خودروهای فرسوده متهم اصلی هستند؟! 

براساس آمارهای رسمی، حجم خودروهای فرسوده در کشور بسیار زیاد است که این روند علاوه بر اینکه تاثیر مستقیمی بر افزایش نیاز به خودرو برای جایگزینی دارد، خود آلودگی هوا را تشدید می‌کند. واقعیت این است که در شرایط اقتصادی فعلی، مردم توان خرید خودرو جدید و اسقاط خودروهای قدیمی خود را ندارند. از سوی دیگر شاهد تغییر هر روزه قوانین اسقاط خودروهای فرسوده هستیم که خود معضل بزرگی است که داستان اسقاط خودروهای فرسوده را به محاق می‌برد. همین بی‌سامانی و عدم‌ثبات در قوانین و اختلال در روند اسقاط باعث شده داستان آلودگی هوای در این بخش بی‌سرانجام باقی بماند. در این میان برخی فقط انگشت اتهام را به سمت خودروسازان نشانه می‌روند در حالی‌که تردد خودروهای فرسوده هیچ ارتباطی به خودروساز ندارد و به سیاست‌گذار خودرویی در سطح کلان برمی‌گردد. در حال حاضر تامین منابع مالی مناسب برای مالکان خودروهای فرسوده وجود ندارد تا بتوانند خودرو خود را از طریق لیزینگ، اقساط یا روش‌های دیگر جایگزین کنند. نهادهای تصمیم‌گیری بالادستی باید این موضوع را مدنظر قرار دهند.

بنابر اطلاعات و آمارهای موجود در حال حاضر بیش از ۲۴ میلیون خودرو در کشور در حال تردد است و بخش بزرگی از این ناوگان یا سن بالا دارد یا فاقد استانداردهای روز است. این گروه شامل خودروهای کاملا فرسوده و خودروهای خارج از رده استاندارد، اصلی‌ترین منبع تولید آلایندگی به‌شمار می‌روند. واقعیت این است که بدون اجرای یک طرح جامع و مؤثر برای اسقاط خودروهای فرسوده، هر اندازه سختگیری برای خودروهای نو افزایش یابد، تنها بخش کوچکی از مشکل برطرف خواهد شد.

یکی دیگر از مهم‌ترین موانع در مسیر دستیابی به هوای پاک، کیفیت سوخت مصرفی خودروهاست. پیشرانه‌های جدید، به‌ویژه موتورهای توربوشارژ و تزریق مستقیم، برای عملکرد درست به سوخت با اوکتان بالا و ترکیب پایدار نیاز دارند. سوخت بی‌کیفیت باعث احتراق ناقص و افزایش استهلاک می‌شود و حتی خودروهای تازه تولیدشده را در مدت کوتاه به منبع آلایندگی تبدیل می‌کند. وجود مقادیر بالای گوگرد در سوخت، کارآیی کاتالیست را به‌طورجدی کاهش می‌دهد و عمر آن را تا یک‌پنجم کم می‌کند. این موضوع عملا سبب می‌شود خودرویی که از خط تولید با استانداردهای کامل خارج شده، در مدت کوتاهی به جمع خودروهای آلاینده بپیوندد؛ به‌ویژه زمانی که فرهنگ تعویض کاتالیست هنوز در کشور فراگیر نشده است.

در این میان نمی‌توان ترافیک کلانشهرها را نادیده گرفت. بخش زیادی از آلودگی هوا را در شهرهای بزرگ که اغلب با ترافیک هم مواجه هستند، شاهد هستیم که به‌نوعی به رابطه بین ترافیک و آلودگی هوا اشاره دارد. براساس نتایج تست‌های خودرویی، تولید آلایندگی خودرو در سرعت‌های ۵ تا ۱۰ کیلومتر بر ساعت چند برابر رانندگی یکنواخت است؛ وضعیتی که در ترافیک‌های طولانی کلان‌شهرها دائما تکرار می‌شود؛ بنابراین بخش قابل‌توجهی از آلودگی هوا نه از ناحیه کیفیت تولید، بلکه از مدیریت ترافیک و زیرساخت‌های حمل‌ونقل نشأت می‌گیرد.

بر این اساس به اعتقاد کارشناسان باید نگاه همه‌جانبه به موضوع آلودگی هوای داشت و صرفا با متهم کردن یک بخش و تمرکز بر یک عامل و به‌دنبال آن برنامه‌هایی جزیره‌ای نمی‌توان به مقابله با آلودگی هوا برخاست. اغلب کارشناسان هم تاکید دارند که باید موضوع آلودگی هوا به جای موضوعی با ابعاد سیاسی به‌عنوان موضوعی اقتصادی اجتماعی چندجانبه دیده شود که عوامل متعددی دارد و قطعا باید با راهکارهای ترکیبی و چندوجهی برای رفع این معضل اقدام کرد. جمع‌بندی نظرات گوناگون برای رفع آلودگی هوا ما را به راه‌حل پایدار آلودگی هوا رهنمون می‌سازد که ترکیبی از اجرای طرح اسقاط خودروهای فرسوده به‌طور گسترده و البته باثبات، ارتقای کیفیت سوخت مصرفی خودروها، حل معضل ترافیک و نگاه نو به چیدمان شهری، الزام به نحوه درست استفاده از خودروها و همچنین توجه به کیفیت در صنعت خودرو است.

چیدمان شهری در سیطره خودروهای فرسوده

محمدصادق حسنوند، رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوا با اشاره به اینکه یکی از مهم‌ترین موضوعات درباره آلودگی هوا عوامل ایجاد آن و سهم هر یک از آنهاست، درباره عوامل اصلی موثر بر آلودگی هوا در کلانشهرها به صمت اظهار کرد: سیاست‌گذار کلان برای برنامه‌ریزی دقیق نیازمند داده‌ها و اطلاعات دقیقی است تا به این پرسش پاسخ دهد که سهم هر یک از آلاینده چقدر است. این داده‌ها هم صرفا از مسیر مطالعات درست و علمی به دست می‌آید.

حسنوند با اشاره به اینکه در کشور مطالعه جامع و کاملی درباره تمام عوامل بروز آلایندگی انجام نشده در ادامه گفت: چون داده‌های آماری و مطالعات خیلی دقیق و به روزی درباره سهم عوامل دخیل در آلودگی هوا نداریم، ناچار در تحلیل‌های خود نگاه کلی داشته و به داده‌های مبتنی بر شواهد متمرکز هستیم. براساس شواهد در کلانشهر تهران حدود ۷۵ درصد منابع انتشار ذرات معلق مربوط به تردد خودروهاست که در این بخش خودروهای فرسوده سهم زیادی دارند. در شهری مانند تهران و حتی کل کشور تجمع منابع آلاینده‌ای را داریم که آلودگی بیشتری هم تولید می‌کنند. درست است که آلودگی هوا در همه جای دنیا وجود دارد، اما روند به‌شدت افزایشی آن در کشور ما و کلانشهرهای آن، نگران‌کننده است. حسنوند ادامه داد: در همه جای دنیا، یکی از ارکان اصلی مقابله با آلودگی هوا، مسئولیت‌پذیری همگانی است. در گام نخست، خودروها باید به معاینه فنی مراجعه کنند؛ موضوعی ساده اما حیاتی که اجرای آن هنوز با چالش‌های جدی روبه‌رو است. پس از آن، نوبت به حمل‌ونقل عمومی می‌رسد؛ بخشی که در تهران به‌شدت ضعیف است. در این میان، وضعیت موتورسیکلت‌ها نگران‌کننده‌تر است؛ کمتر از ۵ درصد موتورسیکلت‌هایی که مشمول معاینه فنی هستند، به مراکز مربوطه مراجعه کرده‌اند.

وی در پایان با بیان اینکه باید برای حل مشکل آلودگی هوا اولویت‌بندی کرد در ادامه افزود: از رده خارج کردن خودروهای فرسوده و توسعه حمل‌ونقل عمومی می‌تواند اولین قدم برای مقابله با آلودگی هوا باشد که همین یک راهکار اثربخشی ۳۰ تا ۴۰ درصدی در کاهش آلودگی هوای کلانشهرها دارد.

انحراف از معیار هوای پاک

صادق بشیری، منتقد حوزه خودرو نیز با تأکید بر اینکه موضوع آلودگی هوای کلانشهرهای کشور، یکی از بحران‌های بزرگ است که هرسال بدتر از سال قبل با آن روبه‌رو هستیم که نقش قابل‌توجهی از آن به تردد خودروهای فرسوده و ناکارآمد اختصاص دارد به صمت اظهار کرد: از حدود ۲۰ میلیون خودرو در حال تردد در کشور بدون اغراق نیمی از آنها فرسوده بوده و به‌واسطه سوخت ناقص و ذرات معلقی که منتشر می‌کنند، سهم بالایی در آلودگی هوا دارند. در این میان طبق قانون هوای پاک، اسقاط خودروهای فرسوده در قالب سامانه اسقاط و نوسازی باید طبق قانون هرساله در کشور انجام شود. این موضوع متاسفانه متاثر از وضعیت سخت اقتصادی و نوسانات قیمتی و مهم‌تر از همه کاهش شدیدی قدرت خرید متقاضیان خودرو هر روز کمتر اجرا شده و در بازه‌های زمانی طولانی کاملا مسکوت مانده است.

بشیری در ادامه خاطرنشان کرد: در نتیجه روند ناقص اسقاط خودروهای فرسوده و تغییرات مداوم در ضوابط آن و بی‌اعتمادی که در مصرف‌کننده ایجاد شده ما با انبوهی از خودروهای فرسوده در حال تردد در کشور روبه‌رو هستیم که بعضا اسقاط و جایگزینی آنها به سال‌ها زمان نیاز دارد. در این میان قطعا استفاده از خودروهای برقی و با تکنولوژی‌های نوین می‌تواند تاثیر چشمگیری در کاهش آلایندگی خودروها و بهبود کیفیت هوا داشته باشد اما لازمه این‌گونه اقدامات، حمایت‌های مالی در کنار همکاری همه‌جانبه متولیان حمل‌ونقل در بخش‌های مختلف است. این موضوع در کنار نگاه جزیره‌ای و چندمتولی بودن موضوعات مربوط به قانون هوای پاک، کاهش سهم خودروها در ایجاد آلایندگی را پیچیده کرده و بعضا شاهد هیچ اتفاق تاثیرگذار و مهمی در این بخش نیستیم.

 منتقد حوزه خودرو با اشاره به اینکه آلودگی هوا بر جنبه‌های گوناگونی از زندگی ما تاثیر می‌گذارد در ادامه اظهار کرد: آلودگی هوا ضمن اینکه سلامت افراد جامعه را به خطر می‌اندازد، هزینه‌های درمان را افزایش داده و به تبع بهره‌وری اقتصادی را کاهش می‌دهد. در حال حاضر متاسفانه شاهد اقدام فوری در این بخش نیستیم و به‌واسطه شرایط سخت اقتصادی انتظار می‌رود تردد خودروهای فرسوده بیش از بیش افزایش یابد. ضمن اینکه معتقدم در حال حاضر برنامه‌های مربوط به اسقاط خودروهای فرسوده چه در بخش عمومی چه سواری و... با میزان تردد این خودروها تناسبی ندارد و به‌نوعی قطره‌ای کوچک در اقیانوس خودروهای فرسوده است.

کارشناس حوزه خودرو با تاکید بر اینکه در سطح کلان باید اصلاحات سیاسی قوی انجام شود، ادامه داد: اگر به معنای واقعی می‌خواهیم از شر آلودگی هوا خلاص شویم باید به‌طور ریشه‌ای تمام عوامل و راهکارها را در یک ساختار منسجم ببینیم. به‌عنوان نمونه اگر به‌دنبال اجرای اسقاط و نوسازی خودروهای فرسوده هستیم در ادامه باید نظارت قوی بر تولیدات فعلی داشته باشیم و تنها خودروهایی با استاندارد بالا امکان شماره‌گذاری داشته باشند و از سوی دیگر سایر عوامل مانند سوخت خودروها، مصرف مازوت، عوامل ناشی از تغییرات اقلیم و... را در کنار هم ببینیم و در نهایت نظارت شدیدی بر قوانین نهایی هوای پاک داشته باشیم.

کارشناس حوزه خودرو با بیان اینکه سیاست‌گذاران باید علاوه بر اقدامات کوتاه‌مدت، استراتژی‌های بلندمدت برای کاهش سهم خودروهای آلاینده تدوین و اجرا کنند، خاطرنشان کرد: اصلاح قوانین معاینه فنی، تشویق استفاده از خودروهای برقی و سخت‌گیری در تردد خودروهای فرسوده باید در برنامه‌های جامع و عملیاتی قرار گیرد تا نتایج ملموس حاصل شود. موفقیت در این مسیر نیازمند هماهنگی بین سازمان‌ها و نهادهای مختلف است. مجری و متولی قانون هوای پاک یک شخص یا سازمان نیست این موضوع به موضوعی فراسازمانی تبدیل شده که راهکارهای اجرای آن هم به همگان مربوط است و این موضوعی است که باید در نگاه اول در مسیر کاهش آلودگی هوا مدنظر سیاست‌گذار قرار گیرد.

بشیری در پایان به راهکارهای کاهش آلودگی هوا اشاره کرد و گفت: راهکارهای این فرهنگ‌سازی درباره اثرات مخرب خودروهای فرسوده و مزایای حمل‌ونقل سبز نقش کلیدی دارد. بدون تغییر رفتارهای مصرفی و اصلاح سیاست‌های حمل‌ونقل، بهبود کیفیت هوای شهری و ایجاد محیطی سالم‌تر امکان‌پذیر نخواهد بود.

سخن پایانی

بنا بر این گزارش و به اعتقاد کارشناسان خودروهای فرسوده با احتراق ناقص سوخت، عملکرد ضعیف کاتالیزور و فرسودگی موتور، حجم قابل‌توجهی از ذرات معلق و آلاینده‌های خطرناک تولید می‌کنند که جامعه را تهدید می‌کند. ازاین‌رو نوسازی ناوگان، بهبود کیفیت سوخت، توسعه حمل‌ونقل عمومی پاک و اجرای دقیق معاینه فنی، از راهکارهای مؤثر برای کاهش آلایندگی و حفاظت از سلامت شهروندان است. به باور کارشناسان اسقاط خودروهای فرسوده، با توجه به تاثیر چشمگیر آن بر کاهش آلودگی هوا، همچنان مهم‌ترین راهکار برای بهبود کیفیت هوای کلانشهرهاست. در این میان البته اعمال محدودیت تردد خودروهای فرسوده تنها یک راهکار موقتی برای کاهش سطح آلودگی هوا در شرایط اضطراری است. محور اقدامات باید به سمت پیشگیری و کاهش آلودگی از مبدأ حرکت کند موضوعی که همواره از آن غافل هستیم.