آناتومی یک جهش

برای درک عمق تحولات هفته اول بهمن ۱۴۰۴، باید نگاهی دقیق به روند شکل‌گیری قیمت‌ها انداخت. بازار طلا و سکه ایران که همواره تابعی از 2 متغیر دلار داخلی و طلای جهانی است، این بار زیر فشار همزمان هر دو اهرم قرار گرفت. نادر بذرافشان، رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان طلا و جواهر تهران در تشریح این وضعیت اشاره کرده که در ابتدای هفته، باوجود رشد نرخ جهانی طلا، به‌دلیل ثبات نسبی نرخ دلار در محدوده ۱۴۰ تا ۱۴۲ هزار تومان، بازار واکنش هیجانی نشان نداده است. اما نقطه‌عطف ماجرا از روز سه‌شنبه ۷ بهمن آغاز شد؛ جایی که نرخ ارز با شکستن مقاومت‌های تکنیکال، وارد کانال ۱۵۰هزار تومان شد و حتی در مقاطعی نرخ ۱۶۰هزار تومان را نیز پشت‌سر گذاشت.

این جهش ارزی، همزمان شد با رکوردشکنی تاریخی طلا در بازارهای جهانی. نرخ هر اونس طلا در بازارهای بین‌المللی با عبور از مرز روانی ۵ هزار دلار، تا قله ۵ هزار و ۶۰۰ و حتی ۵ هزار و ۶۲۶ دلار صعود کرد. این هم‌افزایی باعث شد تا نرخ سکه امامی که در ابتدای هفته ۱۶۴میلیون تومان بود، با رشدی حدود ۲۵درصدی، رکورد تاریخی ۲۲۵میلیون تومان را در روز ۹ بهمن ثبت کند. طلای ۱۸عیار نیز که هفته را در کانال ۱۶میلیون تومان آغاز کرده بود، در اوج جنون قیمتی به ۲۲میلیون و ۱۱۵هزار تومان رسید. نیم‌سکه با بازدهی خیره‌کننده ۲۶.۳۲درصدی به ۱۱۵میلیون تومان رسید و ربع‌سکه نیز کانال ۶۵ میلیون تومان را لمس کرد. این اعداد و ارقام نشان می‌دهد که بازار در حال پیش‌خور کردن ریسک‌های سیاسی و تورمی بود و نقدینگی سرگردان با سرعتی سرسام‌آور به‌سمت دارایی‌های امن هجوم آورده بود.

شوک ۹ بهمن و ریزش آبشاری

رویای صعود بی‌پایان اما در نیمه روز پنجشنبه ۹ بهمن رنگ باخت. بازار جهانی طلا که تحت‌تاثیر معاملات الگوریتمی و شناسایی سود توسط صندوق‌های بزرگ سرمایه‌گذاری بود، ناگهان تغییر مسیر داد. گزارش‌ها حاکی از آن است که اونس جهانی تنها در چند ساعت، سقوطی ۵۰۰ دلاری را تجربه کرد و از محدوده ۵ هزار و ۶۰۰ دلار به زیر ۵هزار و ۱۰۰ دلار (حدود ۵ هزار و 45 دلار) بازگشت.

کامران رحیمی، کارشناس اقتصادی، این ریزش را ناشی از سودگیری سنگین و فعال شدن حد ضررها در بازارهای جهانی می‌داند. این سقوط آزاد در بازار جهانی، بلافاصله سیگنال نزولی قدرتمندی به بازار تهران ارسال کرد.

در بازار داخلی، همزمان با ریزش اونس، دلار نیز از سقف‌های قیمتی عقب‌نشینی کرد. نتیجه این رویداد، تخلیه سریع حباب قیمت‌ها بود. نرخ طلای ۱۸عیار که ساعات اولیه روز ۹ بهمن در کانال ۲۲میلیون تومان معامله می‌شد با سقوطی سنگین به کانال ۱۹ میلیون تومان بازگشت و در روز ۱۰بهمن روی عدد ۱۹میلیون و ۸۷۶ هزار تومان ایستاد. سکه امامی با ریزشی حدود ۲۴ میلیون تومانی نسبت به اوج قیمت، به ۱۹۸میلیون و ۷۰۰هزار تومان رسید. این نوسانات شدید و رفت‌وبرگشتی، بیشترین آسیب را به معامله‌گران خرد و آماتور وارد کرد. بذرافشان بااشاره به این وضعیت تاکید کرده اختلاف نرخ خریدوفروش در برخی ساعات به‌حدی زیاد شده که شکاف نرخ سکه در شب و صبح روز بعد به ۲۰ میلیون تومان رسیده است؛ موضوعی که نشان‌دهنده عمق ریسک و هیجان در بازار بوده و بسیاری از خریداران هیجانی را در تله زیان گرفتار کرده است.

قفل معاملات و رکود در سایه نوسان

پیامد مستقیم این نوسانات سینوسی و غیرقابل‌پیش‌بینی، ایجاد نوعی فلج معاملاتی در بازار فیزیکی طلا و سکه بوده است. در حالی که اعداد روی تابلوها مدام تغییر می‌کنند، در کف بازار خبری از رونق واقعی معاملات نیست.

محمد سعید جعفری، رئیس اتحادیه طلا و جواهر کرمانشاه نیز با صراحت اعلام کرده که حجم خریدوفروش به زیر ۱۰ درصد روزهای عادی سقوط کرده است. به‌گفته وی، قدرت خرید مردم به‌شدت کاهش یافته و خریداران توان ورود به بازار با این قیمت‌های نجومی را ندارند. از سوی دیگر، فروشندگان و طلافروشان نیز در بلاتکلیفی کامل به‌سر می‌برند. ترس از جا ماندن از قیمت‌ها و ناتوانی در جایگزینی طلای فروخته‌شده، باعث شده است بسیاری از واحدهای صنفی، عملا از فروش طلا خودداری کنند یا با حاشیه‌های سود بسیار بالا و با احتیاط معامله کنند.

گزارش‌های میدانی از بازار تهران نیز حاکی از آن است که اگرچه تردد در سبزه‌میدان و راسته طلافروشان افزایش یافته است، اما این شلوغی لزوما به‌معنای افزایش معاملات واقعی نیست. بسیاری از فعالان بازار ترجیح داده‌اند در نقش تماشاچی ظاهر شوند. شکاف عظیم بین نرخ خریدوفروش که توسط صرافی‌ها و سکه‌فروشان اعمال می‌شود، عملا ریسک ورود به بازار را برای سرمایه‌گذاران خرد غیرمنطقی کرده است. در این میان، گزارش‌هایی از ابطال پروانه کسب برخی واحدهای طلافروشی به‌دلیل رکود سنگین و ناتوانی در تامین سرمایه در گردش شنیده می‌شود که زنگ خطری جدی برای اشتغال در این صنف محسوب می‌شود.

 بازار اکنون در حالتی از انتظار و ابهام فرو رفته است و همه منتظرند تا ببینند آیا قیمت‌ها در سطوح فعلی تثبیت می‌شوند یا موج جدیدی از نوسانات در راه است.

ریشه‌های بحران

فراتر از نوسانات لحظه‌ای و تکنیکال، کارشناسان اقتصادی ریشه اصلی التهابات اخیر را در مولفه‌های کلان سیاسی و مدیریتی جست‌وجو می‌کنند.

کیوان کاشفی، عضو هیات‌رئیسه اتاق بازرگانی ایران با انتقاد از وضعیت موجود، دیپلماسی اقتصادی بسته و کندی در روابط خارجی را از عوامل بنیادین آشفتگی بازارها می‌داند. به‌اعتقاد وی، تا زمانی که گره‌های سیاست خارجی باز نشود و درآمدهای ارزی کشور به روال عادی بازنگردد، نوسانات ارزی و به‌تبع آن تلاطم در بازار طلا اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

کاشفی همچنین به نکته‌ای کلیدی اشاره می‌کند: فقدان فرماندهی واحد اقتصادی. تشتت آرا میان دولت، مجلس و سایر نهادها، باعث ارسال سیگنال‌های متناقض به بازار شده و اعتماد فعالان اقتصادی را خدشه‌دار کرده است.

علاوه بر این، تحلیلگران بر این باورند که بازار در حال‌ حاضر بیش از آنکه به متغیرهای اقتصادی واکنش نشان دهد، تحت‌تاثیر اخبار و ریسک‌های سیاسی است. اخبار مربوط به تنش‌های منطقه‌ای، مذاکرات ایران و امریکا و تحولات ژئوپلتیک، بلافاصله روی نرخ ارز و طلا منعکس می‌شود. کامران رحیمی معتقد است، اگرچه ریزش اخیر بخشی از حباب قیمتی را تخلیه کرد، اما تا زمانی که انتظارات تورمی بالاست و چشم‌انداز روشنی از ثبات سیاسی و اقتصادی وجود ندارد، ظرفیت جهش‌های مجدد وجود دارد. بازارساز در روزهای اخیر تلاش کرده است با ابزارهای کنترلی مانع از فروپاشی کامل ریال شود، اما حجم نقدینگی و فشار تقاضای احتیاطی به‌قدری بالاست که مدیریت بازار بدون حل مسائل بنیادین دیپلماتیک، بسیار دشوار به‌نظر می‌رسد.

سخن پایانی

بازار طلا و ارز ایران در پایان هفته‌ای توفانی، در نقطه حساسی ایستاده است. از یک‌سو، اصلاح قیمت‌ها در روزهای پنجشنبه و جمعه، فرصتی برای تنفس بازار فراهم کرد و بخشی از هیجانات کاذب را فرونشاند. نرخ سکه به کانال ۱۹۸میلیون تومان و دلار به کانال‌های پایین‌تر بازگشتند که نشان‌دهنده واکنش منطقی بازار به ریزش قیمت‌های جهانی بود. اما از سوی دیگر، مولفه‌های بنیادین تولیدکننده تورم و نوسان، همچنان پابرجا هستند.

پیش‌بینی‌ها برای هفته پیش‌رو حاکی از تداوم نوسانات است. اگر دلار در بازار آزاد نتواند کانال‌های حمایتی فعلی را حفظ کند و اونس جهانی به ریزش خود ادامه دهد، احتمال اصلاح بیشتر قیمت‌ها وجود دارد. اما اگر اخبار سیاسی جدیدی مبنی بر تشدید تنش‌ها مخابره شود یا دلار دوباره آرایش تهاجمی به خود بگیرد، سناریوی بازگشت قیمت‌ها به سقف‌های قبلی دور از ذهن نخواهد بود. آنچه مسلم است، بازار در کوتاه‌‎مدت خبرمحور و پرریسک باقی خواهد ماند و ورود هیجانی به معاملات در این روزهای پرالتهاب، می‌تواند زیان‌های جبران‌ناپذیری را به‌همراه داشته باشد.