اکتشاف ناخوشاحوال
اکتشاف و اهمیت آن در حوزه معدن، از کسی پوشیده نیست و شاید بهجرأت بتوان گفت، مدتی است وضعیت اکتشافات معدنی در کشور، چندان مساعد نیست. یکی از دلایل بزرگی که سبب شده تا وضعیت اکتشاف چندان مناسب نباشد، نبود سرمایهگذار و بیتوجهی به بخش خصوصی است. در ادامه این گزارش، دلایل مهم ضعف اکتشاف را بررسی کردهایم.
اکتشاف، بخش مهم معدن
اکتشاف همیشه بخش مهمی از معدن بوده است. فلزات و مواد معدنی قبل از استخراج باید مکانیابی شوند؛ فرآیندی که زمانبر و دشوار است. با افزایش تقاضا برای منابعطبیعی، اکتشاف برای شرکتهای معدنی حیاتیتر شده است تا با تقاضا همگام شود. بنابراین این صنعت باید بهسمت فناوریهای مدرنی برود که میتواند در مرحله اکتشاف کمککننده باشد و یک نقشهراه برای دستیابی به این فناوریها داشته باشد.
فناوریهای مدرن، میتوانند نقش بسیار مهمی در زمینه اکتشاف داشته باشند. همانطور که در گزارشهای قبلی اشاره کردیم، در زمینه اکتشافات عمیق، درگیر مشکلات و چالشهایی هستیم که نیازمند تکنولوژی هستند و این فناوریها، میتواند وضعیت اکتشافات معدنی را بهبود بخشد. همچنین، از نقش ماشینآلات در فعالیتهای معدنی نمیتوان غافل شد. ماشینآلات معدنی، اگر مجهز به تکنولوژی و فناوریهای روز دنیا باشند، میتوان به آینده اکتشاف امیدوار بود.
اهمیت بخش خصوصی در اکتشافات معدنی
چندی پیش، محمدرضا بهرامن، رئیس خانه معدن ایران، در نشست تشریح مدل مشارکت بخش خصوصی در حوزه اکتشاف منابع معدنی با استقبال از اصل مشارکت بخش خصوصی، بر ضرورت شفافسازی ابعاد خصوصیسازی در این مدل تاکید و اظهار کرد: باید مشخص شود خصوصیسازی دقیقا در کدام بخشهای زنجیره اکتشاف محقق میشود و چه تضمینی برای حفظ منافع سرمایهگذار وجود دارد.
وی افزود: براساس این مدل، ۲۹ بسته سرمایهگذاری با مجموع مساحت حدود ۷۶۶ هزار کیلومترمربع تعریف شده که شامل تولید بیش از ۲.۵ میلیون کیلومتر خطی داده ژئوفیزیک هوابرد و تهیه اطلاعات پایه در بیش از ۱۲۶ هزار کیلومترمربع است؛ میزان سرمایهگذاری پیشبینیشده نیز بیش از ۳۰ همت اعلام شده و سهم واگذاری محدودهها به سرمایهگذار خصوصی بهطورمیانگین تا ۶ درصد از مساحت هر بسته برآورد میشود.
رئیس خانه معدن ادامه داد: طبق سازکار ارائهشده، سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور و ادارات کل صمت استانها مسئولیت سیاستگذاری، انتشار فراخوان، نظارت فنی و تایید خروجیها را بر عهده دارند و بخش خصوصی تامین مالی و اجرای عملیات ژئوفیزیک هوابرد و تولید دادههای پایه را انجام میدهد، فرآیند اجرای هر بلوک مشارکتی نیز بین ۱۲ تا ۱۸ماه زمان خواهد برد و انتخاب برنده براساس پیشنهاد سهم کمتر از محدوده قابلواگذاری یا پرداخت حقوق دولتی بالاتر صورت میگیرد.
بهرامن با اشاره به ابهام در برخی ابعاد اجرایی مدل افزود: لازم است ضمانتهای حقوقی بازگشت سرمایه در صورت عدمکشف یا تایید نشدن محدودههای امیدبخش، نحوه قیمتگذاری و فروش دادههای ژئوفیزیک و اطلاعات پایه و همچنین سازکار حل اختلاف میان بخش خصوصی و نهادهای حاکمیتی بهطور شفاف تبیین شود.
وی تاکید کرد: بدون تعریف دقیق نقش بخش خصوصی و ارائه تضمینهای حقوقی و اجرایی برای هزینهکرد و بازگشت سرمایه، این مدل ممکن است به واگذاری محدود مساحتها تقلیل یابد و جذابیت کافی برای سرمایهگذاران ایجاد نکند.
در مجموع، مدل مشارکتی ارائهشده از نظر گستره جغرافیایی و حجم سرمایهگذاری، گامی مهم در جهت فعالسازی سرمایههای خصوصی در بخش اکتشاف به شمار میرود؛ اما موفقیت آن در گرو شفافیت کامل فرآیندها، تضمین حقوق سرمایهگذاران و ایجاد سازکارهای حقوقی قابل اتکا ارزیابی میشود.
افزایش استخراج و بهبود وضعیت اکتشاف
احسان آشوری، کارشناس حوزه اکتشافات معدنی، در ارتباط با چالشهای اکتشاف در حوزه معدن به صمت گفت: امروزه اکتشافات به حلقه مفقوده بخش معدن کشور تبدیل شده و این امر درحالی اتفاق افتاده که ایران ۷ درصد از ذخایر معدنی جهان را در خود جای داده است. بهبود وضعیت اکتشاف میتواند، استخراج بیشتری بههمراه داشته باشد و این موضوع بهمعنای بهحرکت درآمدن چرخ اقتصاد در کشور است.
آشوری ادامه داد: ضعف در اکتشافات معدنی، میتواند دلایل بسیاری داشته باشد که از جمله آنها میتوان به عدمسرمایهگذاری مناسب، ضعف در دانش زمینشناسی و کمبود اطلاعات و عدم بکارگیری از روشهای نوین اشاره کرد. باتوجه به آنکه به دفعات، عنوان شده که بخش معدن و صنایعمعدنی قادر است، جایگزین درآمدهای نفتی در اقتصاد ایران شود؛ توسعه این بخش منوط به اکتشافات جدید است و لازم است که حرکت جدی در این زمینه آغاز شود.
وی گفت: شرکت سرمایهگذاری توسعه معادن و فلزات باتوجه به اینکه یک شرکت بزرگ در بخش معدن و صنایع معدنی است، توجه ویژهای به بحث اکتشاف داشته و طی سالهای گذشته گامهای مثبتی در راستای سرمایهگذاری در حوزه اکتشاف برداشته است. اما بهطورکلی باید اشاره کرد که متاسفانه کشور در زمینه اکتشافات از وضعیت خوبی برخوردار نیست. مشکلات بخش اکتشافی کشور شامل موارد بسیاری میشود. چالش نخست ما در ابتدا در زمینه روشها است. در حال حاضر روشهای ما به حالت کلیشه درآمده است؛ به معنای اینکه وقتی میخواهیم شرح خدماتی را برای یک منطقه بنویسیم، شرح خدمات یکسانی را مینویسیم، به تعبیری این شرح خدماتها روح ندارند، چراکه هر کانساری طبیعت خود را دارد. دستهبندی روشهای اکتشاف به راهحل نیاز دارد، برای مثال در ژئوفیزیک فقط از ای پی آر اس و مغناطیس استفاده میکنیم که برای هرکدام ما یک بستر تعریفشده داریم.
وی افزود: متاسفانه باید اشاره کرد که در روشهای اکتشافی، از دنیا فاصله داریم و باید خود را با این روشها بروزرسانی کنیم. برای نمونه اگر دنبال (مگنتیو) هستید از روش مغناطیسسنجی استفاده کنید. روشهای الکترومغناطیس بسیار کم انجام شده است و تعداد دستگاههایی که در کشور وجود دارد، محدود هستند و افرادی که بتوانند این روش را انجام دهند، چه برداشت و چه تفسیر تعدادشان کم است، بیشتر آشنایی کارشناسان ما در این زمینهها، در حد تئوری است، و بر همین اساس در کشور، ژئوفیزیکها و حفاریهای عمیق نداشتهایم. این کارشناس اکتشاف، چالش دیگر بخش اکتشاف را در حوزه زمینشناسی دانست و افزود: ما در شناخت زمینشناسی ایران بسیار عقب هستیم. نظام طبقهبندی کانسارها در دنیا همانطور که میدانید، مصنوعی است، بهمعنای اینکه براساس شباهتها، پدیدهها را تقسیمبندی میکنیم که این طبقهبندی در طول زمان تعادل برقرار میکند، یعنی براساس آن نیازها و طرز تفکری که دارید، تغییر میکند. ما از دانش عمومی بیبهره هستیم و دانش ما با دنیا بهروز نمیشود. معضل دیگر در زمینه شناخت ما از زمینشناسی ایران است، خارجیها کشور ما را بیشتر و بهتر از ما میشناسند. رفع چالشهای موجود در بخش اکتشاف کشور در ابتدا، به سازمان زمینشناسی و سپس دانشگاهها مربوط میشود. تا زمانی که دانشگاهها و آموزش و پرورش را اصلاح نکنیم، خیلی از این موارد تغییری نمیکنند. اگر بخواهیم این عقبماندگیها را در کشور بهصورت ریشهای اصلاح کنیم، باید نظام تفکری، آموزشی و جهانبینی و اینکه مدیران ما چگونه فکر میکنند را بازنگری کنیم.
اکتشاف معدن وارد عصر دادههای عظیم شده
محمد فهیمینیا، دکترای اکتشاف معدن در ارتباط با اهمیت موضوع اکتشاف در فعالیتهای معدنی به صمت گفت: امروزه اکتشاف معدن وارد عصر دادههای عظیم شده و ترکیب علوم زمین با علوم داده تحول بزرگی در این حوزه ایجاد کرده است. فرآیندهای اکتشافی منابع معدنی شامل گردآوری انبوهی از دادههای زمینشناسی، ژئوشیمیایی، ژئوفیزیک، تصاویر ماهوارهای و گزارشهای متنی است که تحلیل آنها از توان روشهای سنتی فراتر رفته است. هوشمصنوعی و یادگیری ماشین بهعنوان راهکاری برای مواجهه با این چالش پدیدار شدهاند. بکارگیری الگوریتمهای پیشرفته دادهمحور میتواند به بهبود دقت نقشهبرداری ظرفیت معدنی و کاهش آثار زیستمحیطی عملیات اکتشافی کمک کند.
فهیمینیا ادامه داد: به بیان دیگر، روشهای یادگیری ماشین اکنون در خدمت اکتشاف و نقشهبرداری منابع معدنی قرار گرفتهاند تا با افزایش دقت، نیاز به حفاریهای پراکنده و پرهزینه را کاهش دهند. این تحول دیجیتال در صنعت معدن، نویدبخش افزایش چشمگیر بهرهوری و سرعت در شناسایی ذخایر جدید است. با این حال، دادههای علوم زمین ذاتا پیچیده، ناهمگون و چندمقیاسی هستند. چالشهایی نظیر ناکافیبودن دادههای برچسبخورده، تفاوت شرایط زمینشناسی مناطق مختلف و نیاز به تفسیر قابلاعتماد خروجی مدلها، هنوز پابرجاست.
وی گفت: اکتشاف منابع معدنی ذاتا یک فعالیت میانرشتهای است که علوم زمین و مهندسی معدن را با علوم داده و فناوری اطلاعات پیوند میدهد. دادههای اکتشافی شامل انواع مختلفی هستند: از دادههای کمی اندازهگیریشده در آزمایشگاههای ژئوشیمی گرفته تا دادههایبرداری و تصویری در ژئوفیزیک و سنجش از دور و همچنین مشاهدات کیفی و توصیفی زمینشناسان در گزارشها و لاگهای حفاری. ترکیب و تفسیر این دادههای چندمنظوره برای شناسایی مناطق امیدبخش معدنی اهمیت حیاتی دارد. مدلهای زبانی زمینشناسی تخصصی یکی از پیشرفتهای برجسته، توسعه مدلهای زبانی عظیم مختص علوم زمین بوده است. وی افزود: بهطورخلاصه، در محافل علمی ترکیب مدلهای زبانی بزرگ با مسائل علوم زمین بهعنوان حوزهای مهم مطرح است و مقالات متعددی در ۲ سال اخیر منتشر شدهاند. برخی دیگر از کارهای قابلذکر شامل مدل GPT۴GEO میشود که به بررسی اطلاعات جغرافیایی جهانی با رویکرد زبانمحور پرداخته است و نیز تحقیقات در زمینه ایجاد Embedding های مکان مبنای بزرگمقیاس برای تلفیق مختصات جغرافیایی در بردارهای زبانی است. این روند پژوهشی نشان میدهد که جامعه علمی در حال پایهریزی چارچوبهایی است که در آینده میتوانند بهطورمستقیم در صنعت اکتشاف معدن بهکار گرفته شوند.
سخن پایانی
موضوعی که در این گزارش اشاره کردیم، مهمترین مورد بخش معدن است و چالشهای این بخش را افزایش داده است. زمانی که در اکتشاف، شاهد یک عقبافتادگی باشیم، قطعا در بحث تولید و استخراج هم درگیر عقبماندگی خواهیم شد و چنین امری به اقتصاد کشور آسیبهای زیادی وارد خواهد کرد.
