هشدار از قلب صنعت کشاورزی
صنعت ماشینآلات کشاورزی یکی از مهمترین حلقههای زنجیره امنیت غذایی کشور محسوب میشود؛ صنعتی که طی سالهای اخیر توانسته بخش قابل توجهی از نیاز داخلی را تأمین کرده و حتی به بازارهای صادراتی منطقه نیز راه پیدا کند. در شرایطی که بسیاری از صنایع کشور همچنان وابستگی قابل توجهی به واردات دارند، تولیدکنندگان ماشینآلات کشاورزی از دستیابی به سطح بالایی از خودکفایی سخن میگویند؛ دستاوردی که نتیجه سالها سرمایهگذاری، مهندسی معکوس، توسعه دانش فنی و بومیسازی قطعات و تجهیزات بوده است.
با این حال، فعالان این صنعت معتقدند چالشهای امروز بیش از آنکه ناشی از فشارهای خارجی باشد، ریشه در مشکلات داخلی، سیاستهای ارزی و روندهای پیچیده اداری دارد. آنان هشدار میدهند که در صورت ادامه وضعیت فعلی، تولیدکنندگان با کمبود مواد اولیه و قطعات مواجه خواهند شد؛ موضوعی که میتواند در ماههای آینده به کاهش تولید و حتی کمبود ماشینآلات مورد نیاز بخش کشاورزی منجر شود.
خودکفایی گسترده در تولید ماشینآلات کشاورزی
بررسی وضعیت کنونی این صنعت نشان میدهد که تولیدکنندگان داخلی موفق شدهاند سهم عمدهای از نیاز کشور به ماشینآلات کشاورزی را تأمین کنند. برآوردها حاکی از آن است که بیش از ۹۵ درصد نیاز بازار از طریق تولید داخل پاسخ داده میشود و واردات ماشینآلات کامل سهم بسیار ناچیزی در این بازار دارد.
در حال حاضر، بخش عمده واردات به تأمین برخی قطعات خاص، نیروی محرکه یا نمونههایی محدود برای اهداف تحقیقاتی و مهندسی معکوس اختصاص دارد. این موضوع نشان میدهد که کشاورزی ایران برای انجام فعالیتهای روزمره خود وابستگی مستقیمی به ماشینآلات خارجی ندارد و توان داخلی در این زمینه به سطح قابل قبولی رسیده است.
این دستاورد از آن جهت اهمیت دارد که ماشینآلات کشاورزی نقشی اساسی در افزایش بهرهوری، کاهش هزینههای تولید، مدیریت منابع آب و ارتقای کیفیت محصولات ایفا میکنند. هرگونه اختلال در تأمین این تجهیزات میتواند به صورت مستقیم بر عملکرد بخش کشاورزی و در نهایت بر امنیت غذایی کشور تأثیر بگذارد.
ظرفیت تولید فراتر از نیاز داخلی
یکی از ویژگیهای مهم صنعت ماشینآلات کشاورزی ایران، ظرفیت بالای تولید است. بسیاری از واحدهای تولیدی توانایی تولیدی بیش از نیاز بازار داخلی دارند و در سالهای گذشته بخش قابل توجهی از محصولات خود را به کشورهای منطقه صادر کردهاند.
بازارهایی همچون عراق، افغانستان و برخی کشورهای آفریقایی از جمله مقاصد اصلی صادرات این محصولات بودهاند. نزدیکی جغرافیایی، قیمت رقابتی، دسترسی به خدمات پس از فروش و تناسب فناوری مورد استفاده با شرایط اقلیمی کشورهای منطقه از مهمترین عوامل موفقیت تولیدکنندگان ایرانی در این بازارها به شمار میرود.
از سوی دیگر، ماهیت فناوری مورد استفاده در این صنعت نیز امکان رقابتپذیری بیشتری را فراهم کرده است. برخلاف برخی صنایع پیشرفته که نیازمند فناوریهای بسیار پیچیده و انحصاری هستند، تولید ماشینآلات کشاورزی بر پایه دانش فنی قابل دستیابی و تجربه مهندسی داخلی شکل گرفته و همین موضوع زمینه توسعه آن را فراهم کرده است.
بازاری که توان افزایش قیمت ندارد
در حالی که طی سالهای اخیر بسیاری از کالاهای صنعتی با جهشهای قیمتی قابل توجه مواجه شدهاند، روند افزایش قیمت در بازار ماشینآلات کشاورزی متفاوت بوده است. فعالان این حوزه معتقدند اصلیترین دلیل این موضوع، شرایط اقتصادی کشاورزان و محدودیت قدرت خرید مصرفکنندگان نهایی است. کشاورزان به عنوان خریداران اصلی تراکتور، کمباین و سایر تجهیزات کشاورزی، طی سالهای اخیر تحت فشارهای اقتصادی متعددی قرار گرفتهاند. افزایش هزینههای تولید، رشد قیمت نهادهها، نوسانات بازار محصولات کشاورزی و محدودیت منابع مالی باعث شده است که توان خرید آنان کاهش یابد.
در چنین شرایطی، تولیدکنندگان امکان انتقال کامل هزینههای افزایشیافته تولید به مصرفکننده را ندارند. به همین دلیل، حتی در شرایطی که قیمت مواد اولیه و هزینههای تولید رشد چشمگیری داشته، افزایش قیمت ماشینآلات کشاورزی با احتیاط و به صورت تدریجی انجام شده است.
این مسئله از یک سو به حفظ بازار مصرف کمک کرده، اما از سوی دیگر حاشیه سود تولیدکنندگان را به شدت کاهش داده و فشار مضاعفی بر واحدهای تولیدی وارد کرده است.
وابستگی شدید هزینه تولید به صنایع بالادستی
بخش عمده مواد اولیه مورد استفاده در صنعت ماشینآلات کشاورزی را محصولات صنایع بالادستی به ویژه فولاد تشکیل میدهد. سهم این مواد در ساختار هزینه تولید به بیش از ۹۷ درصد میرسد.
افزایش مداوم قیمت فولاد، محصولات فلزی، قطعات صنعتی، تجهیزات هیدرولیکی و سایر نهادههای مورد نیاز موجب شده هزینه تمامشده تولید به شکل محسوسی افزایش یابد. با این حال، تولیدکنندگان به دلیل شرایط بازار قادر به اعمال متناسب این افزایش هزینهها در قیمت نهایی محصولات خود نیستند.
نمونهای از این وضعیت را میتوان در مقایسه میان قیمت ماشینآلات کشاورزی و سایر کالاهای صنعتی مشاهده کرد. تولید تراکتورهای سنگین با وزن چند تن و بهرهگیری از سامانههای پیچیده مکانیکی و هیدرولیکی نیازمند سرمایهگذاری و هزینههای بالایی است، اما قیمت این محصولات در مقایسه با برخی کالاهای مصرفی صنعتی همچنان در سطحی قرار دارد که نشاندهنده محدود بودن حاشیه سود تولیدکنندگان است.
از سوی دیگر، تیراژ تولید نیز در این صنعت قابل مقایسه با صنایع بزرگ خودروسازی نیست. در حالی که برخی خودروهای سواری در تیراژهای صدها هزار دستگاهی تولید میشوند، تولید ماشینآلات کشاورزی معمولاً در مقیاس چند هزار دستگاه در سال انجام میگیرد. این تفاوت باعث میشود هزینههای سربار بر تعداد کمتری از محصولات سرشکن شود و فشار بیشتری بر تولیدکنندگان وارد آید.
چالشهای منطقهای و اختلال در زنجیره تأمین
تحولات سیاسی و اقتصادی منطقه در ماههای اخیر، زنجیره تأمین بسیاری از صنایع را تحت تأثیر قرار داده است. صنعت ماشینآلات کشاورزی نیز از این قاعده مستثنی نیست. اختلال در مسیرهای حملونقل، افزایش هزینههای لجستیکی، دشوار شدن مبادلات تجاری و کند شدن روند تأمین برخی قطعات از جمله مشکلاتی است که تولیدکنندگان با آن مواجه شدهاند. این چالشها علاوه بر تأثیر بر بازار صادراتی، فرآیند تأمین مواد اولیه و قطعات مورد نیاز خطوط تولید را نیز با دشواری روبهرو کرده است.
با وجود این، فعالان صنعت معتقدند مشکلات خارجی تنها بخشی از چالشهای موجود را تشکیل میدهد و موانع داخلی سهم بیشتری در ایجاد مشکلات فعلی دارند.
بزرگترین دغدغه تولیدکنندگان
در میان مجموعه مشکلات موجود، موضوع تأمین و تخصیص ارز به عنوان مهمترین نگرانی تولیدکنندگان مطرح میشود. بسیاری از واحدهای تولیدی برای واردات برخی قطعات، مجموعهها و مواد اولیه مورد نیاز خود به ارز نیاز دارند. تولیدکنندگان میگویند روند طولانی و پیچیده تخصیص ارز موجب شده است که تأمین قطعات مورد نیاز با تأخیرهای طولانی مواجه شود. این وضعیت در شرایطی رخ میدهد که توقف یا کند شدن ورود مواد اولیه میتواند به کاهش ظرفیت تولید و حتی تعطیلی موقت خطوط تولید منجر شود.
به اعتقاد فعالان این حوزه، فرآیند فعلی پاسخگوی نیازهای صنعت نیست و ادامه آن میتواند در ماههای آینده مشکلات گستردهتری را ایجاد کند. آنان معتقدند در شرایط فعلی باید رویکردی منعطفتر در حوزه ارزی اتخاذ شود تا واحدهای تولیدی بتوانند بدون وقفه فعالیت خود را ادامه دهند.
درخواست برای آزادسازی واردات مواد اولیه با ارز آزاد
یکی از پیشنهادهای مطرحشده از سوی فعالان صنعت، فراهم شدن امکان واردات مواد اولیه و قطعات مورد نیاز با استفاده از ارز آزاد است. به باور آنان، تأخیر در تخصیص ارز رسمی، هزینهای به مراتب سنگینتر از استفاده از ارز آزاد برای اقتصاد کشور ایجاد میکند. تولیدکنندگان هشدار میدهند که اگر تأمین مواد اولیه به موقع انجام نشود، ظرفیت تولید موجود به تدریج کاهش خواهد یافت و بازار داخلی با کمبود تجهیزات مواجه میشود. این مسئله میتواند در فصلهای کاری کشاورزی پیامدهای جدی برای بهرهبرداران بخش کشاورزی به همراه داشته باشد.
از نگاه فعالان این حوزه، حفظ تداوم تولید باید در اولویت سیاستگذاری قرار گیرد و هر تصمیمی که مانع توقف خطوط تولید شود، در نهایت به نفع اقتصاد ملی خواهد بود.
ضرورت بازنگری در سیاستهای صادراتی
موضوع دیگری که از سوی تولیدکنندگان مورد انتقاد قرار گرفته، سیاستهای مرتبط با بازگشت ارز حاصل از صادرات است. صادرکنندگان معتقدند در شرایطی که کشور با محدودیت منابع ارزی مواجه است، باید مشوقهای بیشتری برای توسعه صادرات در نظر گرفته شود. بسیاری از واحدهای کوچک و متوسط تولیدی توانستهاند با وجود مشکلات اقتصادی همچنان در بازارهای صادراتی حضور داشته باشند و ارزآوری برای کشور ایجاد کنند. با این حال، الزام به عرضه ارز صادراتی با نرخهایی پایینتر از نرخ واقعی بازار، انگیزه فعالیت صادراتی را کاهش داده است.
فعالان اقتصادی بر این باورند که سیاستگذاران باید به جای اعمال محدودیتهای بیشتر، مسیر صادرات را تسهیل کرده و از ظرفیت واحدهای تولیدی برای افزایش درآمدهای ارزی کشور بهره بگیرند.
ضریب نفوذ ۹۵ درصدی تولید داخل و مزیتهای صادراتی
وضعیت تولید، قیمتگذاری و چالشهای ارزی در صنعت ماشینآلات کشاورزی در ماههای اخیر به یکی از دغدغههای اصلی فعالان این حوزه تبدیل شده است. حمیدرضا نامی، رئیس هیئت مدیره انجمن تولیدکنندگان تراکتور، کمباین، ماشینها، ادوات و تجهیزات کشاورزی، در تشریح آخرین وضعیت این صنعت، بر لزوم تغییر رویکرد دولت در سیاستهای ارزی و حمایت واقعی از تولیدکنندگان تأکید کرد.
نامی با اشاره به دستاوردهای یک دهه اخیر در بومیسازی ماشینآلات کشاورزی بیان کرد: خوشبختانه در مقطع کنونی، بالای ۹۵ درصد در تولید ماشینآلات کشاورزی به خودکفایی رسیدهایم. واردات در این بخش عمدتاً با رویکرد تأمین نیروی محرکه یا ورود نمونههای خاص برای مهندسی معکوس انجام میشود و وابستگی مستقیمی برای حضور در مزرعه به ماشینآلات خارجی نداریم.
وی افزود: ظرفیت تولید داخل فوقالعاده بالاست و بخش عمدهای از مازاد نیاز کشور به بازارهای هدف صادر میشود. از آنجا که تکنولوژی این ماشینآلات پیچیدگیهای غیرقابلدسترسی ندارد، این صنعت به یک مزیت بومی و رقابتی برای کشور تبدیل شده است و ارز تخصیصیافته به این بخش صرفاً برای واردات اجزا و قطعات مورد نیاز خطوط تولید مصرف میشود، نه واردات ماشینآلات کامل.
تناسب قیمتگذاری با توان خرید کشاورزان
رئیس هیئت مدیره انجمن تولیدکنندگان ماشینآلات کشاورزی با بررسی روند تغییرات قیمتی در این صنعت اظهار داشت: میزان افزایش قیمت در ماشینآلات کشاورزی نسبت به سایر گروههای کالایی نظیر خودرو یا لوازم خانگی بسیار حداقلی است. دلیل عمده این امر، آسیبپذیری اقتصادی بازار مصرف ما، یعنی کشاورزان، است. توان خرید ضعیف این قشر، شانس چندانی برای افزایش قیمتهای نجومی باقی نمیگذارد.
وی با ارائه یک مقایسه آماری تصریح کرد: بیش از ۹۷ درصد مواد اولیه این صنعت را محصولات صنایع بالادستی نظیر فولاد تشکیل میدهد. با این حال، افزایش قیمت سنگینترین تراکتور تولیدی در طول یک سال نهایتاً بین ۷۰ تا ۸۰ درصد بوده که آن هم به صورت پلکانی و در مراحل ۱۰ درصدی اعمال شده است. اگر بخواهیم قیاس کنیم، یک تراکتور ۴ تنی با تجهیزات پیچیده هیدرولیکی حدود دو میلیارد تومان قیمت دارد، در حالی که یک خودروی سواری ۸۰۰ کیلویی با تیراژ تولید بالای ۱۰۰ هزار دستگاه، نیمی از این قیمت را به خود اختصاص میدهد. این نشاندهنده مظلومیت و حاشیه سود پایین تولید در تیراژهای محدود، مثلاً ۷ هزار دستگاه در سال، است.
گلوگاه اصلی تولید در شرایط بحرانی
نامی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به چالشهای اخیر و اختلال در زنجیره تأمین گفت: ظرفیت تولید ما تقریباً دو برابر نیاز داخلی است و بخش عمده آن به کشورهای منطقه از جمله عراق، افغانستان و کشورهای آفریقایی صادر میشد. اما اکنون با دو چالش اصلی مواجهیم؛ نخست، اختلال در لجستیک و مراودات کالا به دلیل شرایط خاص منطقه و دوم، که به مراتب بزرگتر است، تنگناها و بروکراسی تخصیص ارز در داخل وزارتخانه.
وی تأکید کرد: ما در جلسات متعدد با وزیر محترم پیشنهاد دادیم که در شرایط افت درآمدهای ارزی، به دلیل محدودیتهای ایجادشده برای صنایع پتروشیمی و فولاد، دولت باید فرآیند قطرهچکانی تخصیص ارز نیمایی را کنار بگذارد. تقاضای ما این است که اجازه دهند مواد اولیه و قطعات با ارز آزاد وارد شود تا خطوط تولید متوقف نشود و در ماههای آینده با قحطی و کمبود ماشینآلات مواجه نشویم.
ضرورت تغییر رویکرد دولت در پیمانسپاری ارزی
این مقام صنفی در پایان با انتقاد از سیاستهای بازگشت ارز صادراتی بیان کرد: دولت وقتی با کمبود منابع ارزی مواجه است، باید مسیر صادرات را برای واحدهای کوچک و متوسطی که همچنان بقای خود را حفظ کردهاند، تسهیل کند. به جای آنکه صادرکننده را مجبور کنند ارز خود را با قیمت پایینتر، یعنی ۱۰ تا ۲۰ درصد ارزانتر، واگذار کند، باید با ارائه مشوق و خرید ارز صادراتی با قیمتی بالاتر، حدود ۱۰ درصد گرانتر، انگیزه ارزآوری را تقویت کنند.
وی خاطرنشان کرد: این فضا نیازمند بازنگری فوری است. در مقطع کنونی، صنعت ما بیش از آنکه از تحریمها و عملیات خارجی آسیب ببیند، از عدم جسارت مدیران برای تصمیمگیریهای درست و اصلاح رویههای معیوب رنج میبرد.
سخن پایانی
صنعت ماشینآلات کشاورزی امروز در نقطهای حساس قرار گرفته است. از یک سو، دستیابی به خودکفایی گسترده، توسعه صادرات و ایجاد ظرفیت تولید فراتر از نیاز داخلی، این صنعت را به یکی از موفقترین نمونههای بومیسازی در کشور تبدیل کرده است. از سوی دیگر، مشکلات ارزی، بروکراسی پیچیده، دشواری تأمین مواد اولیه و محدودیتهای صادراتی، آینده این دستاوردها را با ابهام مواجه کرده است.
تجربه سالهای اخیر نشان داده که تولیدکنندگان داخلی توان فنی و اجرایی لازم برای تأمین نیاز کشور را در اختیار دارند. آنچه اکنون بیش از هر چیز مورد نیاز به نظر میرسد، اصلاح فرآیندهای تصمیمگیری، تسهیل دسترسی به منابع مورد نیاز تولید و اتخاذ سیاستهایی است که به جای ایجاد مانع، زمینه رشد و توسعه بیشتر این صنعت را فراهم کند. در غیر این صورت، صنعتی که امروز یکی از مزیتهای رقابتی کشور محسوب میشود، ممکن است در آینده نزدیک با چالشهایی روبهرو شود که جبران آنها هزینههای سنگینی برای اقتصاد و بخش کشاورزی به همراه خواهد داشت.
