در چنین شرایطی، توسعه این صنعت فقط به میزان تولید وابسته نیست و پرسش مهم‌تر این است که چگونه می‌توان میان نوسازی صنعتی، حفظ توان تولید، ایجاد رقابت و قدرت خرید مصرف‌کننده تعادل برقرار کرد. ادامه سیاست‌های حمایتی بدون الزام به ارتقای بهره‌وری، می‌تواند فاصله صنعت با فناوری‌های روز را افزایش دهد و از سوی دیگر، فشار هزینه‌ها بر خانوار نیز امکان استقبال گسترده از محصولات جدید و کم‌مصرف را کاهش می‌دهد. این گزارش صمت در پی بررسی همین دوگانه است؛ اینکه صنعت لوازم خانگی برای عبور از شرایط فعلی به چه تغییراتی نیاز دارد و سیاست‌گذار چگونه می‌تواند هم مسیر نوسازی و رقابت را هموار کند و هم مانع از آن شود که هزینه این تحول مستقیما بر دوش مصرف‌کننده قرار گیرد.

لوازم خانگی؛ میان نوسازی، رقابت و قدرت خرید

صنعت لوازم خانگی ایران در نقطه‌ای قرار گرفته که ادامه مسیر آن با الگوی گذشته دشوار به نظر می‌رسد. تغییر فناوری، افزایش حساسیت نسبت به مصرف انرژی، تحولات سلیقه مصرف‌کنندگان و ضرورت حضور در بازارهای صادراتی، تولیدکنندگان را ناگزیر کرده کیفیت و بهره‌وری را هم‌زمان دنبال کنند. در چنین شرایطی، حمایت از تولید دیگر نمی‌تواند صرفا به افزایش تعداد واحدهای تولیدی یا تزریق منابع محدود شود. صنعت برای ماندن در مسیر توسعه، به سرمایه‌گذاری در فناوری، نوسازی تجهیزات و شکل‌گیری برندهای توانمند نیاز دارد. در عین حال، بی‌ثباتی اقتصادی و نوسان قیمت مواد اولیه، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت را برای تولیدکننده دشوار می‌کند و هرگونه تصمیم برای توسعه خطوط تولید را با ریسک بیشتری همراه می‌سازد.

از سوی دیگر، مسئله انرژی به یکی از محورهای مهم آینده صنعت لوازم خانگی تبدیل شده است. افزایش هزینه انرژی و محدودیت منابع، تولید محصولاتی با مصرف پایین‌تر آب، برق و گاز را به یک ضرورت اقتصادی تبدیل کرده است. اما تحقق این هدف تنها با تغییر یک قطعه یا اصلاح محدود در خط تولید امکان‌پذیر نیست و باید کل زنجیره طراحی و تولید با رویکرد بهره‌وری بازنگری شود. اگر قرار است لوازم خانگی کم‌مصرف سهم بیشتری از بازار پیدا کنند، سیاست‌گذاری باید هم تولیدکننده را به سمت فناوری‌های جدید هدایت کند و هم شرایطی ایجاد شود که خانوار بتواند هزینه اولیه خرید این محصولات را تحمل کند. در غیر این صورت، فاصله میان فناوری مطلوب و توان خرید جامعه همچنان پابرجا خواهد ماند.

رقابت؛ شرط ماندگاری صنعت

صنعت لوازم خانگی برای رسیدن به بلوغ، علاوه بر حمایت به فضای رقابتی نیاز دارد. حمایت طولانی‌مدت بدون سنجش نتیجه می‌تواند به جای افزایش بهره‌وری، انگیزه نوسازی را کاهش دهد و بازار را از پویایی دور کند. تولیدکننده زمانی برای ارتقای کیفیت، کاهش قیمت و بهبود خدمات تلاش بیشتری خواهد کرد که در برابر رقبای داخلی و خارجی، انگیزه کافی برای حفظ سهم بازار داشته باشد. بنابراین سیاست صنعتی باید میان حمایت از تولید داخلی و حفظ حق انتخاب مصرف‌کننده تعادل ایجاد کند. ایجاد این تعادل به معنای کنار گذاشتن تولید داخلی نیست؛ بلکه می‌تواند تولیدکننده را به سمت کیفیت، طراحی بهتر، کاهش هزینه و توسعه خدمات پس از فروش سوق دهد.

در نهایت، آینده این صنعت به میزان توانایی آن در عبور هم‌زمان از سه چالش وابسته است: نوسازی فناوری، ثبات اقتصادی و ایجاد رقابت سالم. بازار لوازم خانگی زمانی می‌تواند به مرحله تازه‌ای از رشد برسد که تولیدکننده امکان برنامه‌ریزی داشته باشد، مصرف‌کننده از قدرت انتخاب برخوردار باشد و سیاست‌گذار نیز به جای مداخله‌های مقطعی، یک نقشه روشن برای توسعه صنعت ارائه کند. هدف نهایی نباید صرفا افزایش تولید باشد؛ مهم‌تر از آن، تولید کالایی است که از نظر قیمت، کیفیت، مصرف انرژی و خدمات، توان پاسخگویی به نیاز بازار داخلی و امکان رقابت در بازارهای خارجی را داشته باشد. چنین مسیری هم به نفع تولیدکننده است و هم در نهایت می‌تواند هزینه و انتخاب بهتری را پیش روی مصرف‌کننده قرار دهد.

لوازم خانگی کم‌مصرف؛ ضرورت صنعت، دغدغه خانوار

اکبر پازوکی، رئیس اتحادیه صنف فروشندگان لوازم خانگی تهران، با اشاره به ضرورت نوسازی و ارتقای فناوری در صنعت لوازم خانگی در شرایط تحریم به صمت گفت: روند جهانی تولید لوازم خانگی به سمت کاهش مصرف آب، برق و گاز حرکت کرده و صنعت ایران نیز نمی‌تواند از این مسیر عقب بماند. با این حال، محدودیت‌های ناشی از تحریم و تداوم چالش‌های اقتصادی، روند نوسازی و حرکت مستمر این صنعت به سمت فناوری‌های جدید را با دشواری مواجه کرده است.

حمایت از تولید بدون نظارت نتیجه نمی‌دهد

وی با تاکید بر ضرورت پشتیبانی دولت از تولیدکنندگان برای جبران فاصله فناوری و عقب‌ماندگی صنعتی افزود: تامین تسهیلات، فراهم کردن امکان واردات فناوری و ماشین‌آلات جدید و تسهیل دسترسی تولیدکنندگان به مواد اولیه، از جمله اقداماتی است که دولت باید دنبال کند. با این حال، حمایت مالی به تنهایی نمی‌تواند مشکلات صنعت را برطرف کند و لازم است هم‌زمان بر نحوه هزینه‌کرد منابع و مسیر نوسازی خطوط تولید نیز نظارت جدی وجود داشته باشد.

پازوکی با اشاره به تعدد تولیدکنندگان داخلی بیان کرد: فعالیت حدود هزار تولیدکننده لوازم خانگی بدون شکل‌گیری حتی یک برند ملی قدرتمند در حوزه صادرات، نیازمند بازنگری است. از سوی دیگر، تغییرات مداوم نرخ ارز و نوسان قیمت مواد اولیه‌ای مانند مس و آلومینیوم، امکان برنامه‌ریزی و عقد قراردادهای بلندمدت را برای فعالان این بازار کاهش داده است. به گفته وی، کنترل تورم و ایجاد ثبات در فضای اقتصادی، پیش‌شرط مهمی برای حرکت صنعت به سمت برنامه‌ریزی بلندمدت است.

نوسازی واقعی با تعویض یک قطعه اتفاق نمی‌افتد

رئیس اتحادیه صنف فروشندگان لوازم خانگی تهران با اشاره به بی‌توجهی به برخی طرح‌های جامع برای کاهش مصرف انرژی گفت: در سال ۱۴۰۳ طرح تولید کولرهای پلیمری مجهز به موتورهای کم‌مصرف مطرح شد که می‌توانست مصرف برق را تا ۶۰ درصد و مصرف آب را تا ۴۰ درصد کاهش دهد. پیشنهاد این بود که دولت و وزارت نیرو با خرید این محصولات و جایگزین کردن آنها با کولرهای فرسوده، زمینه کاهش مصرف انرژی در خانوارها را فراهم کنند، اما حمایت مورد انتظار صورت نگرفت و در نهایت تمرکز بر تعویض موتور کولرهای موجود قرار گرفت. در حالی که برای دستیابی به بهره‌وری واقعی، نمی‌توان تنها یک جزء دستگاه را تغییر داد؛ تمام اجزای محصول باید هماهنگ و متناسب با یکدیگر طراحی شوند تا امکان دستیابی به رده انرژی A یا بالاتر فراهم شود.

گره کور ممنوعیت واردات برای صنعت لوازم خانگی

حسین شهرستانی، نایب رئیس اتحادیه لوازم خانگی با اشاره به وضعیت صنعت لوازم خانگی گفت: مصرف‌کننده ایرانی سال‌ها برای پیشرفت صنعت لوازم خانگی صبوری کرده و وقت آن رسیده که حق انتخاب داشته باشد و بهترین کالا را خریداری کند.

به گزارش تحلیل بازار، نایب رئیس اتحادیه لوازم خانگی با بیان اینکه به‌دلیل ماهیت قاچاق، آمار دقیقی از میزان کالاهای قاچاق در حوزه لوازم خانگی وجود ندارد، ادامه داد: آماری که اعلام می‌شود براساس حدس و گمان است و درصد فروش قاچاق در مناطق مختلف با توجه به قدرت خرید مردم، فاصله از مرز و نوع بازارها و گروه‌های کالایی کاملا متفاوت است.

شهرستانی افزود: بخشی از مردم به دنبال کالای لوکس و باکیفیت هستند و این نیاز با محدودیت و جلوگیری از واردات کالای خارجی، از بین نمی‌رود. صرفا کالا به جای این که از مبادی رسمی وارد کشور شود از مبادی قاچاق وارد می‌شود. در بسیاری از مواقع به دلیل نوع حمل‌ونقلی که کالای قاچاق دارد ممکن است تا زمانی که به بازار برسد، آسیب‌دیده باشد و در مصرف اولیه مشکل‌ساز باشد

وی در ادامه با بیان اینکه یکی از بزرگ‌ترین مشکلات کالای قاچاق، عدم ارائه خدمات پس از فروش است اظهار کرد: مصرف‌کننده نمی‌داند به کجا مراجعه کند. ضمن اینکه در بسیاری از مواقع به دلیل نوع حمل‌ونقلی که کالای قاچاق دارد ممکن است تا زمانی که به بازار برسد، آسیب‌دیده باشد و در مصرف اولیه مشکل‌ساز باشد.

شهرستانی با تاکید بر اینکه یکی از بزرگ‌ترین معضلاتی که با واردات قانونی کالای خارجی برطرف می‌شود، مشکل خدمات پس از فروش است، گفت: تولیدکننده ایرانی که بهترین خدمات پس از فروش را ارائه می‌دهد مورد نظارت قرار می‌گیرد و در سامانه‌های مختلف مواردی مانند شناسه کالا و گارانتی رصد می‌شود. اما متاسفانه کالایی که قاچاق وارد می‌شود این پیگیری‌ها را ندارد و خدمات پس از فروش آن رها است. بنابراین اگر کالا به صورت قانونی وارد شود، از نظارت برخوردار می‌شود. در گذشته شرکت‌هایی که لوازم خانگی خارجی وارد می‌کردند، خدمات خوبی ارائه می‌دادند.

نایب رئیس اتحادیه لوازم خانگی ادامه داد: با ممنوعیت واردات علاوه بر این که مصرف‌کننده به‌دلیل نبود خدمات پس از فروش متضرر می‌شود، دولت هم نمی‌تواند عوارض قانونی دریافت کند و دچار زیان می‌شود و سود نصیب قاچاقچی می‌شود. بهترین راه این است که سیاست‌گذار واردات کالا از مبادی رسمی را به اندازه نیاز و توسط شرکت‌های شناخته شده آزاد کند تا نظارت بر بازار و مطالبه خدمات پس از فروش ممکن باشد.

وی افزود: سیاست‌گذار با ابزارهایی مانند تعرفه ترجیحی می‌تواند بازار را کنترل کند. عوارضی که از واردات کالای خارجی دریافت می‌شود را نیز می‌توان صرف تولید کرد تا تولیدکننده متضرر نشود و قدرت رقابت داشته باشد. در این رقابت هم کیفیت کالا و هم قیمت بهبود پیدا می‌کند. متاسفانه در ایران مدت زمان ممنوعیت واردات لوازم خانگی طولانی شده و باعث ایجاد رخوت در صنعت لوازم خانگی شده و حتما نیاز است که رقابت ایجاد شود. در تمام دنیا زمانی که قصد حمایت از صنعت را دارند، در یک بازه زمانی مشخص ممنوعیت واردات لحاظ می‌کنند و بعد به‌تدریج واردات آزاد می‌شود. تولیدکننده در روند رقابتی می‌تواند پیشرفت کند و خودش را به بازار جهانی برساند. اما متاسفانه در ایران مدت زمان ممنوعیت واردات لوازم خانگی طولانی شده و باعث ایجاد رخوت در صنعت لوازم خانگی شده و حتما نیاز است که رقابت ایجاد شود. مصرف‌کننده ایرانی سال‌ها برای پیشرفت صنعت لوازم خانگی صبوری کرده و بهای آن را پرداخته است، وقت آن رسیده که حق انتخاب داشته باشد و بهترین کالا را از نظر قیمت، طراحی و خدمات پس از فروش خریداری کند.

شهرستانی گفت: مصرف کننده ایرانی سال‌ها برای پیشرفت صنعت لوازم خانگی صبوری کرده و بهای آن را پرداخته است، وقت آن رسیده که حق انتخاب داشته باشد و بهترین کالا را از نظر قیمت، طراحی و خدمات پس از فروش خریداری کند.

نایب رئیس اتحادیه لوازم خانگی در پایان گفت: اگر تولیدکننده ایرانی از محل عوارض کالای وارداتی حمایت شود، توانایی رقابت با برندهای خارجی را دارد. تولیدکنندگان داخلی لوازم خانگی در بسیاری از کالاها از مزیت رقابتی خوبی برخوردارند.

سخن پایانی

بنا براین گزارش، آینده صنعت لوازم خانگی را نمی‌توان تنها با افزایش تولید یا محدود کردن رقابت تضمین کرد. این صنعت برای عبور از شرایط فعلی، هم‌زمان به نوسازی فناوری، افزایش بهره‌وری و ایجاد ثبات در فضای اقتصادی نیاز دارد. تولیدکننده‌ای که با نوسان هزینه مواد اولیه و بی‌ثباتی بازار مواجه است، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت برای توسعه و سرمایه‌گذاری را از دست می‌دهد و در نهایت سرعت نوسازی صنعت کاهش می‌یابد. از سوی دیگر، مصرف‌کننده نیز در شرایط کاهش قدرت خرید، بیش از گذشته به قیمت توجه می‌کند و ممکن است کیفیت، طراحی و مصرف انرژی در اولویت‌های بعدی قرار گیرد.

بنابراین سیاست‌گذاری در این حوزه باید از حمایت صرف عبور کند و به سمت ایجاد یک مسیر پایدار برای توسعه صنعت حرکت کند. حمایت زمانی اثربخش خواهد بود که به نوسازی خطوط تولید، ارتقای فناوری، کاهش مصرف انرژی و افزایش توان رقابت منجر شود. در کنار آن، ایجاد فضای رقابتی می‌تواند تولیدکنندگان را به بهبود کیفیت و خدمات وادار کند. هدف نهایی باید شکل‌گیری صنعتی باشد که هم توان پاسخگویی به نیاز خانوار ایرانی را داشته باشد و هم بتواند در بازارهای منطقه‌ای و جهانی رقابت کند.