تابستان بیآبتری در پیش است
آیا بارشهای زمستانی توانستند بحران آب ایران را مهار کنند؟ پاسخ کوتاه منفی است، اما واقعیت بسیار پیچیدهتر از یک آمار ساده است. وضعیت پیشرو تصویری دوگانه را ترسیم میکند؛ از یکسو، میانگین بارش کشور در سال آبی جاری نزدیک به حد نرمال بوده و مناطقی مانند آذربایجانغربی افزایش ۷۱ درصدی بارش را تجربه کردهاند؛ از سوی دیگر، استانهای تهران، البرز، یزد، کرمان و سمنان با کمبارشی شدید و کاهش بیسابقه ذخایر سدها مواجهند. سدهای لار، لتیان و ماملو با رسیدن به حجم مرده، زنگ خطر را برای تابستان ۱۴۰۵ بهصدا درآوردهاند. علیرضا شریعت، دبیر کل فدراسیون صنعت آب، هشدار میدهد که تابستان پیشرو بهمراتب سختتر از امسال خواهد بود. دلیل این بحران عمیقتر از کمبارشی مقطعی است. انباشت خشکسالی در 5 سال متوالی باعث شده است خاک و سفرههای زیرزمینی چنان تشنه باشند که بارشهای اخیر یا تبخیر شوند یا در زمین نفوذ کنند، بدون آنکه رواناب موثری وارد سدها شود. در چنین شرایطی، چند بارش فصلی نمیتواند کسری انباشتهشده را جبران کند.
وضعیت کلی بارش و منابع آب در ایران
در سالهای اخیر، ایران با یکی از شدیدترین دورههای خشکسالی در تاریخ معاصر خود روبهرو بوده است. دادههای رسمی شرکت مدیریت منابع آب ایران نشان میدهند که در برخی دورهها، بارشها نسبت به بلندمدت بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته؛ این کاهش چشمگیر در سراسر کشور تاثیرات گستردهای بر منابع آب، کشاورزی و زندگی شهری گذاشته است.
همزمان، برخی گزارشها از افزایش بارندگی در برخی مناطق خبر داده، اما این بارشهای مقطعی نتوانستهاند کسری بارش در مقیاس فصلی و سالانه را جبران کنند. سازمان هواشناسی نیز تاکید کرده که افزایش بارشهای اخیر هرچند چشمگیر بوده، اما اثرات گذشته خشکسالی را جبران نکرده است.
بارش بیشتر در برخی مناطق در حالی که در مجموع کشور در خشکسالی است، نمایانگر توزیع نابرابر بارشها و تفاوت اقلیمی ایران است. کوهستانهای شمال و نواحی غربی ممکن است در مقاطعی بارش بیشتری داشته باشند، اما در بخشهای مرکزی و جنوبی کشور وضعیت خشکتر و کمبارش ادامه دارد؛ بهویژه در شهرهایی مانند تهران که سالهای پیاپی در حال تجربه کاهش محسوس بارشها هستند.
کاهش شدید بارش در سطح کشور
میزان بارشهای کل کشور در سال آبی جاری (مهر ۱۴۰۴ تاکنون) نسبت به میانگین بلندمدت ۵۷ ساله کاهشی قابلتوجه و نگرانکننده را تجربه کرده است. آنچه این کمبارشی را بحرانیتر میکند، پراکندگی نامتوازن آن در سطح کشور است؛ بهگونهای که در ۶۲ روز نخست سال آبی جاری، در ۹ استان کشور هیچ بارندگی موثری ثبت نشده است. این استانها عمدتا در نوار شرقی، مرکزی و جنوبی کشور واقع شدهاند و استانهایی مانند فارس، کرمان، خوزستان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان، یزد، اصفهان، سمنان و خراسانجنوبی را شامل میشوند.
بررسی دقیقتر آمار نشان میدهد که در برخی از این استانها، نهتنها بارش موثری رخ نداده، بلکه میزان بارندگیها در مقایسه با دوره مشابه سال گذشته نیز کاهشی چشمگیر داشته است. برای نمونه، استان خوزستان که همواره بهعنوان یکی از مناطق پرآب کشور شناخته میشد، در ماههای ابتدایی سال آبی جاری با کاهش بیش از ۸۰ درصدی بارش نسبت به میانگین بلندمدت مواجه شده است. این کمبارشی گسترده و عمیق، نهتنها در آمار کلی بارشها بازتاب یافته، بلکه در مهمترین شاخص وضعیت آبی کشور یعنی حجم ذخایر سدها نیز بهوضوح قابلمشاهده است. کاهش شدید ورودی آب به مخازن سدها و افت چشمگیر حجم آب ذخیرهسازی شده در پشت سدها، نشان میدهد که الگوهای بارشی اخیر نهتنها نتوانستهاند کسری انباشته سالهای گذشته را جبران کنند، بلکه حتی قادر به حفظ تعادل شکننده منابع آب سطحی نیز نبودهاند.
کارشناسان معتقدند، تداوم الگوی خشکتر بارشها و شدت گرفتن پیامدهای تغییرات اقلیمی در منطقه خاورمیانه، از عوامل اصلی این روند نزولی است. بهگفته آنان، آنچه اکنون کشور با آن مواجه است، صرفا یک دوره خشکسالی معمولی نیست، بلکه تغییر دائمی در الگوهای بارشی و ورود به دوره جدید اقلیمی با میانگین بارش کمتر و نوسانات شدیدتر است. این واقعیت، ضرورت بازنگری اساسی در شیوههای مدیریت منابع آب و حرکت بهسمت سیاستهای سازگاری با کمآبی را بیش از پیش آشکار میکند. افزایش نسبی بارش در برخی مناطق در مقابل تصویر خشک کلی، در برخی استانها گزارشهایی از افزایش قابل توجه بارشها منتشر شدهاند. برای مثال در استان آذربایجانغربی، میزان بارشها نسبت به سال قبل ۷۱ درصد افزایش یافته و به ۱۹۷ میلیمتر رسیده است که حتی بالاتر از میانگین بلندمدت نیز هست. این افزایش میتواند تاثیر مثبتی بر منابع آبی محلی مانند دریاچه ارومیه داشته باشد، هرچند همچنان چالشهای آبی گذشته پابرجا هستند.
این افزایشهای منطقهای، نشاندهنده تنوع اقلیمی و پیچیدگی الگوهای بارش در ایران است؛ بخشهایی از شمالغرب کشور توانستهاند از سیستمهای بارشی اخیر بهره ببرند، در حالی که در بخشهایی دیگر، بهویژه مناطق شرقی و مرکزی، این افزایش محسوس نبوده یا بسیار کمتر از حد لازم برای جبران کمبودها بوده است.
بحران آب و کاهش ذخایر سدها
یکی از شاخصهای ملموس بحران آب، وضعیت سدها و مخازن آبی کشور است. گزارشهای رسانهای حاکی از آن است که بیش از ۶۰ درصد ظرفیت مخازن سدها خالی است و حتی در برخی سدها مانند سد امیرکبیر فقط حدود یک درصد از ظرفیت پر شده. چنین وضعیتی نشان میدهد که سیلابها و بارشهای اخیر نتوانستهاند ذخایر آب پشت سدها را بهطور قابل توجهی افزایش دهند.
این کاهش ذخیرهسازی در سدها چند علت دارد؛ از یکسو، بارش کلی در سالهای اخیر کمتر از میانگین بلندمدت بوده و از سوی دیگر، مدیریت منابع آب با چالشهای اجرایی و سیاستگذاری روبهرو بوده، حتی در سالهایی که بارشها نسبی بوده، بخش زیادی از آب بهدلیل نبود زیرساختهای مناسب ذخیرهسازی و مدیریت روانابها از دست رفته است.
کاهش بارشها و بحران آب در ایران پیامدهای گستردهای داشته است. در شهرهایی مانند تهران و مشهد که منابع آبی بهشدت تحتفشار بودهاند، مسئولان مجبور به اجرای برنامههای کاهش مصرف آب شدهاند. در تهران حتی برای برخی از پرمصرفترین بخشهای مصرفی، قطع آب ۱۲ساعته در نظر گرفته شده است تا فشار بر منابع آب کاهش یابد.
بحران آب نهتنها مشکلی محیطزیستی است، بلکه به مسائل اقتصادی و اجتماعی نیز مرتبط است. کشاورزی که بخش عمدهای از آب کشور را مصرف میکند، تحتتاثیر خشکسالی شدید قرار گرفته و میتواند منجر به کاهش تولید محصولات کشاورزی، افزایش هزینهها و حتی مهاجرتهای داخلی شود. افزایش تقاضا بر جمعیت شهری و فشار بر زیرساختها در شهرهای بزرگ، نیز از دیگر پیامدهای این بحران است.
اگرچه تمرکز گزارشها بیشتر بر خشکسالی و کمآبی بوده، اما در برخی مواقع بارشهای شدید نیز منجر به سیل شدهاند. بارشهای ناگهانی و سنگین در بخشهایی از کشور، بهویژه در استانهای غربی، باعث وقوع سیلابهای محلی شده است که خسارتهایی را به زیرساختها و کشاورزی وارد کردهاند. این الگوی بارش ـ بارش کمدرجه سالها، سپس بارش شدید اما گذرا ـ نیز نشاندهنده تغییرات اقلیمی و ناپایداری وضعیت آبوهوا است.
سیلابها اگرچه میتوانند آب زیادی را بهطور لحظهای فراهم کنند، اما بدون مدیریت صحیح به ذخایر زیرزمینی یا سدها منتقل نمیشوند، بنابراین نقش کمتری در بهبود وضعیت بلندمدت منابع آب دارند.
بارشها کمبود چندساله را جبران نمیکند
علیرضا شریعت، دبیر کل فدراسیون صنعت آب در گفتوگو با صمت اظهار کرد: باتوجه به سال آبی ۱۴۰۴ و شرایط بارشی کشور، پیشبینی میشود تابستان پیشرو، تابستانی گرم با تنش آبی منطقهای باشد؛ هرچند بارشها در بسیاری از نقاط کشور در محدوده نرمال ثبت شده، اما توزیع زمانی و مکانی آن یکنواخت نبوده و همین موضوع میتواند چالشهایی ایجاد کند.
وی افزود: در پهنه سرزمینی کشور، مطابق گزارشهای رسمی سازمان هواشناسی کشور، میانگین بارشها در مجموع نزدیک به نرمال ارزیابی میشود، اما در برخی حوضههای آبریز بهویژه در بخشهایی از فلات مرکزی و جنوبشرق، همچنان با کمبود تجمعی بارش نسبت به متوسط بلندمدت روبهرو هستیم. از سوی دیگر، وقوع بارشهای مقطعی و شدید بهجای بارشهای پیوسته و آرام، موجب کاهش کارآیی نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی شده است، بنابراین حتی اگر آمار کلی نرمال باشد، اثر آن بر منابع آب زیرزمینی لزوما مطلوب نیست. این کارشناس آب گفت: در استانهای تهران و البرز نیز وضعیت مشابهی حاکم است. اگرچه در برخی ماهها بارشهای قابلتوجهی ثبت شد، اما از نظر تامین پایدار منابع آبی و جبران کسری مخازن سدها و آبخوانها، هنوز با شرایط اطمینانبخش فاصله داریم. در حال حاضر از ۵ سد تامینکننده آب تهران، ۴ سد عملا مدتهاست به حجم مرده رسیدهاند و تنها سد طالقان با ۳۰ درصد پرشدگی در مدار است که بسیار نگرانکننده است. باتوجه به افزایش دما در ماههای تیر و مرداد و رشد مصرف آب شرب و برق، احتمال فشار مضاعف بر شبکههای تامین آب وجود دارد، بنابراین مدیریت مصرف در این دو استان بسیار تعیینکننده خواهد بود. شریعت بیان کرد: درباره پیشبینی تابستان، انتظار میرود دما در محدوده نرمال تا کمی بالاتر از نرمال باشد. ترکیب گرمای هوا با الگوی بارشهای گذشته میتواند منجر به افزایش تبخیر، کاهش رطوبت خاک و تشدید تنش در بخش کشاورزی شود. از اینرو، حتی در سالی با بارش نرمال، اگر مدیریت منابع، بهینه نباشد، با چالش مواجه خواهیم شد.
راهکار در 3 محور اصلی
این کارشناس در ادامه گفت: راهکارها را میتوان در 3 محور اصلی خلاصه کرد که نخست، مدیریت تقاضا و مصرف؛ بهویژه در بخش شرب شهری از طریق فرهنگسازی، اصلاح الگوی مصرف و کاهش هدررفت شبکه توزیع و دوم، مدیریت منابع؛ شامل کنترل برداشت از سفرههای زیرزمینی، تسریع در اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی آبخوانها و استفاده از پساب تصفیهشده در بخش صنعت و فضای سبز و همینطور توجه جدی به ایجاد تصفیهخانههای لوکال در تهران بهجای اینکه پساب کل شهر به جنوب تهران منتقل شود و سپس با صرف هزینه بسیار مجدد به شهر بازگردانیم.
دبیر کل فدراسیون صنعت آب در پایان اظهار کرد: نکته نگرانکننده این است که در حال حاضر و بهدلیل شرایط موجود تنها راهی که مسئولان به آن روی میآورند، استفاده از تهمانده آب چاهها برای جبران کمآبی است که تبعات آن، تشدید فرونشست است. جمعبندی اینکه سال آبی ۱۴۰۴ را میتوان از نظر آماری «قابلقبول» دانست، اما از نظر پایداری منابع آب، همچنان نیازمند مدیریت هوشمندانه و همراهی مردم هستیم تا تابستانی کمتنشتر را پشتسر بگذاریم.
سخن پایانی
آنچه از بررسی دادهها، اسناد رسمی و نظرات کارشناسان برمیآید، این حقیقت تلخ است که بازگشت به شرایط بارندگی دهههای گذشته غیرواقعبینانه است. تغییرات اقلیمی، انباشت خشکسالی و مهمتر از همه، ناکارآمدیهای ساختاری در مدیریت منابع آب، کشور را در آستانه تابستانی بسیار دشوار قرار داده است. سازگاری هوشمندانه با شرایط جدید اقلیمی، گذار از مدیریت متمرکز و بخشی به حکمرانی مشارکتی و حوضهای و پذیرش این واقعیت که «آب» باید محور تمام برنامهریزیهای توسعه قرار گیرد، گزینههای حل مسئله توسط برخی از کارشناسان است. از مدیریت مصرف و افزایش بهرهوری تا استفاده از پساب، راهکارها به ظاهر روشن است. برای عبور از رویکردهای بخشی و حرکت بهسمت «آمایش آبمحور» عزمی وجود ندارد.
