ایجاد بانک نشا وبه کارگیری دستگاه نشا کار در زمین های شالیزاری از مهم ترین راهکارها برای بهبود روند تولید برنج و کاهش هزینه است، فرایندی که از ۱۵سال گذشته زنجیره مکانیزاسیون کشت و کار برنج را شتاب داد، اما این که هم اکنون مبلغ قرارداد بانک نشا نسبت به سال زراعی گذشته تا سه برابر افزایش بیابد، کشاورزان را بسیار نگران کرده است.

بررسی های میدانی  از مبلغ قرارداد چندین بانک نشا در مناطق مختلف مازندران به خصوص فریدونکنار، جویبار، بابل و آمل نشان می دهد که امسال حداقل قرارداد همراه با تامین بذر، بوته نشا، حمل و نقل و انجام نشا کاری برای هر هکتار ۸۰ تا ۹۰ میلیون تومان است، مبلغی که سال گذشته کشاورزان فقط حدود ۳۰میلیون تومان پرداخت کرده بودند.

اگرچه بیشترین هزینه در کشت برنج مربوط به هزینه کارگری است و شالیکاران هر ساله به دلیل کمبود کارگر نشا کار با افزایش چشم گیر مزد نشاکاران مواجه می شوند، اما افزایش سه برابری هزینه فقط در مرحله نشا کاری، اصلا توجیه اقتصادی ندارد.

هرچند افزایش قیمت موادهای اولیه و لازم برای فعالیت بانک های نشا شامل سینی، هزینه کارگری، تهیه خاک و خرید انواع قارچ کش ها و سموم افزایش یافته است، اما مبلغ قرارداد با متوسط قیمت برنجی که کشاورزان امسال عرضه کردند، همخوانی ندارد.

طبق بررسی های صورت گرفته متوسط قیمت برنج کیفی طارم هاشمی و طارم محلی که تا حدود ۸۰ درصد ارقام کشت شده در سال جاری بوده است، درهر کیلو گرم در شالیکوبی های استان ۱۸۰ تا ۱۹۰ هزار تومان از سوی شالیکاران عرضه شد، این که بعد از سه تا چهار ماه اکنون قیمت برنج تا ۳۵۰ هزار تومان در عمده فروشی ها افزایش پیدا کرده است، نمی تواند مبنای نرخ گذاری برای قرارداد های بانک نشاء باشد.

گزارش ها و اظهارات صاحبان شالیکوبی های مازندران نشان می دهد که کمتر از ۳۰ درصد برنج همچنان در شالیکوبی ها وجود دارد که بیشتر آن متعلق به تجار است و در اختیار کشاورزان نیست. یعنی سود اصلی افزایش قیمت برنج امسال هم مانند سال های گذشته به جیب دلالان می رود.

بررسی تاریخی از قرارداد های بانک نشا در مازندران نشان می دهد که هفت سال گذشته مبلغ قرارداد برای هر هکتار سه میلیون و ۵۰۰ هزار تومان بوده است. یعنی در سال ۱۳۹۸ هر کشاورز با انجام فعالیت نشا کاری به صورت سنتی تا هفت میلیون تومان شامل ایجاد خزانه و نشا کاری برای هر هکتار هزینه کرده است. بنابراین کاهش ۵۰ درصدی هزینه تولید در کشت مکانیزاسیون توجیه داشته است ولی کاهش هزینه تولید هر ساله با افزایش بی رویه کنمتر شد به طوری که امسال به نظر می رسد کشاورزان بار دیگر به نشا کاری سنتی بازگشت کنند.

پارسال کشاورزان برای نشاکاری مکانیزه با تحویل بذر به بانک نشا، به ازای هر هکتار حدود ۱۸میلیون تومان قرارداد منعقد کردند. سال ۱۴۰۲ نیز برای هر هکتار عمل آوری و تهیه بوته نشا و انجام نشا کاری از سوی بانک نشا، ۱۴ میلیون تومان بوده است اما امسال این رقم ۸۰ تا ۹۰ میلیون تومان افزایش یافت.

نشاکاری با دستگاه نشا کار منوط به تهیه و تولید بوته مخصوص با اندازه مشخص است که بانک نشا به عنوان مرکز خزانه گیری مکانیزه و کشت بوته شالی با دستگاه است و نخستین بانک نشا و خدمات مکانیزاسیون برنج کشور در روستای چوکلا شهرستان ساری در فروردین سال ۸۹ افتتاح و به بهره برداری رسید و طبق آمار رسمی سازمان جهاد کشاورزی مازندران در حال حاضر حدود ۲۲۰ واحد بانک نشا فعال است.

کارشناسان جهاد کشاورزی معتقدند، کشت مکانیزه برنج به کاهش ۵۰ درصدی هزینه ها و افزایش ۱۵ درصدی تولید می انجامد و عواملی نظیر سختی کار، عدم رغبت جوانان به این شغل، بالا بودن سن بهره برداران، هزینه بالا و عدم توجیه اقتصادی در کشت سنتی برنج موجب شده تا شالیکاران از ورود ماشین آلات تجهیزات مکانیزه کشت برنج استقبال کنند.

مزیت های نشاکاری مکانیزه در حالی است که افزایش قرارداد های بانک نشاء برنج مازندران سبب نگرانی جدی کشاورزان شده است درحالی است که عمده این بانک ها به خصوص خرید دستگاه های نشا کار با دریافت تسهیلات کم بهره دولتی عملیاتی شده است، بنابراین کشاورزان خواستار نظارت بر این واحد هستند.

فعالیت نشا کاری سنتی علاوه بر این که باید برای هر هکتار حدود ۳۰۰ متر مربع خزانه آماده سازی شود، برای نشا کاری هر هکتار شالیزار نیز به ۱۵ کارگر نیاز است که صبحانه، ناهار و عصرانه کارگران نیز باید توسط کشاورز تامین شود. در صورتی که با یک دستگاه نشا کار از سوی یک نفر بدون دخالت کشاورز در کمتر از چهار ساعت نشا کاری انجام می شود.

افزایش قیمت نهاده های کشاورزی مازندران

افزایش هزینه های تولید برنج فقط منوط به قرارداد بانک نشا نیست، بررسی های میدانی نشان می‌دهد از آن جایی که شخم و شیار زمستانه در سال زراعی جاری شروع شده است کشاورزان باید برای شخم و شیاروآب تخت کردن چهار مرحله ای به ازای هر هکتار ۱۵ تا ۱۷ میلیون تومان دستمزد پرداخت کردند. مبلغی که نسبت به سال گذشته حدود پنج میلیون تومان بیشتر از سال گذشته است.

از سوی دیگر اگرچه انواع کودهای شیمیایی برنجکاران سال زراعی جاری از سوی جهاد کشاورزی تامین و توزیع نیز شده است اما طبق اعلام رسمی مدیریت شرکت خدمات حمایتی کشاورزی مازندران کشاورز برای دریافت کودهای شیمیایی اوره، پتاس و فسفر به عنوان کود پایه برای هر هکتار حدود ۶ میلیون تومان پرداخت کرده است.

به طور یقین امسال هزینه های آبیاری، سمپاشی علیه آفات و بیماری های برنج از جمله کرم ساقه خوار و بلاست و همچنین عملیات وجین و در نهایت برداشت و پرداخت کارمزد تبدیل شالی به برنج سفید نیز بیشتر از سال گذشته خواهد بود که کشاورز باید متقبل شود.

نکته قابل توجه در هزینه و فایده برنجکاری در شمال این است که معیشت و درآمد اصلی کشاورزان به تویلد محصول برنج است، محصولی که طبق اعلام رسمی کارشناسان جهاد کشاورزی تا ۴۰ درصد درآمد باید بایت هزینه تولید کم شود و مابقی برای امر و معاش یکساله آنان است.

بنابراین همواره کشاورز به محض این که برنج خود را با هزاران دردسر به خصوص استرس های ناشی از شرایط آب وهوایی برداشت می کند، همان موقع به دلیل نیاز نقدینگی هر قیمتی که در وضعیت عرضه فراوان محصول رقم بخورد، کشاورز ناچار به عرضه و فروش است.

استان مازندران ۲۳۰ هزار هکتار زمین شالیزاری دارد که سالانه با تولید بیش از یک میلیون تن برنج سفید، ۴۲درصد برنج مورد نیاز کشور را تامین می کند.

روند کشت برنج در مازندران از اواسط اسفند هر سال با خیساندن بذر و خزانه گیری آغاز می شود و با انجام نشاء از اواسط فروردین، از نیمه دوم تیرماه به مرحله برداشت می رسد.

بر اساس اعلام سازمان جهاد کشاورزی مازندران هم اکنون حدود ۳۰درصد اراضی شالیزاری استان شخم و شیار، شده است و شماری از شالیکاران معمولا با هدف انجام کشت دوم در حال انعقاد قرارداد با بانک نشا هستند.