یک تناقض تلخ تجاری در فنجان ایرانی‌ها جا خوش کرده است. داده‌های رسمی گمرک جمهوری اسلامی و اظهارات مدیران سندیکای کارخانجات چای شمال پرده از معادله‌ای نابرابر برمی‌دارند: ایران چای تولید داخل را با میانگین قیمتی حدود یک دلار و ۲۰ سنت و در بهترین اقلام حدود ۲ دلار روانه مرزها می‌کند اما برای پر کردن بازار داخل، هر کیلوگرم چای خارجی را با میانگین ۶ دلار از هند، سری‌لانکا و کنیا می‌خرد. این شکاف قیمتی حدودا ۵ دلاری در هر کیلوگرم، بازتاب یک هدررفت ارزی عمیق است. ریشه این بحران فراتر از ذائقه مصرف‌کننده، در چرخه‌ای ساختاری نهفته است؛ زنجیره‌ای متشکل از ناتوانی در به‌زراعی باغات شمال، رسوب محصول در انبارها و سیاست‌های ارزی که دهه‌هاست واردات محصول آماده را بر نوسازی صنایع گیلان و مازندران ترجیح داده و چای ایرانی را به ارزان‌ترین چای صنعتی بازارهای منطقه تبدیل کرده است.

چای صادراتی دقیقا چیست و کجا می‌رود؟

برای کشف پشت‌پرده ادعای «صادرات ۲ دلاری در برابر واردات ۶ دلاری»، نخست باید از این گزاره اشتباه عبور کرد که کارخانجات شمال چای سرگل بهاره و ممتاز دست‌چین را به بهای یک یا دو دلار به خارجی‌ها حراج می‌کنند. حقیقت آماری نهفته در سالنامه‌های گمرک نشان می‌دهد که اقلام چای ممتاز گیلان سهم وزنی بسیار اندکی در سبد تناژ صادرات دارند و حتی در بازار داخلی با قیمت‌های بالاتری توزیع می‌شوند.

آنچه با تناژ ۱۰ تا ۱۵ هزار تن در سال با برچسب گمرکی ۱ تا ۱.۲۲ دلار صادر می‌شود، بخش مازاد انبارها، چای درجه دو، چای باروتی، خاکه چای و چای‌های موسوم به سنواتی است. مقاصد این محموله‌ها نیز بازارهای لوکس اروپایی نیستند؛ ترکیه، روسیه، عراق، ازبکستان و حتی هند و کنیا خریداران اصلی این بار محسوب می‌شوند. طرف‌های خارجی این محصول را با کف قیمت جهانی نه برای مصرف مستقیم به عنوان چای دم‌کردنی خانگی، بلکه به عنوان ماده اولیه ارزان‌قیمت صنایع غذایی، کارخانجات عصاره‌گیری، طعم‌دهنده‌ها یا برای تلفیق و بهینه‌سازی صنعتی خریداری می‌کنند. تولیدکننده داخلی چای نیز برای پیشگیری از فساد بار در انبار و تأمین نقدینگی دستمزد کارگران، راهی جز واگذاری این تناژ با بهای ناچیز نمی‌بیند.

صادرات ارزان چای ایرانی به زیان کشور

چای ایرانی در چرخه‌ای از افزایش هزینه‌های تولید، صادرات ارزان و واردات گران گرفتار شده است؛ محصولی که تولید هر کیلوگرم آن تا ۳۲۰ هزار تومان هزینه دارد، اما در بازارهای صادراتی با قیمت یک‌ونیم تا ۲ دلار فروخته می‌شود. این در حالی است که تولید داخلی تنها نیمی از نیاز سالانه کشور را تأمین می‌کند و بخش دیگری از بازار به واردات وابسته است. در کنار این چالش‌ها، خرده‌مالکی باغ‌ها، کاهش مصرف سرانه و ضعف برندسازی نیز فرصت رشد این صنعت را محدود کرده‌اند. حالا پرسش اصلی این است که چرا چای ایرانی با وجود ظرفیت تولید و برخورداری از ویژگی‌های کیفی، همچنان سهم محدودی از بازارهای ارزشمند جهانی دارد و چه راهکارهایی می‌تواند به افزایش درآمد چای‌کاران و توسعه صادرات این محصول کمک کند؟

صادرات چای ایرانی صرفه اقتصادی ندارد

ابوذر رضاییان، تولیدکننده و کارشناس ارشد چای ایرانی، در گفت‌وگو با صمت با اشاره به اختلاف قیمت صادرات و واردات چای گفت: صادرات چای ایرانی با نرخ‌های فعلی صرفه اقتصادی ندارد و باید با برنامه‌ریزی مناسب، بازارهای صادراتی با ارزش افزوده بالاتر برای این محصول ایجاد شود.

وی با بیان اینکه شرایط آب‌وهوایی امسال برای تولید چای مطلوب بوده است، افزود: بخش زیادی از باغ‌های چای شمال کشور به‌صورت دیم کشت می‌شوند و سهم کمتری از باغ‌ها از سیستم آبیاری قطره‌ای استفاده می‌کنند. با وجود این، شرایط جوی مناسب در سال جاری موجب شد میزان برداشت برگ سبز چای نسبت به سال گذشته حدود ۱۷ درصد افزایش پیدا کند.

این تولیدکننده با اشاره به آغاز چین چهارم چای اظهار کرد: با توجه به تداوم شرایط مساعد آب‌وهوایی، این احتمال وجود دارد که میزان برداشت برگ سبز در ادامه فصل نیز افزایش پیدا کند.

میزان تبدیل برگ سبز به چای خشک

رضاییان درباره میزان تبدیل برگ سبز به چای خشک گفت: در شرایط معمول، از هر ۴ کیلو و ۴۰۰ گرم برگ سبز چای، یک کیلوگرم چای خشک به دست می‌آید، اما به‌دلیل افت کیفیت برگ سبز و رعایت‌نشدن کامل اصول برداشت در برخی باغ‌ها، در شرایط فعلی برای تولید یک کیلوگرم چای خشک به حدود ۵ کیلوگرم برگ سبز نیاز است.

وی با اشاره به تنوع محصولات تولیدی در صنعت چای افزود: چای خشک در انواع مختلفی از جمله شکسته معمولی، قلم ممتاز، قلم معمولی، خاک و باروتی تولید می‌شود و هزینه تمام‌شده تولید نیز با توجه به نوع محصول و هزینه‌های مرتبط با فرآوری متفاوت است.

این کارشناس ارشد چای ایرانی با بیان اینکه هزینه‌های تولید در سال‌های اخیر افزایش یافته است، گفت: با احتساب هزینه‌های تولید، بسته‌بندی، دستمزد نیروی کار و حامل‌های انرژی، هزینه تمام‌شده هر کیلوگرم چای خشک حدود ۲۸۰ تا ۳۲۰ هزار تومان برآورد می‌شود.

رضاییان درباره وضعیت قیمت خرید تضمینی برگ سبز چای نیز اظهار کرد: قیمت‌های تعیین‌شده برای خرید برگ سبز، به‌طور کامل پاسخ‌گوی هزینه‌های تولید و نیازهای اقتصادی کشاورزان نیست. بیشتر باغ‌های چای در شمال کشور به‌صورت خرده‌مالکی اداره می‌شوند و همین مسئله هزینه‌های تولید را افزایش می‌دهد.

وی افزود: قیمت خرید برگ سبز چای در سال‌های اخیر حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد افزایش یافته و در برخی سال‌ها میزان افزایش به ۵۰ درصد نیز رسیده است، اما این تغییرات همچنان نتوانسته هزینه‌های کشاورزان را به‌طور کامل پوشش دهد. به اعتقاد من، تجمیع باغ‌های چای و حرکت به سمت واحدهای تولیدی بزرگ‌تر می‌تواند به کاهش هزینه‌ها و افزایش بهره‌وری کمک کند.

این تولیدکننده با اشاره به تفاوت میزان برداشت در باغ‌های چای گفت: میزان محصول هر هکتار به شرایط باغ و نحوه نگهداری از آن بستگی دارد. باغ‌هایی که به‌موقع هرس می‌شوند، کوددهی مناسبی دارند و عملیات داشت در آنها به‌درستی انجام می‌شود، در شرایط مطلوب می‌توانند سالانه حدود ۱۴ تا ۱۵ تن برگ سبز تولید کنند.

وی ادامه داد: در مقابل، بی‌توجهی به نگهداری باغ و انجام‌نشدن عملیات ضروری کشاورزی، میزان برداشت را کاهش می‌دهد و در نهایت درآمد کشاورز را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

رضاییان خرده‌مالکی و توجیه اقتصادی‌نداشتن نگهداری از برخی باغ‌ها را از عوامل رهاشدن باغ‌های چای دانست و گفت: اوج این وضعیت در دهه ۸۰ مشاهده شد، اما در سال‌های اخیر، تسهیلات صندوق حمایت از توسعه چای و حمایت‌های سازمان چای کشور به بهبود شرایط و افزایش انگیزه کشاورزان برای ادامه فعالیت کمک کرده است.

تولید چای داخلی کمتر از نیاز کشور است

این کارشناس ارشد چای ایرانی با اشاره به کاهش مصرف سرانه چای در کشور اظهار کرد: در گذشته مصرف سالانه چای هر ایرانی حدود یک کیلو و ۳۰۰ گرم بود، اما در سال‌های اخیر و با افزایش مصرف قهوه و انواع دمنوش‌ها، این میزان به حدود ۷۰۰ گرم کاهش یافته است.

وی افزود: با در نظر گرفتن جمعیت حدود ۹۰ میلیون نفری کشور و مصرف سرانه فعلی، نیاز سالانه ایران به چای حدود ۶۳ هزار تن برآورد می‌شود، درحالی‌که تولید داخلی حدود ۳۰ هزار تن است.

رضاییان با بیان اینکه بخشی از نیاز بازار باید از طریق واردات تأمین شود، گفت: کسری چای کشور حدود ۳۵ هزار تن برآورد می‌شود و واردات برای جبران این کمبود ضرورت دارد. با این حال، واردات باید متناسب با نیاز واقعی بازار انجام شود تا از یک سو کمبود عرضه و افزایش قیمت برای مصرف‌کنندگان ایجاد نشود و از سوی دیگر، تولید داخلی نیز آسیب نبیند.

وی با تأکید بر ضرورت مدیریت واردات چای افزود: در نیمه دوم سال که فصل تولید داخلی به پایان می‌رسد، واردات می‌تواند نقش مهمی در تأمین نیاز بازار داشته باشد، اما واردات بیش از میزان مورد نیاز، به تولیدکنندگان داخلی فشار وارد می‌کند و ممکن است زمینه کاهش تقاضا برای محصول ایرانی را فراهم کند.

این تولیدکننده تصریح کرد: سیاست‌گذاری در حوزه واردات باید به‌گونه‌ای باشد که ضمن تأمین نیاز مصرف‌کننده، از تولید داخلی نیز حمایت شود. واردات نه باید بیش از نیاز بازار باشد و نه آن‌قدر محدود شود که کمبود عرضه و افزایش قیمت چای در بازار داخلی را به دنبال داشته باشد.

صادرات ۴ هزار تن چای در سال جاری

رضاییان با اشاره به وضعیت صادرات چای ایران گفت: براساس آمار موجود، حدود ۴ هزار تن از چای تولیدشده در سال جاری صادر شده است. بازارهای اصلی صادرات چای ایران معمولاً کشورهای حوزه کشورهای مستقل مشترک‌المنافع و مناطق حاشیه دریای خزر هستند و قیمت صادراتی این محصول حدود یک‌ونیم تا ۲ دلار به ازای هر کیلوگرم است.

وی با مقایسه قیمت چای صادراتی و وارداتی افزود: در شرایطی که چای ایرانی با قیمت حدود یک‌ونیم تا ۲ دلار صادر می‌شود، قیمت چای وارداتی در حدود ۵ تا ۶ دلار به ازای هر کیلوگرم است. این اختلاف قیمت نشان می‌دهد که صادرات چای ایرانی با نرخ‌های فعلی، از نظر اقتصادی چندان توجیه‌پذیر نیست.

این کارشناس ادامه داد: با توجه به اینکه تولید داخلی پاسخ‌گوی نیاز مصرف کشور نیست، بخشی از چای تولیدشده که به بازارهای خارجی صادر می‌شود، باید با واردات جایگزین شود. این روند در شرایطی که کشور با محدودیت‌های ارزی مواجه است، می‌تواند به زیان اقتصاد کشور تمام شود و لازم است سیاست‌های صادراتی و وارداتی در این حوزه مورد بازنگری قرار گیرد.

رضاییان با تأکید بر ضرورت ارتقای ارزش صادراتی چای ایران اظهار کرد: به جای صادرات محصول با قیمت پایین، باید بازارهایی را هدف قرار دهیم که امکان عرضه چای ایرانی با ارزش افزوده بیشتر در آنها وجود دارد. کشورهای اروپایی می‌توانند از جمله بازارهای هدف باشند، البته ورود به این بازارها به بازاریابی، معرفی مناسب محصول و ایجاد شبکه‌های تجاری نیاز دارد.

وی با اشاره به ویژگی‌های چای ایرانی گفت: چای تولید داخل از ظرفیت‌هایی مانند خلوص و استفاده‌نشدن از رنگ، اسانس و افزودنی‌های غیرطبیعی برخوردار است و می‌توان با تکیه بر این ویژگی‌ها، بازارهای جدیدی برای آن ایجاد کرد.

این تولیدکننده افزود: اگر بتوانیم چای ایرانی را به‌جای قیمت‌های فعلی، با نرخ حدود ۱۰ تا ۱۲ دلار به ازای هر کیلوگرم صادر کنیم، در آن صورت می‌توان از صادراتی موفق و دارای ارزش اقتصادی مناسب سخن گفت. تحقق چنین هدفی نیازمند برنامه‌ریزی برای ارتقای جایگاه چای ایرانی در بازارهای بین‌المللی است.

چای ایرانی برای رقابت در بازارهای جهانی به برندسازی نیاز دارد

رضاییان با اشاره به ناشناخته‌بودن چای ایرانی برای بخشی از مصرف‌کنندگان گفت: یکی از مشکلات اصلی صنعت چای کشور، ضعف در برندسازی و معرفی محصول است. تاکنون برندی متناسب با ظرفیت‌ها، کیفیت و ویژگی‌های چای ایرانی در سطح ملی ایجاد و به‌درستی معرفی نشده است.

وی افزود: ایجاد یک برند ملی قدرتمند برای چای ایرانی به سرمایه‌گذاری گسترده، برنامه‌ریزی بلندمدت و حمایت دولت نیاز دارد. بدون چنین اقداماتی، حتی اگر محصول از کیفیت مناسبی برخوردار باشد، نمی‌توان انتظار داشت که در بازارهای داخلی و خارجی به جایگاه مطلوبی دست پیدا کند.

این کارشناس با اشاره به تفاوت ذائقه مصرف‌کنندگان اظهار کرد: چای ایرانی معمولاً بدون رنگ، اسانس و افزودنی‌های غیرطبیعی عرضه می‌شود، اما بخشی از مصرف‌کنندگان به عطر و طعم چای‌های طعم‌دار عادت کرده‌اند. بنابراین، لازم است ویژگی‌های چای ایرانی به‌درستی معرفی شود و برای هر گروه از مصرف‌کنندگان، بازار هدف مشخصی در نظر گرفته شود.

رضاییان ادامه داد: باید با برنامه‌ریزی اصولی، ارزش واقعی چای ایرانی برای مصرف‌کنندگان تبیین شود و زمینه‌ای فراهم کنیم که محصول تولیدشده در کشور، در درجه نخست به مصرف‌کننده داخلی برسد. در کنار آن، با توسعه برندسازی و بازاریابی می‌توان برای صادرات چای با قیمت بالاتر نیز اقدام کرد.

تجمیع باغ‌های چای؛ راهکار کاهش هزینه تولید

این تولیدکننده خرده‌مالکی را یکی از مهم‌ترین چالش‌های ساختاری صنعت چای کشور دانست و گفت: بخش زیادی از باغ‌های چای شمال کشور کمتر از یک‌ونیم هکتار وسعت دارند. چنین ساختاری امکان برنامه‌ریزی منسجم برای تولید، نگهداری باغ و مدیریت هزینه‌ها را محدود می‌کند.

وی با اشاره به تجربه کشورهای تولیدکننده چای افزود: در کشورهایی مانند هند و سریلانکا، الگوهای متفاوتی برای مدیریت باغ‌ها و پیوند دادن بخش کشاورزی به فرآوری و بازرگانی وجود دارد و می‌توان با بررسی این تجربه‌ها، برای بهبود ساختار تولید چای در ایران نیز برنامه‌ریزی کرد.

رضاییان پیشنهاد کرد: هر واحد تولیدی یا کارخانه چای دست‌کم حدود ۱۰۰ هکتار باغ در اختیار داشته باشد تا بتواند برای عملیات هرس، داشت و برداشت برنامه‌ریزی منظم‌تری انجام دهد. در چنین شرایطی، تولید برگ سبز، فرآوری چای خشک و فعالیت‌های بازرگانی می‌توانند در قالب یک مجموعه یکپارچه مدیریت شوند.

وی با تأکید بر نقش نظام بانکی در اجرای این الگو اظهار کرد: ایجاد واحدهای بزرگ‌تر و یکپارچه در صنعت چای به سرمایه‌گذاری نیاز دارد و نظام بانکی می‌تواند با ارائه تسهیلات مناسب از شکل‌گیری این مجموعه‌ها حمایت کند. این اقدام علاوه بر کاهش هزینه‌های تولید و افزایش بهره‌وری، می‌تواند زمینه برنامه‌ریزی بهتر برای عرضه محصول، توسعه بازار و ایجاد اشتغال پایدار در مناطق چای‌خیز کشور را فراهم کند.

سخن پایانی

معادله چای ۲ دلاری صادراتی و چای ۶ دلاری وارداتی، صرفا حکایت چند عدد در جدول‌های گمرکی نیست؛ نماد آسیب‌شناسی یک سیاست‌گذاری جزیره‌ای است. منابع ارزی کشور سال‌ها صرف پر کردن استکان‌ها از مزارع آسام و مومباسا شد، در حالی که زنجیره چای داخلی برای چند صد میلیارد تومان اعتبار به‌زراعی و نوسازی کارخانجات لاهیجان و لنگرود در صف‌های طولانی تصمیم‌گیری معطل ماند. اصلاح این ناترازی نه با شعار، بلکه با بازطراحی سیاست‌های تعرفه‌ای، اصلاح تخصیص ارز و ارتقای مکانیزاسیون باغات محقق خواهد شد تا چای شمال به جای مصرف صنعتی در کشورهای همسایه، ارزش حقیقی خود را در سفره ایرانیان بازپس گیرد.