالشهای محیطی، نقش زیرساختها، تجربه ایستگاههای پرندهنگری، آموزش کودکان و ظرفیتهای اقتصادی و حفاظتی این فعالیت پرداخته شد. این گفتوگو تصویری کامل از پرندهنگری شهری و ظرفیتهای آن ارائه میدهد. صمت در این باره گفتوگویی داشته با شهرزاد فتاحی، راهنمای پرندهنگری که در ادامه میخوانید.
پرندهنگری چگونه در فضاهای شهری مانند پارکها و دریاچههای تهران شکل میگیرد و چه عواملی حضور پرندگان را تقویت یا تضعیف میکند؟
همانطور که از واژه «پرندهنگری» پیداست، این فعالیت به تماشای پرندگان وحشی در طبیعت اشاره دارد و میتواند سرگرمی هدفمندی برای گروههای مختلف، از خانوادهها و جوانان گرفته تا کودکان و افراد بازنشسته باشد. پرندگان در تمام فصول و در بیشتر محیطها حضور دارند؛ بخشی از آنها مهاجر، بخشی بومی و برخی نیز مهاجر زمستانه یا تابستانه هستند. یکی از چالشهای پرندهنگری این است که باید جستوجو کنیم و پرندگانی را که در طبیعت و فضاهای سبز زندگی میکنند، پیدا کنیم. این پرندگان بهخاطر رفتارهایشان، رنگها و ظاهر زیبایشان همیشه برای ما جذاب و دیدنی هستند.
برخی پرندگان مهاجر زمستانهاند و در نیمه دوم سال در شهرهایی مثل تهران قابلمشاهده هستند. بهعنوانمثال، در ضلع شمالی دریاچه چیتگر، یک آبگیر کوچک وجود دارد که بانظر به آلودگی و احتمالا فاضلاب، پر از نیهای سرسبز است و هم در زمستان و هم در بهار، مکان خوبی برای پرندگان محسوب میشود. خود من در زمستان چندبار پرندهای کوچک و زیبا مثل «گلوآبی» را در این آبگیر مشاهده کردهام. همچنین پرندگان دیگری مانند توکاها و سهرهها و در فصل بهار حواصیل زرد و حواصیل شب را نیز میتوان دید، حتی در یک آبگیر کوچک.
پارکهای تهران نیز جایگاه بسیار مناسبی برای پرندگان هستند؛ در زمستان میتوان گونههایی مانند توکاها، سهره جنگلی و سینهسرخ اروپایی را در بیشتر پارکها مشاهده کرد و در تابستان پرندگانی مانند پریشاهرخ و مگسگیر راهراه و دیگر گونههایی که حتی در پارکها و باغهای میوه زادآوری میکنند، دیده میشوند.
یک دسته دیگر از پرندگان مهاجر عبوری هستند؛ آنها از عرضهای شمالی حرکت میکنند و در مسیر خود چند روزی در شهر تهران استراحت میکنند، سپس بهسمت عرضهای جنوبی ادامه مسیر میدهند. گونههایی مثل دارکوب قهوهای، سسک بیدی و مگسگیر سینهسرخ نمونهای از این مهاجران هستند. حتی در اوایل فروردین، میتوان مگسگیر نیمهطوق را در پارکها و باغ گیاهشناسی از نزدیک مشاهده کرد.
وجود مکانهایی با درختان و گیاهانی که شامل بذر و میوه باشند، جذابیت این فضاها را برای پرندگان افزایش میدهد، بهویژه در شهرهایی که نسبت به مناطق طبیعی گرمتر هستند و تامین غذا برای پرندگان اهمیت دارد. وسعت و کیفیت فضاهای سبز شهری و دریاچههایی مثل چیتگر میتواند جایگاه بسیار مناسبی برای استراحت و گذراندن فصول مختلف برای پرندگان ایجاد کند و به توسعه گردشگری پرندهنگری نیز کمک کند.
متاسفانه، در سالهای اخیر، فعالیتهای انسانی در دریاچهها باعث کاهش حضور پرندگان شده است. پیشتر در زمستان میتوانستیم اردک سرسبز، خوتکا، اردک نوک پهن، مرگوس کاکلی و حتی مرگوس سفید را مشاهده کنیم، اما با افزایش فعالیتهای آبی و محدودیتهای امنیتی، امکان گشت و گذار و پرندهنگری کاهش یافته است. اگر این آبگیرها و دریاچهها در سراسر شهر با شرایط مناسب و پوشش گیاهی بومی بازسازی و نگهداری شوند، بدون شک پرندگان بیشتری جذب این فضاها خواهند شد و فعالیت پرندهنگری رونق خواهد گرفت.
بهطورکلی برای اینکه ظرفیتهای پرندهنگری در شهرهایی مثل تهران فعال شود نیازمند چه زیرساختها، توجهات و چه اقداماتی است؟
یکی از مهمترین توجهاتی که میتواند پرندهنگری را در شهرها توسعه دهد، حمایت مستقیم شهرداریها است. ایجاد و نگهداری فضاهای سبز، فراهم کردن امکان فعالیت پرندهنگری بهصورت خودجوش و همکاری شهرداریها در اجرای برنامههای آموزشی میتواند نقطه شروع خوبی باشد.
تجربه من نشان داده است که کودکان علاقه بسیار زیادی به پرندهنگری دارند و سریع جذب این فعالیت میشوند. اگر این علاقه از طریق برنامههای آموزشی و سرگرمیهای متنوع در مدارس و مهدکودکها تقویت شود، میتوانند با گونههای مختلف پرندگان، رفتارها و زیباییهای آنها آشنا شوند، بدون اینکه الزاما از همان ابتدا نیاز باشد دوربین دوچشمی دستشان بگیرند و در صبح زود دنبال پرنده بروند.
از همان آغاز، همکاری مراکز آموزشی و شهرداریها میتواند مردم بیشتری را درگیر این فعالیت کند. وقتی من 10 سال پیش با دوربین در پارکها پرندهنگری میکردم، افراد با تعجب به ما نگاه میکردند. امروزه میزان تعجب کمتر شده، اما هنوز هم توجه و کنجکاوی مردم جلب میشود و گاهی با ما وارد گفتوگو میشوند تا درباره فعالیت پرندهنگری بیشتر بدانند. این تعاملها باعث میشود که علاقه مردم به این فعالیت رشد کند و بهتدریج پرندهنگری در مناسبتها و رویدادهای مختلف، مانند روز ملی پرندهنگری یا روز پرندگان مهاجر، بیشتر دیده و حمایت شود.
چه خوب است که مراکز آموزشی و شهرداریها نهتنها از این فعالیتها استقبال کنند، بلکه خودشان برنامهریزی و اجرای آن را برعهده بگیرند و فعالان این حوزه نیز با آنها همکاری کنند. این روند باعث جذب افراد بیشتر، توسعه فرهنگ پرندهنگری و ایجاد ارتباطی عمیقتر میان مردم و طبیعت میشود.
در نهایت، در شهری که بسیاری پرندگان را در قفس نگه میدارند، پرندهنگری میتواند جایگزینی سالم و آموزنده باشد: مردم میتوانند پرندگان را در طبیعت مشاهده کنند، از آزادی آنها لذت ببرند و ارتباطی مستقیم با محیطزیست و ارزشهای حفاظتی پیدا کنند.
یکی از پارکهای مناسب برای پرندهنگری پارک شهر است و ایستگاه پرندهنگری هم به همت فعالان این حوزه دایر شده است. تجربه ایستگاه پرندهنگری چطور بوده و آیا موفق بوده در جلب و جذب افراد و چگونه به دیگر فضاهای شهر تسری پیدا کند؟
پارک شهر نمونهای موفق برای آغاز فرهنگ پرندهنگری در میان مردم عادی بود. در این پارک، کلبه پرندهنگری راهاندازی شد و افراد میتوانستند دوربینهای دوچشمی را اجاره کنند و همراه با یک راهنمای پرندهنگری در اطراف پارک گردش کنند و از تماشای پرندگان لذت ببرند. این تجربه بسیار تاثیرگذار بود و بسیاری از افراد پس از شنیدن درباره آن، خودشان هم به پارک شهر میآمدند تا پرندهنگری کنند. این فعالیت نهتنها جذابیت موضوع را بیشتر میکرد، بلکه توجه بیشتری هم به پارک جلب میکرد.
اگر چنین نمونههایی در دیگر پارکها یا حتی در باغ گیاهشناسی اجرا میشد، میتوانست در ساعات مختلف روز و در روزهای گوناگون افراد بیشتری را با پرندهنگری آشنا کند. اما پرندهنگری صرفا به گرفتن دوربین و تماشای پرندگان محدود نمیشود؛ برگزاری ورکشاپهای رایگان میتواند به افراد آموزش دهد که چه پرندگانی در اطرافشان حضور دارند و در چه زمانهایی قابلمشاهدهاند. علاوه بر این، برگزاری رویدادها و مسابقات مرتبط، میتواند جذابیت این فعالیت را بیشتر کند.
ما 2 سال پیش تلاش کردیم این حرکت را در اطراف پارک چیتگر نیز اجرایی کنیم، همراه با یکی از دوستان که کلبه پرندهنگری را اجاره کرده بود، اما متاسفانه شهرداری استقبال کافی نکرد و این پروژه به سرانجام نرسید.
پرندهنگری چقدر میتواند به حفاظت از پرندهها در شهرها منجر شود؟
وقتی افراد نسبت به یک گونه یا گروهی از حیوانات مانند پرندگان، علاقهمند میشوند و به پرندهنگری میپردازند، خودبهخود به اهمیت حفاظت از آن گونه پی میبرند. آنها درمییابند که برای دیدن و حضور پرندگان در فصول و زمانهای مختلف، لازم است محیط زندگی آنها حفظ شود. حفاظت از پرندگان، در حقیقت حفاظت از زیستگاهها و فضاهای سبز شهری است؛ همان «ریههای سبز» شهر که سلامت محیط و زندگی ما را تضمین میکنند. در نهایت، این تلاشها نهتنها بهنفع پرندگان است، بلکه به سلامت و کیفیت زندگی خود ما نیز بازمیگردد.
درآمدی که از این پرندهنگری حاصل میشود، چقدر میتواند در حفاظت پرندگان هزینه شود؟
پرندهنگری در سالهای اخیر، بهعنوان فعالیتی در حوزه گردشگری، درآمد چندانی نداشته است، اما ظرفیت کسب درآمد خوبی برای سازمانها و نهادهایی دارد که میخواهند این فعالیت مهیج را حمایت و در زمانهای مختلف اجرا کنند. بههرحال، جمعیت بسیار بالایی در شهر تهران زندگی میکند و بهنظر من، حتی یکدهم این جمعیت هم پرندهنگر نیست. باتوجه به این جمعیت بالا، آموزشها میتواند گسترده و فراگیر باشد و فعالیتهای پرندهنگری در نقاط مختلف شهر اجرا شود. این امر میتواند زمینه ایجاد یک اقتصاد نسبتا پایدار برای پرندهنگری را فراهم کند، بهشرط آنکه زیرساختهای مناسب فراهم شود.
برای مثال، اگر در جایی مثل دریاچه چیتگر یک سکوی پرندهنگری ساخته میشد؛ بهغیر از کلبه پرندهنگری موجود که ارتفاع کافی داشته باشد و افراد بتوانند بدون دیده شدن، پرندگان را تماشا و شمارش کنند، میتوانست از منابع مالی حاصل از گردشگران تامین شود و بهراحتی هزینههای نگهداری و توسعه فعالیت پرندهنگری را پوشش دهد.
سخن پایانی
پرندهنگری پل ارتباطی میان انسان و طبیعت محسوب میشود و فرصتی است برای شناخت دقیقتر گونههای بومی، مهاجر و عبوری که سالانه در فضاهای شهری حضور پیدا میکنند.
پرندهنگری نهتنها میتواند علاقهمندی و حساسیت شهروندان نسبت به محیطزیست را افزایش دهد، بلکه نقش مهمی در حفاظت از زیستگاهها، فضاهای سبز و منابعطبیعی شهری ایفا میکند. وقتی افراد با دقت پرندگان را مشاهده میکنند، رفتار، نیازها و زمان حضور آنها را میشناسند و بهطورطبیعی انگیزه پیدا میکنند که از آنها و محل زندگیشان حفاظت کنند.
همچنین، پرندهنگری ظرفیت بالقوهای برای توسعه گردشگری پایدار در شهرها دارد و میتواند فرصتهای اقتصادی برای مراکز آموزشی، پارکها و سازمانهای گردشگری ایجاد کند. با ایجاد زیرساختهای مناسب مانند ایستگاهها و سکوی پرندهنگری، برگزاری ورکشاپها و مسابقات و تشویق خانوادهها و کودکان به حضور در طبیعت، میتوان نسل جدیدی از شهروندان آگاه و علاقهمند به محیطزیست تربیت کرد.
