بامداد دوازدهم فروردین ۱۴۰۵، تاسیسات شرکت فولاد مبارکه اصفهان برای دومین بار پیاپی هدف حملات نظامی قرار گرفت؛ رویدادی که فراتر از ابعاد امنیتی، یک زلزله تمام‌عیار در زنجیره تامین صنعتی کشور محسوب می‌شود. فولاد مبارکه تنها یک مجتمع ذوب‌آهن نیست، بلکه قلب تپنده صنایع پایین‌دستی ایران و تامین‌کننده اصلی بیش از ۷۰ تا ۸۰ درصد ورق‌های تخصصی مورد نیاز برای تولید لوازم خانگی است. تا پیش از این رویداد، سیاست‌گذاران صنعتی و مدیران این مجموعه در حال برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی خطوط جدید توسعه‌ای نظیر خط ورق رنگی شماره ۲ و بومی‌سازی کامل ورق‌های نمای بیرونی یخچال بودند تا وابستگی ارزی کشور را به حداقل برسانند. اما اکنون، اختلال فیزیکی در خطوط تولید این غول صنعتی، سایه سنگینی از ابهام را بر بازار لوازم خانگی گسترانده است. کارخانه‌های تولیدی که پیش‌تر با بحران رکود و اختلاف نرخ ارز نیمایی و آزاد دست‌وپنجه نرم می‌کردند، حالا با خطر واقعی کمبود مواد اولیه روبرو هستند. این توقف ناگهانی، هزینه‌های تمام‌شده تولید را به شدت تهدید کرده و چشم‌انداز قیمت‌ها در بازار مصرف‌کننده نهایی را ملتهب ساخته است. در این گزارش، با بررسی داده‌های پیش از حمله و تطبیق آن با شوک اخیر، پیامدهای تجاری این رویداد را تحلیل می‌کنیم.

پیامدهای بازار مصرف

اتصال حلقه‌های این زنجیره اقتصادی، تصویر نگران‌کننده‌ای از آینده بازار مصرف ترسیم می‌کند. کاهش عرضه داخلی ورق فولادی که تامین‌کننده ۸۰ درصد نیاز بازار بود، توقف فروش‌های اعتباری، و اجبار به واردات با ارز گران، مستقیماً به خطوط تولید کارخانه‌های ماشین لباسشویی، یخچال و تجهیزات سرمایشی-گرمایشی منتقل می‌شود. از آنجا که به گفته متخصصان، با پیشرفت تکنولوژی وزن لوازم خانگی سبک‌تر شده و نیازمند ورق‌های انعطاف‌پذیرتر است، جایگزینی سریع محصولات مبارکه با نمونه‌های وارداتی به سادگی امکان‌پذیر نیست. نتیجه این شوک ترکیبی، افت تیراژ تولید کارخانجات داخلی در کوتاه‌مدت است. بر اساس منطق اقتصاد بازار، هرگونه کاهش در سمت عرضه در کنار افزایش هزینه‌های تولید، به سرعت خود را در قالب تورم قیمت‌ها در بازار خرده‌فروشی نشان خواهد داد. اگرچه تاکنون هیچ یک از مقامات رسمی درباره میزان دقیق افزایش قیمت لوازم خانگی در روزهای پس از دوازدهم فروردین اظهار نظری نکرده‌اند، اما تحلیل روند بازار نشان می‌دهد که مصرف‌کننده نهایی به زودی تاوان این آسیب‌دیدگی صنعتی را پرداخت خواهد کرد، مگر آنکه سیاست‌گذاران ارزی و صنعتی تمهیدات ویژه‌ای برای تسهیل واردات مواد اولیه بیندیشند.

نقش استراتژیک فولاد مبارکه در زنجیره تولید

برای درک عمق فاجعه اقتصادی ناشی از آسیب‌دیدگی فولاد مبارکه، باید به آمارهای پیش از بحران رجوع کرد. یونس حمزوی، مدیر فروش داخلی فولاد مبارکه، در جریان بیست‌وپنجمین نمایشگاه بین‌المللی لوازم خانگی تهران صراحتاً اعلام کرده بود: حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد ورق‌های مورد نیاز این صنعت توسط گروه فولاد مبارکه تأمین می‌شود. این آمار نشان‌دهنده یک انحصار طبیعی و استراتژیک در تامین حیاتی‌ترین نهاده تولید لوازم خانگی است.

 محمد وصالی قمصری، مدیرکل دفتر لوازم خانگی وزارت صمت نیز در تاریخ ۲۸ بهمن ۱۴۰۴، فولاد مبارکه را پشتوانه اصلی صنعت لوازم خانگی نامیده بود. بر اساس گزارش‌های رسمی، تعامل فنی میان تولیدکنندگان و این مجتمع، وابستگی به واردات را به طرز ملموسی کاهش داده بود و حتی برنامه‌هایی برای بومی‌سازی ورق‌های خاص با تکنولوژی پیچیده، از جمله ورق‌های نمای بیرونی یخچال، در دستور کار قرار داشت. اکنون با وقوع حمله دوازدهم فروردین، تداوم این مسیر بومی‌سازی متوقف شده و تولیدکنندگان داخلی که ماشین‌آلات خود را بر اساس ضخامت و کیفیت ورق‌های مبارکه تنظیم کرده بودند، برای یافتن جایگزین با چالش‌های فنی و زمانی عظیمی مواجه خواهند شد. جزئیات دقیق درباره میزان آسیب‌دیدگی خطوط تخصصی تولید ورق لوازم خانگی در مجتمع مبارکه، در منابع ارائه‌شده موجود نیست.

تعلیق طرح‌های توسعه‌ای و بحران تامین کلاف رنگی

یکی از مهم‌ترین تبعات اقتصادی حمله اخیر، توقف احتمالی طرح‌های توسعه‌ای است که مستقیماً بازار لوازم خانگی را هدف گرفته بودند. پیش از این رویداد، رضا حیدری، معاون فروش و بازاریابی فولاد مبارکه در ۲۳ مرداد ۱۴۰۳ از یک طرح جدید به ظرفیت ۱۲۰ هزار تن خبر داد و پیش‌بینی کرده بود که با بهره‌برداری از آن، تمامی نیاز ورق صنعت لوازم خانگی تامین شود. همچنین طرح توسعه شرکت فولاد تاراز قرار بود نقش مهمی در پوشش نیازهای بازار ایفا کند. از سوی دیگر، صنعت لوازم خانگی به شدت نیازمند راه‌اندازی خط تولید ورق رنگی شماره ۲ بود، زیرا تامین کلاف رنگی مخصوص از خارج کشور با چالش‌های سنگین ارزی مواجه است. با آسیب دیدن زیرساخت‌های فولاد مبارکه در پی حملات جنگنده‌ها در ساعت ۲۳ روز ۱۲ فروردین، زمان‌بندی بهره‌برداری از این طرح‌های توسعه‌ای در هاله‌ای از ابهام قرار گرفته است. به تعویق افتادن این پروژه‌ها به معنای آن است که تولیدکنندگان لوازم خانگی برای تامین کلاف‌های رنگی مجبور به رجوع به بازارهای خارجی خواهند بود؛ آن هم در شرایطی که محدودیت‌های ارزی و تحریم‌های بانکی، واردات را به یک پروسه زمان‌بر و گران‌قیمت تبدیل کرده است.

از رکود بازار تا شکاف نرخ ارز

شوک ناشی از قطعی احتمالی زنجیره تامین ورق فولادی، در بدترین زمان ممکن به صنعت لوازم خانگی وارد شده است. پیش از این ضربه نظامی، بازار لوازم خانگی درگیر یک رکود عمیق بود. رضا حیدری در اظهارات پیشین خود تایید کرده بود که صنعت لوازم خانگی دچار رکود شدیدی شده است. برای مقابله با این رکود، فولاد مبارکه یک چتر حمایتی اعتباری برای ۱۵۵ مشتری پایدار خود ایجاد کرده و سهم خرید نقدی را به حداقل رسانده بود. این فروش اعتباری، شریان حیاتی نقدینگی برای کارخانه‌های لوازم خانگی بود تا قیمت نهایی محصول برای مصرف‌کننده کنترل شود. اما با کاهش ظرفیت تولید مبارکه در اثر حملات، احتمالاً این سیاست‌های حمایتی و فروش اعتباری متوقف خواهد شد. علاوه بر این، صنعتگران با یک بحران ساختاری دیگر یعنی فاصله چشمگیر نرخ ارز نیمایی و بازار آزاد مواجهند. معاون فروش فولاد مبارکه پیش‌تر اشاره کرده بود که فولادسازان هزینه‌های خود را با ارز آزاد تامین کرده اما موظف به بازگرداندن ارز با نرخ نیمایی هستند؛ تفاوتی که به گفته وی باعث شده تا همه صنعت متضرر شوند و صادرات را به شدت کاهش دهد. اکنون با اجبار تولیدکنندگان به واردات ورق با ارز آزاد، هزینه تمام‌شده لوازم خانگی جهش خواهد یافت.

تشریح وضعیت بحرانی صنعت لوازم خانگی

دبیرکل انجمن لوازم خانگی ایران با تشریح وضعیت بحرانی این صنعت پس از تنش‌های اخیر، تاکید کرد که در شرایط فعلی، راهبرد بقا جایگزین هرگونه هدف‌گذاری برای توسعه شده و عدم قطعیت، آینده دومین صنعت اشتغال‌زای کشور را در هاله‌ای از ابهام فرو برده است.

نسرین اوجاقی، دبیر کل انجمن لوازم خانگی ایران در گفت‌وگو با صمت به تحلیل چشم‌انداز تولید و بازار لوازم خانگی در سال ۱۴۰۵ پرداخت و اظهار داشت: باید توجه کرد که جنگ اخیر، پدیده‌ای مرتبط با اقتصاد کلان کشور است و طبیعتاً ایران را در شرایط بسیار سختی قرار خواهد داد. این خاصیت هر جنگی است و نباید فراموش کرد که اقتصاد کشور پیش از این بحران نیز در حالت رکود تورمی شدیدی به سر می‌برد و شاخص‌ها نشان از بهبود نداشتند.

وی افزود: لذا به نظر می‌رسد این وضعیت رکودی تعمیق‌یافته به همه صنایع، از جمله صنعت لوازم خانگی نیز تسری یابد. در چنین شرایطی، راهبرد بقا جایگزین هدف‌گذاری برای توسعه خواهد شد.

اثر حمله به صنایع فولادی بر تولید لوازم خانگی

اوجاقی با اشاره به حمله به تأسیسات فولادی کشور، این اقدام را ضربه‌ای مستقیم به زنجیره تامین صنعت لوازم خانگی دانست و بیان کرد: صنعت فولاد کشور یکی از صنایع مادر و حلقه‌ای حیاتی در زنجیره تامین صنعت لوازم خانگی است. با توجه به تحریم‌های پیشین در حوزه فولاد و ورق‌های فلزی، حمله ناجوانمردانه به این زیرساخت، تأثیر شگرف و ویرانگری بر روند تولید خواهد داشت و صنعت لوازم خانگی یکی از نخستین صنایعی است که از این موضوع به شدت متضرر خواهد شد.

وی در پاسخ به سوالی مبنی بر وضعیت فعالیت کارخانه‌ها در شرایط جنگی گفت: بسیاری از تولیدکنندگان صنعت لوازم خانگی با تمام توان در این شرایط فعال بوده‌اند. هرچند باید پذیرفت که در وضعیت جنگی و اولویت‌بندی نیازهای معیشتی، محصولات بادوامی مثل لوازم خانگی از سبد خرید خانوارها خارج می‌شود. متاسفانه لازم به ذکر است که برخی از واحدهای تولیدی لوازم خانگی در حملات اخیر نیز متحمل خسارت‌های عدیده‌ای شده‌اند.

انبارها پر است، مشتری نیست

دبیرکل انجمن لوازم خانگی ایران در واکنش به طرح برخی پیشنهادها مبنی بر آزادسازی کامل واردات برای جبران کمبودهای احتمالی، تصریح کرد: در حال حاضر هیچ کمبودی در بازار موجود نیست. همانطور که پیشتر گفتم، در شرایط فعلی اولویت خرید با محصولات بادوام نیست و رکود حاکم بر بازار و انباشت کالا در انبارها، امروز کشور را با مازاد نیاز نیز مواجه کرده است.

وی با غیرمنطقی خواندن طرح آزادسازی واردات در شرایط فعلی اظهار داشت: باید توجه داشت فشار ارزی شدیدی که از پس جنگ به کشور وارد می‌شود، توان واردات را به شدت کاهش خواهد داد و اولویت تخصیص ارز را به کالاهای اساسی و دارو سوق می‌دهد. لذا در این شرایط، صحبت از آزادسازی واردات لوازم خانگی، ایده‌ای دور از واقعیت‌های اقتصادی کشور است.        

چالش اصلی صنعت اشتغال‌زای کشور در ۱۴۰۵

اوجاقی در پایان، اصلی‌ترین چالش پیش روی این صنعت در سال ۱۴۰۵ را بی‌چشم‌اندازی عنوان کرد و گفت:   اصلی‌ترین چالش ما، بی‌چشم‌اندازی است. کسی نمی‌داند که جنگ تا کی ادامه خواهد یافت، چه میزان از زیرساخت‌های کشور صدمه خواهد دید و البته پس از جنگ، اقتصاد کشور چقدر دوام خواهد آورد. لذا مهم‌ترین چالش برای صنعت لوازم خانگی، صرفاً بقا است.

وی خاطرنشان کرد: این صنعت، دومین صنعت اشتغال‌زای کشور با حدود یک میلیون شغل مستقیم و غیرمستقیم است و هرگونه ضربه به آن، اثرات مخرب اجتماعی بعدی را به دنبال خواهد داشت و حفظ این بدنه عظیم اشتغال، یک اولویت ملی است.

سخن پایانی

اقتصاد صنعتی ایران در مواجهه با تنش‌های ژئوپلیتیک، یکی از استراتژیک‌ترین شریان‌های تولیدی خود را در وضعیت هشدار می‌بیند. حمله دوازدهم فروردین به مجتمع فولاد مبارکه، صرفا یک هدف‌گیری نقطه‌ای نبود، بلکه اصابت مستقیم به خط تولید میلیون‌ها دستگاه لوازم خانگی در کشور بود. مجتمعی که با تامین ۸۰ درصد نیاز بازار و اجرای طرح‌های توسعه‌ای ۱۲۰ هزار تنی، نماد خودکفایی و سپر دفاعی صنعت در برابر نوسانات ارزی به شمار می‌رفت، اکنون درگیر بازسازی خطوط خود است. این توقف ناخواسته، کارخانه‌های لوازم خانگی را در میان منگنه رکود بازار، شکاف ویرانگر ارز نیمایی و آزاد، و حالا کمبود فیزیکی مواد اولیه گرفتار کرده است. اگرچه سیاست‌های پیشین فروش اعتباری تا حدی توانسته بود تولیدکنندگان را سرپا نگه دارد، اما تداوم این وضعیت قطعا به کاهش عرضه و جهش قیمت‌ها در بازار مصرف‌کننده نهایی منجر خواهد شد. در این تقاطع بحرانی، بقای صنعت لوازم خانگی و جلوگیری از فشار مضاعف بر معیشت خانوارها، نیازمند مداخله فوری دولت برای تخصیص ارز تسهیل‌شده جهت واردات مواد اولیه و حمایت ویژه برای بازسازی سریع زیرساخت‌های آسیب‌دیده قطب فولادی کشور است.