افزایش تولید نیازمند ماشین‌آلات روز

بسیاری از کشورهای دارای معدن، توانسته‌اند با استفاده از تکنولوژی‌های روز دنیا و فناوری‌های جدید، فعالیت‌های خود را گسترش دهند و بتوانند در بازارهای جهانی، وارد عرصه رقابت شوند. زمانی که ماشین‌آلات، با بهترین و به‌روزترین تکنولوژی، فعالت خود را انجام دهند، قطعا در زمینه تولید، پیشرفت خواهند داشت و تولید را افزایش می‌دهند. این افزایش تولید، به‌منزله افزایش صادرات است و در جهان کنونی، کشوری موفق خواهد شد که بتواند در بازار جهانی، رقابت موثری داشته باشد. با این وجود، شرایط حاکم بر کشور که بخش گسترده آن به تحریم باز می‌گردد، سبب شده است تا بسیاری از تکنولوژی‌ها، وارد کشور نشوند. همچنین، تحریم، سبب شده است تا ماشین‌آلات جدید نیز، مسیر ورود به کشور را پیدا نکنند و فعالیت‌های معدنی را با دشواری مواجه کنند.

مهم‌ترین چالش گمرکی پیش‌روی صنایع و معادن

چندی قبل، محمدرضا فاروقی، رئیس کمیسیون گمرک اتاق بازرگانی ایران در ارتباط با آخرین وضعیت واردات ماشین‌آلات معدنی بیان کرد: مهم‌ترین چالش گمرکی پیش‌روی صنایع و معادن برای تامین مواد اولیه و ماشین‌آلات، نه در ذات تشریفات گمرکی بلکه در ناهماهنگی سیاست‌های ارزی و تجاری ریشه دارد؛ ناهماهنگی‌ که فرآیند ترخیص کالا را طولانی و پرهزینه کرده و زنجیره تولید را با اختلال مواجه ساخته است. عدم‌تخصیص به‌موقع ارز و همزمان الزام به ثبت منشأ ارز برای ترخیص کالای وارداتی، موجب شده واردکنندگان در چرخه‌ای گرفتار شوند که خروج از آن نه در اختیار فعال اقتصادی است و نه در کنترل مستقیم گمرک قرار دارد.

وی گفت: ثبت منشأ ارز، خود متاثر از طی فرآیند تخصیص، تامین و دریافت اطلاعات رسمی از نهادهای مسئول است و زمانی که این مراحل با تاخیر انجام می‌شود، کالا به ناچار برای مدت طولانی در گمرک متوقف می‌ماند. این توقف‌ها، علاوه بر تحمیل هزینه‌های انبارداری و خواب سرمایه، فعالان صنعتی و معدنی را در معرض مخاطرات حقوقی قرار می‌دهد؛ چراکه تغییر یا تشدید محدودیت‌ها در میانه انجام تشریفات گمرکی، ادامه فرآیند ترخیص را با ابهام مواجه می‌کند و در برخی موارد نیاز به اصلاح مجوزها یا صدور اسناد جدید ایجاد می‌شود.

رئیس کمیسیون گمرک اتاق بازرگانی ایران تصریح کرد: تداوم این وضعیت، زمینه اعمال جرایم و مجازات‌های قانونی را فراهم می‌کند؛ در حالی ‌که منشأ بسیاری از این تخلفات، اقدام آگاهانه فعال اقتصادی نیست، بلکه نتیجه مستقیم ناهماهنگی سیاست‌گذاری‌هاست. چنین شرایطی فضای تجارت خارجی را از حالت پیش‌بینی‌پذیر خارج کرده و امکان برنامه‌ریزی برای تولید و تامین مواد اولیه را از بنگاه‌ها گرفته است.

فاروقی بااشاره به پیوند مستقیم این چالش‌ها با صادرات بیان کرد: هر میزان ابزار تولید برای بنگاه‌های صادرات‌محور تسهیل شود، ظرفیت صادرات نیز به همان نسبت افزایش خواهد یافت؛ واردات ماشین‌آلات و تجهیزات، به‌ویژه در صنایع معدنی و صنعتی، نقش کلیدی در ارتقای کیفیت و کمیت تولید صادراتی دارد و هر مانعی در این مسیر، به کاهش توان صادراتی کشور منجر می‌شود.

او افزود: در برخی از اصلاحات قانونی در دست بررسی، به این موضوعات توجه شده و امید می‌رود بخشی از مشکلات موجود مرتفع شود؛ با این حال، تجربه سال‌های گذشته نشان داده که اتکای صرف به بخشنامه‌های مقطعی یا مصوبات سالانه، راه‌حل پایدار محسوب نمی‌شود. به‌گفته فاروقی، حتی اگر برخی مشکلات مربوط به تاخیر در تخصیص ارز یا ثبت اطلاعات منشأ ارز از طریق مصوبات اعتباری یا تصمیم‌های کوتاه‌مدت برطرف شود، ریشه‌های اصلی ناهماهنگی همچنان باقی خواهد ماند. رئیس کمیسیون گمرک اتاق بازرگانی ایران گفت: اجرای قانون باید به‌گونه‌ای باشد که با عرف و رویه‌های متعارف تجاری کشور همخوانی داشته باشد، نه اینکه خود به مانعی جدید تبدیل شود. بدون اصلاح هماهنگ سیاست‌های ارزی، تجاری و گمرکی، نه‌تنها مشکلات واردات مواد اولیه و ماشین‌آلات حل نخواهد شد، بلکه فرصت‌های صادراتی نیز همچنان تحت‌تاثیر این ناهماهنگی‌ها از دست خواهد رفت.

آزادسازی واردات ماشین‌آلات ۱۰ تا ۱۵ سال کارکرده

فاروقی خاطرنشان کرد: آزادسازی واردات ماشین‌آلات ۱۰ تا ۱۵ سال کارکرده، در نگاه اول پاسخی فوری به کمبود تجهیزات به نظر می‌رسد، اما در عمل چند پیامد منفی همزمان ایجاد می‌کند. نخست آنکه این ماشین‌آلات اغلب از چرخه بهره‌وری کشورهای مبدا خارج شده‌اند و هزینه نگهداشت و مصرف انرژی بالاتری دارند. دوم آنکه ورود آن‌ها، انگیزه سرمایه‌گذاری در تولید فناوری‌محور داخلی را کاهش می‌دهد. سوم آنکه معادن را به استفاده از تکنولوژی‌های منسوخ عادت می‌دهد و شکاف بهره‌وری را تثبیت می‌کند. به‌بیان دیگر، واردات کارکرده نه تنها مسئله کمبود را حل نمی‌کند، بلکه مسیر اصلاح را پرهزینه‌تر می‌سازد. بخش معدن که امروز با دستگاه فرسوده فعال می‌ماند، فردا برای ورود به زنجیره فرآوری پیشرفته، نیازمند سرمایه‌ای چندبرابر خواهد بود.

وی گفت: کمبود ماشین‌آلات را نمی‌توان جدا از بحران انرژی تحلیل کرد. ناترازی انرژی در ماه‌های اخیر نشان داد که حتی معادنی که مواد اولیه کافی دارند، به‌دلیل محدودیت برق و سوخت، قادر به فرآوری نیستند. 

این وضعیت، فشار را به‌سمت استخراج خام و صادرات اولیه سوق می‌دهد. در چنین فضایی، ماشین‌آلات پیشرفته که مصرف انرژی کمتر و راندمان بالاتری دارند، می‌توانستند نقش ضربه‌گیر را ایفا کنند؛ نقشی که به‌دلیل کمبود تجهیزات از دست رفته است. از سوی دیگر، معادنی که در ارتفاعات یا مناطق دورافتاده فعالیت می‌کنند، بیش از سایرین از فرسودگی ناوگان آسیب می‌بینند. هزینه حمل، تعمیر و تامین قطعات در این معادن بالاتر است و استفاده از ماشین‌آلات قدیمی، عملا حاشیه سود را از بین می‌برد. نتیجه این چرخه، تعطیلی تدریجی معادن کوچک و تمرکز تولید در واحدهای محدود است؛ پدیده‌ای که تنوع تولید معدنی را کاهش می‌دهد.

اهمیت استفاده از تکنولوژی و ماشین‌آلات مدرن

رضا شکورشهابی، کارشناس و فعال حوزه معدن در ارتباط با ماشینی شدن فعالیت‌های معدنی به صمت گفت: آینده متعلق به بنگاه‌هایی است که دیجیتالی شدن را سرلوحه کار خود قرار می‌دهند. ماشین‌آلات معدنی به‌عنوان مهم‌ترین ابزار تولید در بخش معدن، دارای ۲ نقش اساسی ارتقای کمی و کیفی تولید و ایمنی فرآیندها است. ارتقای استخراج معادن، وابستگی کامل به سطح فناوری ماشین‌آلات استخراج و حمل داخل معدن و نیز ترابری مواد و محصولات معدنی به خارج از معدن دارد و بخش زیادی از هزینه‌های فعالیت معدنی مربوط به خریددستگاه از بعد هزینه سرمایه‌ای و هزینه‌کرد تعمیر، نگهداری، اپراتوری و تامین قطعات یدکی و سوخت و انرژی از بعد هزینه عملیاتی تولید است.

شکور شهابی داد: موارد زیادی نقش تکنولوژی و ماشین‌آلات مدرن را در حفظ کمی و کیفی و ایمنی تولید و بهره‌گیری از ماشین‌آلات با ظرفیت‌های بالا پررنگ‌تر ساخته است که از جمله آنها می‌توان به ضرورت افزایش عمق دسترسی به مواد معدنی، باطله‌برداری‌های زیاد، افزایش مقیاس تولید، توجه بیشتر به نرخ تمام‌شده و کنترل هوشمند تولید با بهره‌گیری از دیسپاچینگ و توجه ناگزیر به محیط‌زیست اشاره کرد.

روند توسعه فناوری در صنعت معدنکاری

وی گفت افزود: اصولا از دیدگاه آینده‌نگاری فناوری، روند توسعه فناوری در صنعت معدنکاری شامل ۴ حوزه اصلی مکانیزاسیون، کنترل از راه دور، اتوماسیون و بکارگیری روبات‌های معدنکار است و نقش تکنیک‌های مختلف هوش‌مصنوعی و هوشمندسازی در اصل مدیریت و شتاب‌دهنده توسعه در هر ۴ حوزه مذکور است. توسعه مکانیزاسیون از طریق به‌کارگیری ماشین‌آلات غول پیکر بارگیری، باربری و دپو می‌تواند به نتایج مطلوبی از باب افزایش ظرفیت تولید منجر شود. کنترل از راه دور در معدنکاری دارای مزایایی از قبیل بهبود ایمنی، بهبود اقتصادی، انعطاف‌پذیری بیشتر در استفاده از فضا و تجهیزات، افزایش کنترل سازمان‌یافته دارد؛ لیکن معایبی از قبیل کاهش دریافت‌های حسی اپراتورها؛ مشکلات دسترسی به دستگاه‌های کنترل از راه دور و تعمیر ونگهداری آنها و مشکلات با سازمان‌های وضع و کنترل‌کنندة ضوابط و مقررات ایمنی و نیز عدم‌پذیرش از سوی کارگران مواجه است.

روند توسعه فناوری‌های هوشمندسازی

وی خاطرنشان کرد: تهیه پایگاه‌های اطلاعاتی عملکرد ماشین‌آلات، استفاده و بکارگیری نرم‌افزارهای جدید، پیاده‌سازی تکنیک‌های بهبود تخصیص و گسیل و استفاده از GPS روی ماشین‌آلات معدنی برای برنامه‌ریزی میدانی از راهکارهای متداول در بهبود عملکرد تولید معادن هستند. در مجموع می‌توان گفت که فناوری‌های پایه مرتبط با عملیات واحد معدنکاری طی سال‌های آینده تغییرات اساسی نخواهند داشت؛ اما چگونگی مدیریت کردن این عملیات واحد و کنترل و بهینه‌سازی فرآیندها با کمک فناوری‌های هوشمندسازی در حال تغییرات اساسی است. همچنین فناوری‌های مختلفی از جمله حسگرها، رفتارسنجی برجا (موقعیت یابی)، سخت‌افزارهای کامپیوتری مقاوم و قابل نصب روی تجهیزات و الگوریتم‌های پیشرفتة پرظرفیت کنترل ارتباطات بی‌سیم از قبیل زیگبی برای کنترل از راه دور و اتوماسیون معدنکاری به‌عنوان اهداف نهایی یکپارچه‌سازی فناوری‌های اطلاعاتی پایه در معدنکاری به‌کار گرفته شده‌اند.

شکورشهابی در ارتباط با روند توسعه فناوری‌های هوشمندسازی در بخش‌های مختلف تولیدی ادامه داد: در سال‌های اخیر فناوری‌های مختلف هوش‌مصنوعی، تاثیر بسیار زیادی بر توسعه صنایع اقتصادی گذاشته است و پویایی رقابتی بسیاری از صنایع را به‌طور اساسی تغییر می‌دهد. باتوجه به اینکه اهمیت هوشمندسازی برای نسل بعدی فناوری افزایش می‌یابد، بنابراین، بسیاری از سرمایه‌گذاران طریق مشوق‌ها، توسعه استعدادها و مدیریت ریسک، استراتژی‌های هوشمندسازی را برای ارتقای قابلیت‌های خود توسعه داده‌اند. دولت‌ها نیز به‌طورچشمگیری هوشمندسازی را به‌عنوان کمک به توسعه اقتصادی می‌بینند و برای تقویت سرمایه‌گذاری هوش‌مصنوعی، ایجاد برنامه‌های آموزشی و پیگیری تحقیق و توسعه برای حمایت از کسب‌وکارها در داخل کشور خود تلاش می‌کنند. در واقع بسیاری از دولت‌ها چارچوب‌های رسمی هوشمندسازی را برای کمک به رشد اقتصادی و فناوری توسعه داده‌اند، به‌عنوان‌مثال می‌توان به فرمان اجرایی ایالات متحده امریکا در مورد رهبری هوش مصنوعی و کمک ایلان ماسک به ساختار دولتی امریکا برای ارتقای بهره‌وری و کارآمدی ساختار، برنامه توسعه هوش مصنوعی نسل بعدی چین و استراتژی هوش مصنوعی پان‌کانادا اشاره کرد. این استراتژی‌ها بر استعداد و آموزش، سرمایه‌گذاری دولت، تحقیق و مشارکت‌های دانش‌بنیان تمرکز دارند. اما دولت‌ها علاوه بر چالش‌های فنی و اقتصادی در حال ارزیابی این موارد هستند که چگونه می‌توانند از حریم خصوصی، ایمنی، شفافیت، پاسخگویی و کنترل سیستم‌های مجهز به هوش مصنوعی بدون محدودکردن نوآوری و مزایای اقتصادی بالقوه اطمینان حاصل کنند.

مهم‌ترین چالش‌ها و موانع معادن و صنایع معدنی

این کارشناس و فعال حوزه معدن در پاسخ به این سوال که مهم‌ترین چالش‌ها و موانع معادن و صنایع معدنی در بکارگیری فناوری‌های جدید چیست، عنوان کرد: اگر چه افزایش قدرت محاسبات و کاهش نرخ سخت‌افزارها محرک‌های اصلی در به کارگیری نوآوری‌های IT و دیجیتالی شدن در معدنکاری هستند، لیکن به دلایلی از قبیل حرکت تجهیزات معدنکاری در یک محیط سه‌بعدی، متفاوت بودن نیازمندی‌ها و محدودیت‌های بکارگیری IT از یک معدن به معدن دیگر، محیط خشن و نامطمئن بودن ارتباطات و سیستم‌های موقعیت‌یابی در معادن از دلایل پیشرفت پایین این فناوری‌ها در صنعت معدنکاری نسبت به سایر صنایع است. براساس شاخص شتاب دیجیتال، صنعت معدنکاری به میزان ۳۰ تا ۴۰ درصد نسبت به سایر صنایع از نظر بلوغ تحول دیجیتال عقب‌تر است. این آمار فرصتی خواهد بود برای شرکت‌های معدنکاری پیشرو که بتوانند از سایر شرکت‌های بزرگ پیشی بگیرند. بسیاری از شرکت‌ها و مدیران معدن نسبت به پذیرش فناوری جدید محتاط هستند؛ زیرا اجرای آن می‌تواند پرهزینه باشد. با این حال، فناوری‌هایی که با دقت انتخاب و پیاده‌سازی شده‌اند، می‌توانند تاثیر مثبتی بر هزینه‌های موجود در عملیات معدنکاری داشته باشند. برای توسعه هوشمندسازی فرآیندها، باتوجه به تعدد فناوری‌ها، تشخیص صحیحی صورت گیرد که در چه زمانی و با چه دامنه و سطح تاثیری و روی کدام‌یک از فناوری‌های هوشمندسازی کار کرد.

سخن پایانی

در مجموع، باید اشاره کرد که هر میزان ماشین‌آلات معدنی، بروزتر باشند و از تکنولوژی بهره گیری کنند، تولید و در نتیجه، صادرات، افزایش پیدا می‌کند. لازم به ذکر است که، هوشمند بودن ماشین‌آلات معدنی، کمک خواهد کرد تا حوادث معدنی، کاهش چشمگیری پیدا کند.