افزایش مقطعی تراز در سایه بارش‌های فراتر از میانگین

آخرین آمارهای رسمی از وضعیت دریاچه ارومیه در بهمن‌ماه ۱۴۰۴ از افزایش مقطعی تراز آب در این حوضه آبی حکایت دارد. براساس داده‌های ثبت‌شده، تراز فعلی دریاچه به حدود ۱۲۷۰.۱۲ تا ۱۲۷۰.۱۸ متر بالاتر از سطح آب‌های آزاد رسیده است که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، افزایشی بین ۶۲ تا ۶۸ سانتیمتر را نشان می‌دهد.

این رشد تراز آب، همزمان با افزایش چشمگیر سطح پوشش آبی دریاچه همراه بوده است. در حالی که سال گذشته وسعت آب دریاچه ۴۸۱ کیلومترمربع بود، اکنون این میزان به حدود ۸۷۰ تا ۹۰۰ کیلومترمربع رسیده و تصاویر ماهواره‌ای نیز تایید می‌کند که آب به بخش‌هایی از پهنه‌های نمکی که در پایان تابستان خشک شده بودند، بازگشته است.

کارشناسان علت اصلی این تغییرات را، بارش‌های فراتر از میانگین بلندمدت می‌دانند. میزان بارش‌ها در حوضه آبریز دریاچه ارومیه نسبت به میانگین بلندمدت بین ۷۰ تا ۱۱۵ درصد افزایش داشته که این امر باعث افزایش دبی ورودی رودخانه‌ها تا حدود ۲۲ مترمکعب بر ثانیه شده است. با این حال، تاکید می‌شود که این شرایط اقلیمی مساعد صرفا یک عامل مقطعی و کوتاه‌مدت محسوب می‌شود و نباید آن را نشانه احیای پایدار دریاچه تلقی کرد.

نگاهی به آمارهای بلندمدت نشان می‌دهد که تراز فعلی دریاچه ارومیه همچنان حدود 4 متر پایین‌تر از میانگین تاریخی خود قرار دارد. عوامل متعددی، احیای پایدار دریاچه را با چالش مواجه ساخته است. الگوهای ناپایدار کشاورزی در حوضه آبریز، ادامه برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و تداوم بهره‌برداری از سدهای متعدد در منطقه، از مهم‌ترین موانع پیش‌‎روی احیای دریاچه هستند. کارشناسان هشدار می‌دهند در صورت ادامه روند کنونی مصرف آب در بخش کشاورزی، اثرات مثبت بارش‌های اخیر به‌سرعت خنثی خواهد شد. دریاچه ارومیه که میان 2 استان آذربایجان‌غربی و آذربایجان‌شرقی قرار گرفته، در دهه‌های گذشته یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های آبی کشور محسوب می‌شد. این دریاچه در سال ۱۳۷۷ با وسعتی حدود 6 هزار کیلومتر مربع، بیست و پنجمین دریاچه بزرگ جهان از نظر مساحت بود. همچنین در سال ۱۳۷۴ با ۳۲ میلیارد مترمکعب آب، حداکثر حجم آبی خود را تجربه کرد. رودخانه‌هایی نظیر زرینه‌رود، سیمینه‌رود، تلخه‌رود، گدارچای، باراندوزچای، شهرچای، نازلی‌چای و زولاچای از مهم‌ترین منابع تامین‌کننده آب این پهنه به‌شمار می‌رفتند.

کارشناسان عمده‌ترین دلایل افول این دریاچه را در چند عامل خلاصه می‌کنند؛ ساخت و بهره‌برداری از بیش از ۹۰ سد در حوضه آبریز، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، توسعه کشاورزی ناپایدار، انتقال آب بدون ارزیابی جامع محیط‌زیستی، همراه با کاهش بارش و افزایش تبخیر ناشی از تغییرات اقلیمی. این عوامل دست‌به‌دست هم داده‌اند تا یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های آبی کشور با خطر نابودی جدی مواجه شود و هرگونه امیدواری به تثبیت یا احیای پایدار آن نیازمند تغییر اساسی در سیاست‌های مدیریت منابع آب است.

دریاچه ارومیه جان گرفت

فرهاد ایمان شعار، سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه در گفت‌وگو با ایرنا بااشاره به سهم غالب بخش کشاورزی در سبد مصرفی منابع آب حوضه آبریز ارومیه، گفت: بخش عمده‌ای از منابع آب سطحی و زیرزمینی در این حوضه صرف کشاورزی می‌شود.

وی افزود: وضعیت منابع آب این حوضه فقط تابع میزان بارندگی نیست، بلکه حتی در سال‌هایی با ترسالی نسبی، الگوی ناکارآمد مصرف و نحوه بهره‌برداری غیرصیانتی می‌تواند منجر به تشدید تنش آبی شود.

سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه، درباره آخرین وضعیت منابع آبی این حوضه خاطرنشان کرد: رخدادهای حدی اقلیمی در سال‌های اخیر نقش تعیین‌کننده‌ای در وضعیت منابع آب منطقه داشته‌اند؛ با این حال، از ابتدای سال آبی جاری (مهرماه ۱۴۰۴) تاکنون حدود ۱۵۵میلیمتر بارندگی در حوضه ارومیه ثبت شده است.

ایمان شعار ادامه داد: این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته که میزان بارش ۷۸ میلیمتر ثبت شد، رشدی ۹۷ درصدی و نسبت به متوسط بلندمدت (۱۳۱ میلیمتر)، افزایشی ۱۸درصدی را نشان می‌دهد.

وی همچنین بر نقش حیاتی ذخایر برفی موجود در ارتفاعات برای تغذیه مخازن سدها در ماه‌های پایانی سال آبی تاکید و ابراز امیدواری کرد، این ذخایر بتواند به مدیریت بهینه منابع آب کمک شایانی کند.

تحلیل وضعیت مخازن سدها

سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه با بازخوانی پیامدهای خشکسالی سال گذشته، خاطرنشان کرد: ضرورت تامین مصارف شرب و صنعت، فشار مضاعفی بر مخازن وارد کرده است. طبق آمارهای استخراج‌شده، در حال‌ حاضر مجموع ذخایر سدهای حوضه حدود ۳۹۲ میلیون مترمکعب است، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۶۳۳ میلیون مترمکعب بود.

ایمان شعار گفت: این اختلاف نشان‌دهنده شروع سال آبی با ذخایری به‌مراتب کمتر از تراز سال گذشته است که ریشه در تنش‌های آبی سال قبل دارد.

وی افزود: باوجود این کاهش در حجم کل مخازن، با اتکا به بارش‌های اخیر و مدیریت صیانتی منابع، تامین آب شرب از تمامی سدهای حوضه ارومیه تا پایان سال آبی جاری تضمین شده است.

وضعیت سد راهبردی بوکان و تامین مصارف

سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه بااشاره به سد بوکان به‌عنوان شریان راهبردی منطقه، ادامه داد: این سد نقشی کلیدی در تامین آب شرب مراکز جمعیتی دارد و باوجود افت حجم مخزن نسبت به سال گذشته، تامین مصارف شرب آن در چارچوب برنامه‌های دقیق مدیریت منابع آب پیش‌بینی شده است.

ایمان شعار خاطرنشان کرد: استمرار بارش‌های موثر در ماه‌های پایانی زمستان و اوایل بهار می‌تواند وضعیت این سد را به ثبات بیشتری برساند.

سرپرست حوضه آبریز دریاچه ارومیه، بااشاره به مصارف بخش کشاورزی ادامه داد: به‌دلیل محدودیت‌های موجود در برخی سدها، امکان اعلام برنامه قطعی برای این بخش در حال‌ حاضر وجود ندارد و تصمیم‌گیری نهایی به وضعیت آوردها و میزان بارش‌های موثر در ماه‌های آینده موکول شده است.

وی همچنین بر نقش حیاتی ذخایر برفی موجود در ارتفاعات برای تغذیه مخازن سدها در ماه‌های پایانی سال آبی تاکید و ابراز امیدواری کرد این ذخایر به مدیریت بهینه منابع آب کمک شایانی کند.

چاره‌ای جز کاهش کشت پرمصرف نداریم

محسن موسوی خوانساری، کارشناس حوزه آب در گفت‌وگو با صمت اظهار کرد: تا امروز حوضه‌های آبریز جنوب و جنوب‌غربی دریاچه ارومیه حدود ۷۰ درصد از منابع آبی این دریاچه را تامین می‌کند. این سهم شامل رودخانه زرینه‌رود و سد شهیدکاظمی بوکان، رودخانه مهاباد شامل سد مهاباد و سیلوه و همچنین رودخانه سیمینه‌رود است. این منابع عمده‌ترین تامین‌کنندگان آب دریاچه ارومیه هستند و بیش از ۷۰ درصد از آن را تشکیل می‌دهند. خوشبختانه در این منطقه بارش‌ها بسیار مناسب بوده و در حد انتظار قرار داشته است؛ به‌گونه‌ای که می‌توان این وضعیت را پربارشی نامید.

وی اضافه کرد: اتفاقی که رخ داده و موجب تلاطم در دریاچه ارومیه شده، عمدتا ناشی از بارش‌های همین منطقه بوده است؛ یعنی بیشتر مناطق جنوب و غرب دریاچه باعث شده‌اند که سطح آب دریاچه بیش از ۷۰ سانتیمتر نسبت به سال گذشته افزایش یابد و این موضوع امیدواری‌هایی را ایجاد کرده است.

موسوی بیان کرد: گرچه برای فروردین‌ماه بارش‌های چشمگیری پیش‌بینی می‌شود و می‌توان به آن امید داشت، اما آنچه مطرح است، این است که وضعیت نهایی چگونه خواهد بود. در حال ‌حاضر، سد مهاباد شرایط خوبی دارد و سطح سد بوکان نیز حدود ۵۰ درصد پرشدگی را نشان می‌دهد. اگر بارش‌های هفته پایانی اسفند و هفته‌های نخست فروردین مناسب باشند، می‌توان امیدوار بود که این دو سد به تراز مطلوبی از نظر حجم مخزن دست یابند و امیدواریم ستاد احیای دریاچه ارومیه بتواند رهاسازی آب از این دو سد را افزایش دهد.

این کارشناس حوزه آب ادامه داد: تا امروز رهاسازی از سد بوکان انجام شده و ادامه دارد و آب به‌سمت دریاچه ارومیه جاری است. اگر بتوانیم رهاسازی از سد مهاباد و همچنین سد سیلوه را نیز انجام دهیم، می‌توان امیدوار بود که وضعیت دریاچه ارومیه نسبت به سال گذشته، هرچند نه به میزان چشمگیر، بهبود یابد. همچنین باید توجه داشت که مدیریت یکپارچه منابع آب در این زیرحوضه‌ها نقشی تعیین‌کننده در تداوم این روند مثبت ایفا خواهد کرد و هماهنگی بیشتر بین دستگاه‌های اجرایی می‌تواند از هدررفت این ظرفیت ارزشمند جلوگیری کند. وی درباره اقدامات بلندمدت در راستای احیای دریاچه ارومیه گفت: در بلندمدت چاره‌ای جز کاهش سطح زیر کشت نداریم. باید به‌سمت ایجاد گلخانه‌ها در سطح وسیع حرکت کنیم، یعنی به‌طورجدی روی توسعه گلخانه‌ها کار کنیم، سطح زیرکشت را کاهش دهیم و کشت‌های پرمصرفی مانند یونجه، چغندر و سیب را به‌شدت محدود کنیم، در این صورت می‌توان امیدوار بود که دریاچه ارومیه به تعادل برسد.

موسوی افزود: نکته دیگر این است که باید ترتیبی اتخاذ کنیم تا در زمستان، به‌ویژه در ماه‌های بهمن و اسفند، آن میزان آبی که حداقل نیاز کشاورزی است را جدا کرده و مابقی را به‌سمت دریاچه هدایت کنیم. تحقق این امر نیازمند عزمی جدی و برنامه‌ریزی فراسازمانی است تا الگوی کشت متناسب با ظرفیت‌های بومی منطقه بازتعریف شود.

سخن پایانی

بارش‌های زمستان ۱۴۰۴، تراز دریاچه ارومیه را ۶۸ سانتیمتر افزایش داد و سطح آب را به ۹۰۰ کیلومتر مربع رساند. 

باوجود این بهبود مقطعی، تراز فعلی هنوز 4 متر با میانگین تاریخی فاصله دارد. کارشناسان تاکید می‌کنند، بدون اصلاح الگوی کشت و کاهش مصرف کشاورزی، احیای پایدار دریاچه امکان‌پذیر نخواهد بود.