گردشگری؛ ظرفیتی مغفول برای اقتصاد غیرنفتی
گردشگری ایران در شرایطی که اقتصاد کشور به دنبال کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و توسعه منابع درآمدی پایدار است، می‌تواند به یکی از بخش‌های اثرگذار در ایجاد اشتغال، جذب ارز و رونق فعالیت‌های اقتصادی تبدیل شود.
با این حال، فعالان این حوزه معتقدند ادامه فعالیت گردشگری با الگوهای سنتی، پاسخگوی شرایط امروز بازار نیست و باید به سمت توسعه گردشگری تخصصی، بازارهای منطقه‌ای و ایجاد زنجیره کامل خدمات حرکت کرد.
محسن قادری، مدیرعامل هلدینگ گردشگری ژیوار، با اشاره به تغییر شرایط صنعت گردشگری، معتقد است این صنعت باید از مدل سنتی فروش خدمات سفر فاصله گرفته و به سمت «خلق ارزش» حرکت کند. به گفته او، کاهش قدرت خرید، نوسانات ارزی، محدودیت‌های بین‌المللی و کاهش ارتباطات هوایی، فعالیت بسیاری از کسب‌وکارهای گردشگری را با دشواری مواجه کرده است؛ بنابراین ادامه فعالیت در این بازار نیازمند تعریف محصولات جدید و شناسایی بازارهای تازه است.
عبور از گردشگری سنتی
یکی از ظرفیت‌هایی که می‌تواند به توسعه گردشگری ایران کمک کند، حرکت به سمت بازارهای تخصصی است. گردشگری سلامت، کسب‌وکار و نمایشگاهی، برگزاری رویدادها، گردشگری طبیعت و اکوتوریسم از جمله بخش‌هایی هستند که به اعتقاد فعالان این حوزه، امکان ایجاد ارزش افزوده بیشتری دارند.
قادری با اشاره به تجربه فعالیت هلدینگ ژیوار در حوزه‌های مختلف گردشگری، می‌گوید ساختار صنعت سفر دیگر نمی‌تواند تنها بر فروش بلیت و رزرو هتل متکی باشد. ژیوار در سال‌های فعالیت خود علاوه بر خدمات سفر، در حوزه‌هایی مانند آموزش تخصصی گردشگری، اشتغال بین‌المللی، فعالیت‌های فرهنگی و هنری، اقامت و تجارت نیز ورود کرده است؛ رویکردی که نشان می‌دهد برای بقای کسب‌وکارهای گردشگری، تنوع‌بخشی به خدمات و ایجاد زنجیره ارزش اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
بازارهای منطقه‌ای؛ فرصت نزدیک گردشگری
در شرایطی که ورود گردشگران از برخی بازارهای دوردست با محدودیت‌هایی مواجه است، بازار کشورهای همسایه می‌تواند یکی از مسیرهای عملی توسعه گردشگری ایران باشد. عراق، اقلیم کردستان، عمان و افغانستان از جمله بازارهایی هستند که ظرفیت قابل‌توجهی برای گردشگری ایران دارند.
البته توسعه این بازارها تنها با تبلیغات محقق نمی‌شود. تسهیل صدور روادید، دسترسی مناسب حمل‌ونقلی، خدمات اقامتی، مترجم، خدمات درمانی و گردشگری و همچنین ثبات مقررات، بخشی از زنجیره‌ای است که باید برای جذب گردشگر خارجی تکمیل شود.
از این منظر، گردشگری می‌تواند علاوه بر ایجاد درآمد، به ابزاری برای توسعه روابط اقتصادی با کشورهای منطقه تبدیل شود؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند گردشگری سلامت و تجارت که ارتباط مستقیم‌تری با سایر بخش‌های اقتصادی دارند.
گردشگری سلامت؛ زنجیره‌ای فراتر از درمان
ایران از نظر برخورداری از پزشکان متخصص، مراکز درمانی و هزینه‌های رقابتی، ظرفیت مناسبی برای گردشگری سلامت دارد، اما تبدیل این ظرفیت به یک صنعت درآمدزا نیازمند شکل‌گیری یک زنجیره کامل است.
بازاریابی در کشورهای هدف، اعتبارسنجی مراکز درمانی، تسهیل روادید، انتقال بیمار، مترجم، اقامت بیمار و همراه و خدمات پس از درمان باید در کنار یکدیگر قرار گیرند. در غیر این صورت، مزیت‌های پزشکی کشور به محصول گردشگری تبدیل نخواهد شد.
اکوتوریسم و گردشگری رویدادمحور
تنوع طبیعی و فرهنگی ایران نیز یکی دیگر از مزیت‌های کمتر استفاده‌شده در صنعت گردشگری است. کوهستان‌ها، جنگل‌ها، سواحل، مناطق کویری و روستاهای تاریخی می‌توانند مقصد گردشگران داخلی و خارجی باشند؛ اما تحقق این ظرفیت نیازمند زیرساخت، اقامتگاه، مسیر دسترسی، خدمات بهداشتی، ایمنی و راهنمای حرفه‌ای است.
در کنار آن، گردشگری رویدادمحور نیز می‌تواند جریان سفر را در شهرها و مناطق مختلف کشور افزایش دهد. برگزاری نمایشگاه‌ها، همایش‌ها، جشنواره‌ها و رویدادهای فرهنگی و هنری، علاوه بر فروش مستقیم خدمات گردشگری، بخش‌هایی مانند حمل‌ونقل، اقامت، رستوران‌ها و کسب‌وکارهای محلی را نیز فعال می‌کند.
ضرورت تغییر نگاه سیاست‌گذار
فعالان صنعت گردشگری معتقدند حمایت از این بخش نباید تنها به تسهیلات کوتاه‌مدت محدود شود. گردشگری برای رشد به محیط کسب‌وکار قابل پیش‌بینی، پروازهای مناسب، زیرساخت اقامتی، خدمات بانکی و بیمه‌ای، نیروی انسانی متخصص و مقررات باثبات نیاز دارد.
به اعتقاد قادری، اگر قرار است گردشگری سهم بیشتری در اقتصاد غیرنفتی کشور داشته باشد، بخش خصوصی باید در سیاست‌گذاری این حوزه نقش واقعی داشته باشد. در چنین شرایطی، توسعه بازارهای منطقه‌ای، گردشگری سلامت، گردشگری کسب‌وکار و رویداد، طبیعت‌گردی و میراث فرهنگی می‌تواند از یک ظرفیت بالقوه به یک زنجیره اقتصادی فعال تبدیل شود.
در نهایت، مسئله اصلی گردشگری ایران کمبود جاذبه نیست؛ چالش اصلی، تبدیل این جاذبه‌ها به محصول اقتصادی، ایجاد بازار و تکمیل زنجیره خدمات است. مسیری که در صورت تحقق آن، گردشگری می‌تواند در کنار بخش‌هایی مانند صنعت، معدن و تجارت، سهم بیشتری در ایجاد اشتغال، درآمد ارزی و تنوع‌بخشی به اقتصاد کشور داشته باشد.
