برای برقراری نظامی مطلوب‌تر و اقتصادی‌تر در زمینه این محصول، در سال‌های اخیر، بحث‌هایی درباره اجرای مدل بنزین سه‌نرخی مطرح شده و در نهایت حدود سه ماه پیش به اجرا درآمده است؛ با این حال بسیاری از کارشناسان آن را ناکارآمد و ناعادلانه می‌دانند و معتقدند این مدل نه‌تنها مردم را به اصلاح مصرف ترغیب نمی‌کند، بلکه پس از مدتی کارآیی خود را از دست می‌دهد و نیازمند افزایش مجدد قیمت و ایجاد شوک‌های دوره‌ای است.

 بر این اساس عده‌ای برای تغییر وضعیت پیشنهادهایی را مطرح می‌کنند که شاید در سال‌های اخیر طرح «اختصاص بنزین به نفر» پربسامدترین آنها باشد؛ جایگزینی که به‌اعتقاد آنها عادلانه‌تر و کارآمدتر است، اما در مقابل عده دیگری از کارشناسان نیز چنین طرح‌هایی را مولد تعهدات جدید برای دولت‌ها و هزینه‌زایی می‌دانند و معتقدند این راهکارها بیشتر به ابزارهایی کوتاه‌مدت برای واقعی‌سازی نرخ بنزین می‌ماند تا راهکارهایی عدالت‌گستر.

صمت  در گزارش پیش رو با نگاهی به اهداف مطرح‌شده ازسوی طراحان طرح اختصاص بنزین به نفر، به بررسی کم‌وکیف این طرح و چالش‌های آن پرداخته است. 

دهک‌های بالای درآمدی، بهره‌برداران نظام یارانه‌ای موجود

ایران جزو کشورهایی است که در آن بیشترین یارانه انرژی به مردم داده می‌شود، به همین دلیل باید یک نظام عادلانه تخصیص یارانه بهره حاکم باشد تا یارانه به‌عدالت در میان مردم تقسیم شود. در حوزه بنزین، اختصاص سهمیه بنزین به نفر یکی از مهم‌ترین راهکارهای پیشنهادی کارشناسان برای اصلاح نظام اعطای یارانه‌های انرژی است و با استفاده از این روش دولت می‌تواند به‌صورت همزمان به اهداف متعددی دست پیدا کند. 

به‌اعتقاد طراحان، طرح اختصاص سهمیه بنزین به نفر مزیت‌های زیادی به لحاظ ایجاد عدالت در تخصیص یارانه‌های انرژی، بهینه‌سازی مصرف، کنترل قاچاق و موارد دیگر برای کشور دارد. 

در شرایط فعلی یارانه بنزین به خودرو تعلق می‌گیرد؛ نه به فرد؛ بنابراین، کسانی که از تمکن مالی بیشتری برخوردارند و خودروهای متعددی در اختیار دارند، از یارانه انرژی بیشتری بهره می‌برند، در حالی که حدود ۴۵ درصد خانوارهای کشور که فاقد خودرو هستند، عملا از این یارانه بی‌بهره‌اند. آمارها نشان می‌دهد تنها ۴.۶ درصد از خانوارها مالک ۲۲ درصد از خودروهای کشور هستند و بیشترین بهره‌مندی را از یارانه بنزین دارند. این نابرابری در بهره‌مندی، با اجرای مدل سه نرخی، تشدید خواهد شد. این در حالی است که اکنون با ناترازی‌های گوناگون به‌ویژه در حوزه روبه‌رو هستیم و دولت مجبور است با هزینه گزاف اقدام به واردات بنزین بکند و در مقابل با اجرای سازکار اختصاص سهمیه بنزین به خودرو، مصرف‌گرایی ترویج خواهد یافت.

در مقابل این وضعیت کارشناسان معتقدند اختصاص سهمیه بنزین به نفر می‌تواند راهکار مناسبی در راستای بهینه‌سازی مصرف بنزین در کشور باشد، زیرا در این روش، مدیریت مصرف به مردم سپرده می‌شود. 

برمبنای این طرح هر فرد میزان مشخصی سهمیه بنزین یارانه‌ای در ماه در اختیار دارد و می‌تواند با صرفه‌جویی در مصرف آن، زمینه بهره‌مندی بیشترش از منفعت اقتصادی این امر را به‌وجود بیاورد. 

انگیزه‌ای برای مصرف بنزین

به‌زعم کارشناسان، یکی از مهم‌ترین دستاوردهای اختصاص سهمیه بنزین به نفر ایجاد عدالت در توزیع یارانه سوخت است؛ ضمن اینکه وقتی برای هر فرد ماهانه ۳۰ لیتر بنزین یارانه‌ای در نظر گرفته می‌شود، کسانی که مصرف بنزین ندارند، می‌توانند به درآمدی هرچند اندک دست پیدا کنند. 

طرح «بنزین به نفر» با هدف تخصیص سهمیه بنزین به هر کد ملی، تلاش می‌کند عدالت اجتماعی را در توزیع یارانه انرژی محقق کند. در این مدل، حتی افراد فاقد خودرو نیز از یارانه بهره‌مند می‌شوند و می‌توانند سهمیه خود را ذخیره یا واگذار کنند. این امر نه‌تنها انگیزه مصرف بهینه را افزایش می‌دهد، بلکه زمینه‌ساز کاهش قاچاق سوخت نیز خواهد بود. از سوی دیگر، این طرح می‌تواند به تنوع‌بخشی در سبد سوخت کشور کمک کند و استفاده از سوخت‌های جایگزین مانند CNG، LPG و برق را در صنعت حمل‌ونقل گسترش دهد.

براساس داده‌های ارائه‌شده در کنفرانس بین‌المللی بهینه‌سازی مصرف انرژی، بهره‌مندی دهک دهم جامعه از یارانه بنزین بیش از ۱۷.۵ برابر دهک اول است. این اختلاف فاحش نشان می‌دهد تخصیص یارانه به خودرو نه‌تنها ناعادلانه بلکه ضدتوسعه‌ای است. در مقابل، تخصیص یارانه به نفر می‌تواند با ایجاد انگیزه در مصرف‌کنندگان، کنترل مصرف را به خود مردم واگذار کند و مسیر اصلاح ساختار یارانه انرژی را هموار سازد.

راهی برای تعدیل ثروت

درباره طرح یادشده یک نماینده مجلس معتقد است طرح اختصاص بنزین به‌صورت سرانه و به هر کد ملی علاوه بر حذف رانت خاص به خودرودارها، زمینه‌ساز تقویت و بهبود ضریب جینی نیز خواهد شد و مصرف بنزین را کاهش خواهد داد و منافع اقتصادی برای خانواده‌های ایرانی از محل بهینه‌سازی مصرف ایجاد خواهد کرد.

احمد آریایی‌نژاد، نماینده مردم ملایر در مجلس شورای اسلامی در گفت‌وگو با صمت با اشاره به این موضوع که سازکار فعلی اختصاص یارانه بنزین نمی‌تواند جوابگوی نیاز کشور باشد و لازم است در این زمینه از سیاست دقیقی بهره ببریم، تصریح کرد: اختصاص سهمیه بنزین به نفر یکی از راهکارهای مناسبی است که کارشناسان برای رفع مشکل بی‌عدالتی در توزیع یارانه بنزین مطرح کرده‌اند. در این روش هر فرد ایرانی از میزان مشخصی سهمیه بنزین در ماه بهره‌مند می‌شود و به‌نوعی تعدیل ثروت در کشور صورت می‌گیرد. 

تحقق عدالت

وی در تشریح مزیت‌های اختصاص بنزین به نفر تاکید کرد: بهترین مسیر برای تحقق عدالت در توزیع یارانه بنزین، اعطای آن به‌صورت سرانه و به هر کد ملی است. این موضوع علاوه بر حذف رانت خاص به خودرودارها، زمینه‌ساز تقویت و بهبود ضریب جینی نیز خواهد شد و مصرف بنزین را کاهش خواهد داد و منافع اقتصادی برای خانواده‌های ایرانی از محل بهینه‌سازی مصرف ایجاد خواهد کرد.

آریایی‌نژاد گفت: در حوزه بنزین نیازمند اعمال یک روش دقیق به منظور بهره‌مندی همگان از یارانه این محصول هستیم؛ این در حالی است که روش‌هایی مانند بنزین سه‌نرخی و اعطای یارانه بنزین به خودرو نمی‌تواند کارساز باشد و در نهایت دولت باید به منظور ایجاد عدالت در توزیع یارانه سوخت به سمت اجرای طرح اختصاص سهمیه بنزین به نفر و کد ملی برود. 

این نماینده مجلس با اشاره به پیامدهای توزیع یارانه بنزین در قالب فعلی توضیح داد: سازکار فعلی اختصاص یارانه بنزین باعث شده افراد توجهی به میزان مصرف خود نداشته باشند، زیرا بنزین یارانه‌ای با سقف و محدودیتی غیرموثر در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد، اما وقتی افراد بدانند که ماهانه میزان مشخصی بنزین یارانه‌ای در اختیار دارند، نسبت به میزان مصرف خود حساس می‌شوند و از آنجایی که در این امر ذی‌نفع هستند، به صرفه‌جویی روی می‌آورند. 

ایرادهای طرح تخصیص بنزین به فرد

در مقابل نگاه‌های مثبت به طرح اختصاص بنزین به نفر، عده‌ای از کارشناسان نیز نگاهی منفی به این طرح دارند و معتقدند چنین روش‌هایی در هیچ جای دنیا سابقه ندارد و تنها در ایران است که برای مصرف بنزین یارانه پرداخت می‌شود. 

این گروه بر این باورند که القای این امر به مردم که شما هر کدام باید برداشتی از منابع موجود در کشور داشته باشید، چندان مطلوب نیست و باید با بهره‌برداری از این منابع، عوایدی را برای هزینه‌کرد در بخش توسعه و زیرساخت حاصل کرد. این در حالی است که وقتی طرح‌هایی چون طرح اختصاص بنزین به نفر در دستور کار قرار می‌گیرد، تعهداتی بلندمدت برای نظام اجرایی شکل می‌گیرد که ممکن است در آینده مشکل‌ساز شود.

به گزارش صمت از طرف دیگر برخی‌ها چنین طرح‌هایی را تنها ابزارهایی موقتی برای واقعی‌سازی نرخ انرژی می‌دانند و تاکید دارند اختصاص یارانه بنزین برای طولانی‌مدت نیازمند منابعی عظیم است و وقتی از اجرای آن صحبت می‌شود، در حالی که درباره منابع آن شفاف‌سازی صورت نمی‌گیرد، بیشتر این‌گونه برداشت می‌شود که این طرح‌ها برای طولانی‌مدت تنظیم نشده‌اند و ادامه آنها چندان مدنظر سیاست‌گذار نیست و بدتر اینکه «استراتژیِ خروج» مناسبی نیز برای آن تعریف نشده است. یعنی مشخص نشده که اگر قرار باشد روزی دولت پرداخت این یارانه را متوقف کند پیامدهای این اقدام چگونه کنترل خواهد شد. 

مشکل دیگر چنین طرحی با فرض پذیرفتنی بودن خود طرح، این است که اگر قرار باشد افراد فاقد خودرو سهمیه خود را به فروش برسانند، سازکاری برای این کار وجود ندارد و همین امر سبب ایجاد بازاری غیرمنسجم و عجیب و غریب در زمینه این محصول خواهد شد. 

ایراد دیگر این طرح مربوط به زیرساخت‌های موردنیاز آن است. اگر قرار باشد نظام توزیع بنزین با استقرار طرح تخصیص یارانه به فرد تغییر کند، تمام زیرساخت‌های فنی و محاسباتی موجود باید تغییر پیداکنند که این مسئله مستلزم صرف هزینه‌هایی هرچند کم خواهد بود؛ آن‌هم در شرایطی که حوزه انرژی کشور تشنه منابعی برای توسعه و نوسازی تجهزیات در بخش اکتشاف و استخراج است.

سخن پایانی

طرح اختصاص بنزین به نفر گرچه در نگاه نخست طرحی عادلانه به‌نظر می‌رسد، اما به طور قطع اجرای آن به آسانی و جذابیت اهداف آن نخواهد بود، زیرا برخی از کارشناسان معتقدند نمی‌توان و نباید منابع موجود در کشور را به صورت مستقیم بین مردم توزیع کرد و کارکرد این منابع در بخش توسعه بسیار بیشتر است؛ هرچند کارشناسان طرفدار این طرح تاکید دارند نظام کنونی یارانه بنزین تنها ثروتمندان را بهره‌مند می‌سازد و افراد فقیر که ممکن است هیچ خودرویی نداشته باشند، سهمی از منبع انرژی کشور ندارند. بر این اساس اصلاح در قالبی دیگر که ثروتمند را مجاب به پرداخت هزینه منابع مصرف‌شده و در مقابل با توسعه بسترهای ارائه خدمات، کمکی به اقتصاد خانوار ضعیف کند، به‌طور قطع استقبال بیشتری را جذب خود خواهد کرد.