سرمایهگذاری، راه عبور از ناترازی برق
صنعت برق ایران با وجود برخورداری از ظرفیتهای قابلتوجه تولید، شبکه گسترده انتقال و توزیع و نیروی انسانی متخصص، در سالهای اخیر با شکاف فزاینده میان تولید و مصرف مواجه شده است؛ شکافی که در روزهای اوج مصرف، خود را در قالب ناترازی حدود ۲۰ هزار مگاواتی نشان داده و به یکی از چالشهای مهم اقتصاد و زیرساخت کشور تبدیل شده است. وابستگی صنعت به سرمایهگذاری مستمر، فرسودگی بخشی از زیرساختها، کاهش راندمان نیروگاهها و سیاستهای اقتصادی حاکم بر این صنعت، از جمله عواملی هستند که در شکلگیری این وضعیت موردتوجه کارشناسان قرار گرفتهاند.
در کنار این مسائل، چگونگی قیمتگذاری برق و سوخت نیروگاهها نیز بر جذابیت سرمایهگذاری و امکان توسعه ظرفیت تولید اثرگذار است. در واقع، مسئله امروز صنعت برق فقط کمبود تولید نیست؛ بلکه مجموعهای از تصمیمهای اقتصادی، سرمایهگذاری و سیاستگذاری است که در طول زمان به ناترازی منجر شده است. آرش نجفی، رئیس کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران، در گفتوگو با ایرنا به بیان ریشههای ناترازی در صنعت برق پرداخت که در ادامه میخوانید.
بهعنوان کارشناس حوزه انرژی، از نظر شما مهمترین چالش امروز صنعت برق ایران چیست؟
این صنعت در دورهای یعنی سالهای ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۲ در شرایط مناسبی قرار داشت که میتوان از آن بهعنوان دوران خودکفایی یاد کرد، اما از زمانی که مجلس شورای اسلامی آن زمان ناگهان روند بهروزرسانی قیمت برق را متوقف و نرخ آن را ثابت نگه داشت، انگیزه برای ارتقای صنعت برق نیز سرکوب شد و پس از دو دهه میبینیم که کشور با افت شدید سرمایهگذاری برای احداث نیروگاههای جدید مواجه شده است.
قانون مجلس برای تثبیت قیمتها در آن زمان از جذابیت اجتماعی برخوردار بود و بسیاری از آن استقبال کردند حتی در مقطعی نیز برای صنعت برق این تثبیت قیمت جذاب بود، اما با گذشت زمان در دهه ۹۰ مشکلات کمبود برق خود را نشان داد بهطوریکه انگیزه بخش خصوصی برای ورود به صنعت برق، سرمایهگذاری در نوسازی نیروگاههای فرسوده کاهش یافت و حتی گاهی متوقف شد.
با وجود آنکه در دهه ۹۰ دولت تلاش کرد با اعطای تسهیلات، احداث واحدهای نیروگاهی را تسریع کند، اما این طرحها نیز با معضل تغییرات نرخ ارز و بدهیهای ارزی مواجه شد بهطوریکه امروز همه نیروگاهداران بخش خصوصی که باید از فعالیت خود بهرهمند میشدند، همگی بدهکار هستند و حتی ارزش نیروگاهها با قیمت ارز فعلی، کفاف بدهی ارزی آنها را نمیدهد. این شرایط سبب فشار مضاعف بر منابع صندوق توسعه ملی نیز شده است زیرا که از سویی نمیتواند مطالبات ارزی خود را وصول کند و از سوی دیگر تمایلی هم به تملک نیروگاهها ندارد.
بنابراین میتوان گفت در این شرایط نیروگاهدار و سرمایهگذار و هم صندوق توسعه ملی متضرر شدهاند و مشکل ناترازی برق هم حل نشده است.
براساس آمارها در سال گذشته در روزهای اوج مصرف نزدیک به ۲۰ هزار مگاوات کسری برق ثبت شد که البته طبق برآوردهای اولیه این میزان امسال به حدود ۱۲ هزار مگاوات رسید؛ اما در مجموع شرایط بهگونهای که با آغاز فصل گرما و استفاده از سیستمهای سرمایشی، مصرف برق بهشدت افزایش مییابد و ناترازی محسوس میشود؛ بنابراین اگر همین امروز برای آینده چارهاندیشی نکنیم و نیروگاههای فرسوده و پرمصرف بازسازی و نوسازی نشوند، شدت این ناترازی در آینده بیشتر خواهد بود.
با این توضیح وضعیت ناترازی برق در تابستان امسال چطور بود؟
یکی از دلایلی که سال گذشته شدت ناترازی به ۲۰ هزار مگاوات رسید، این بود که در ۲ سال گذشته به دلیل آسیبهای وارده به شبکه گاز کشور، امکان تامین گاز نیروگاهها فراهم نشد و برای تامین برق زمستان ۱۴۰۳، از نیروگاههای برقآبی بیشازحد استفاده شد. این موضوع ذخایر آبی را کاهش داد که این اقدام خود آسیبزا بود، زیرا در سال ۱۴۰۴ نیز با کسری جدی آب نیز مواجه بودیم. خوشبختانه در اواخر سال ۱۴۰۴ و بهار ۱۴۰۵ بارندگیهای مطلوبی رخ داد و ذخایر آبی کشور پر شد و در نتیجه توانستیم ۱۵ درصد از برق کشور را از نیروگاههای برقآبی تامین کنیم.
در این مدت دولت بهسرعت حدود پنج تا ۵.۵ هزار مگاوات برق خورشیدی را وارد مدار کرد که در ماههای گرم سال به کمک وزارت نیرو آمد؛ چراکه تولید این نیروگاهها با ساعات تابش آفتاب و پیک مصرف مطابقت داشت. با این اقدامات حداقل رضایت مردم بهطورجدی جلب شد، اما بخش صنعت همچنان آسیب دید زیرا صنعت در سال ۱۴۰۴ تنها ۱۵۴ روز بهطور کامل فعالیت کرد و در باقی روزها به دلایلی مانند کسری گاز و برق متوقف بود درحالیکه در تمام ۳۶۵ روز سال هزینههای جاری، حقوق و مالیات خود را پرداخت کرده است.
امسال، با وجود دستور ویژه رئیسجمهور مبنی بر عدمقطع برق صنایع، به دلیل ملاحظات وزارت نیرو در خصوص صدمات احتمالی به بیماران تحت درمان در منازل، ناچار شدند برق صنایع را قطع کنند. این قطعی که ابتدا قرار بود یکروزه باشد، در مناطق مختلف گاه به ۲ روز هم رسید.
در این زمینه آیا راهکارهایی هم برای تسریع در کاهش ناترازی دارید؟
امروز که درباره ناترازی برق صحبت میکنیم، باید چند اقدام جدی را در اولویت قرار دهیم یعنی باید در کنار فراهم کردن سیاستهای حمایتی موثر برای تولیدکنندگان برق، اجرای پروژههای بهینهسازی مصرف انرژی و توسعه انرژیهای تجدیدپذیر باید با محوریت بخش خصوصی و کاهش بروکراسی اداری دنبال شود.
با وجود محدودیتهای ارزی کشور، به نظر میرسد تخصیص منابع ارزی به بخش انرژیهای تجدیدپذیر باید در اولویت باشد زیرا همزمان با راهاندازی یک واحد تولیدی، سایر صنایع وابسته نیز فعال میشود؛ علاوه بر این انرژی تجدیدپذیر به دلیل پاک بودن و نداشتن تبعات زیستمحیطی، در گزارشهای کربنی کشور در سطح جهانی موثر است و باید در اولویت ویژه قرار گیرد زیرا درحالیکه تخصیص ارز به این حوزه کارایی اقتصاد کشور را ۲ تا سهچندان میکند، اما در اولویت اصلی وزارت صمت در تخصیص ارز قرار ندارد.
اینکه چرا از سایر پتانسیلهای انرژی استفاده نمیکنیم، دلایل متعددی دارد؛ یکی از آنها نبود امنیت و ثبات در سیاستهای حمایتی دولت است؛ سالهاست اتاق بازرگانی ایران بهطور مستمر پیگیر ایجاد نهاد تنظیمگر یا رگولاتور برای صنعت برق، نفت و پتروشیمی است زیرا وجود چنین نهادی تعادل را به ساختارهای اقتصادی بازمیگرداند و مانع از حکمرانی یک نفره و ساختار متمرکز که برای اقتصاد مخرب است، میشود، زیرا یکی از دلایل توسعه نیافتن بسیاری از حوزهها، نبود اطمینان نسبت به خرید تضمینی و حاکمیت مالکیت سرمایهگذاران است.
امروز ظرفیتهای بسیاری برای سرمایهگذاری در صنعت برق وجود دارد؛ برای نمونه میتوانیم در حوزه انرژی بادی در مناطق مختلف شرق یا غرب کشور و در کریدورهای بادی، هم در پروژههای کلان و هم در میکروتوربینها، ساختارهای مناسبی داشته باشیم. و یا در حوزه زمینگرمایی فعال شویم که بهتازگی یک نیروگاه در این حوزه در استان اردبیل فعال شده اما ظرفیت کشور با توجه به برخورداری از چشمههای متعدد آب گرم، بیش از این است و قابلیت ایجاد ۲۰ هزار مگاوات انرژی زمینگرمایی را در کشور داریم.
حتی با وجود آنکه فناوری سدسازی در دنیا کمرنگ شده، میتوان از ظرفیت سدهای فعلی با ارتقای راندمان هم استفاده کرد؛ یعنی اکنونکه بیش از ۱۰ هزار مگاوات نیروگاه با راندمان زیر ۲۵ درصد در کشور داریم، میتوانیم با جایگزینی آنها با فناوریهای نوین، هم تولید برق را افزایش دهیم و هم مصرف آب در این نیروگاهها را به ۶۰۰ لیتر در ثانیه کاهش دهیم. در حوزه نیروگاهی نیز نیازمند تغییر نگاه حاکمیت به مالکیت نیروگاهها، توسعه معاملات برق سبز و اصلاح ساختار بورس انرژی هستیم تا مزیت اقتصادی این نیروگاهها احیا شود.
برای بازسازی نیروگاههای قدیمی چه ایدهای دارید؟
دولت باید اهتمام لازم را برای نوسازی نیروگاههای قدیمی و مستهلک از خود نشان دهد؛ برای این کار کافی است دولت بستر لازم را برای سرمایهگذاری فراهم کند؛ در این صورت گروههای اقتصادی متعددی در کشور وجود دارند که بهشدت نیازمند تامین برق هستند و میتوانند وارد میدان شده و با تجمع سرمایهها یک نیروگاه را نوسازی یا بازسازی کنند مشروط بر اینکه دولت محاسبات مالی را بهدرستی با آنها تنظیم و خرید تضمینی برق را تضمین کند، یا درباره مدل مالکیت با آنها به توافق شفاف برسد.
سیاستگذاریهای حمایتی از بازسازی و نوسازی نیروگاههای فرسوده باید بهگونهای باشد که بخش خصوصی ترغیب شود نیروگاههای قدیمی را بهطور کامل جمعآوری و نیروگاههای جدید را با راندمان بیش از ۵۰ درصد احداث کند. در کشوری مانند ترکیه، نیروگاههای با راندمان ۵۰ درصد را نیز بهتدریج جمعآوری کرده و به سمت احداث نیروگاههایی با راندمان ۵۵ تا ۶۰ درصد حرکت کردهاند بنابراین این اقدامات در کشور شدنی است.
