در ایران نیز مصرف انواع محصولات دخانی، به‌ویژه سیگار، همچنان یکی از چالش‌های جدی حوزه سلامت به شمار می‌رود. اگرچه در سال‌های گذشته قوانین مختلفی برای محدود کردن مصرف و فروش دخانیات تصویب شده، اما شواهد نشان می‌دهد که مسیر مقابله با این پدیده همچنان با موانع و دشواری‌های فراوانی روبه‌رو است.

سیگار؛ عادتی پرهزینه برای جامعه

مصرف سیگار تنها یک انتخاب فردی نیست؛ پیامدهای آن دامنگیر کل جامعه می‌شود. بیماری‌های قلبی و عروقی، سرطان ریه، بیماری‌های مزمن تنفسی و ده‌ها عارضه دیگر از جمله نتایج مستقیم مصرف دخانیات هستند. علاوه بر این، دود ناشی از سیگار افراد غیرسیگاری را نیز در معرض خطر قرار می‌دهد و به همین دلیل موضوع دخانیات از سال‌ها پیش به یکی از اولویت‌های سیاست‌گذاری سلامت در جهان تبدیل شده است.

در ایران نیز آمارها از وجود میلیون‌ها مصرف‌کننده محصولات دخانی حکایت دارد. نگرانی اصلی اما تنها تعداد مصرف‌کنندگان فعلی نیست؛ بلکه کاهش سن گرایش به سیگار و افزایش مصرف در برخی گروه‌های سنی، به‌ویژه میان نوجوانان و جوانان، زنگ خطری جدی برای آینده سلامت کشور محسوب می‌شود.

زنگ خطر برای نسل جدید

کارشناسان حوزه سلامت معتقدند یکی از مهم‌ترین چالش‌های سال‌های اخیر، دسترسی آسان نوجوانان به سیگار است. در حالی که فروش محصولات دخانی به افراد زیر سن قانونی ممنوع است، در عمل نظارت کافی بر اجرای این قانون وجود ندارد. بسیاری از نوجوانان می‌توانند بدون مانع جدی از فروشگاه‌ها، دکه‌ها یا حتی بسترهای اینترنتی به انواع محصولات دخانی دسترسی پیدا کنند.

از سوی دیگر، تبلیغات غیرمستقیم در فضای مجازی، نمایش مصرف سیگار در برخی تولیدات رسانه‌ای و تأثیر گروه‌های همسالان از جمله عواملی هستند که می‌توانند گرایش جوانان به مصرف دخانیات را افزایش دهند. این مسئله موجب شده تا مبارزه با سیگار تنها به حوزه سلامت محدود نباشد و ابعاد فرهنگی، اجتماعی و آموزشی نیز پیدا کند.

قانون هست، اما اجرای آن دشوار است

ایران از جمله کشورهایی است که در سال‌های گذشته قوانین متعددی برای کنترل مصرف دخانیات تصویب کرده است. ممنوعیت تبلیغات مستقیم، ممنوعیت استعمال در اماکن عمومی، درج هشدارهای بهداشتی روی بسته‌های سیگار و محدودیت فروش به افراد کم‌سن از جمله این اقدامات است. با این حال، کارشناسان معتقدند فاصله قابل توجهی میان قانون و اجرای آن وجود دارد. در بسیاری از اماکن عمومی هنوز استعمال سیگار مشاهده می‌شود و نظارت بر فروشندگان نیز به اندازه‌ای نیست که بتواند مانع عرضه محصولات دخانی به نوجوانان شود. کمبود نیروهای نظارتی، گستردگی شبکه توزیع و تعدد مراکز عرضه از جمله عواملی است که اجرای کامل قوانین را با دشواری مواجه کرده است.

قاچاق؛ مانعی بزرگ در مسیر کنترل

یکی از مهم‌ترین مشکلات مقابله با فروش سیگار در ایران، مسئله قاچاق محصولات دخانی است. بخش قابل توجهی از سیگارهای موجود در بازار از مسیرهای غیررسمی وارد کشور می‌شوند. این موضوع نه تنها کنترل کیفیت محصولات را دشوار می‌کند، بلکه سیاست‌های محدودکننده دولت را نیز با چالش مواجه می‌سازد. زمانی که محصولات قاچاق با قیمت‌های متفاوت و بدون پرداخت مالیات وارد بازار می‌شوند، اثربخشی سیاست‌هایی مانند افزایش مالیات بر دخانیات کاهش می‌یابد. علاوه بر این، شبکه‌های غیررسمی توزیع معمولاً کمتر به محدودیت‌های قانونی پایبند هستند و فروش به افراد کم‌سن یا عرضه در مکان‌های ممنوعه در این شبکه‌ها آسان‌تر صورت می‌گیرد.

کاهش نرخ سیگار در بازار

حسن مهری، رئیس اتحادیه عطار، سقط فروش و کالاهای دخانی، با تشریح آخرین وضعیت تولید، عرضه و قیمت‌گذاری سیگار در کشور، از کاهش قیمت‌ها در هفته‌های اخیر خبر داد و بر لزوم استفاده از تولیدات داخلی به جای محصولات قاچاق تاکید کرد.

مهری در خصوص روند تامین مواد اولیه و تولید کارخانجات دخانی اظهارکرد: پس از بروز برخی مشکلات در واردات توتون و کاغذ، موجودی انبارها مدیریت شد تا مواد اولیه از مسیرهای دیگر به‌دست تولیدکنندگان برسد. درحال‌حاضر کارخانجات با تمام توان در حال تولید هستند و توزیع بار به صورت مویرگی و تنظیم‌شده در سطح شهر انجام می‌شود.

وی با اشاره به نظارت‌های مستمر بر بازار افزود: با کنترل‌های دقیقی که در ۲ هفته گذشته به صورت مغازه به مغازه انجام داده‌ایم، قیمت‌ها بین ۱۰ تا ۱۴ درصد کاهش یافته است. با وجود اینکه شرکت‌ها در یک ماه گذشته تمایل به افزایش نرخ داشتند، اما با مدیریت عرضه، قیمت‌های فعلی بازار حتی از نرخ‌های مدنظر شرکت‌ها نیز پایین‌تر است.

هشدار نسبت به تبلیغات

رئیس اتحادیه کالاهای دخانی با تایید افزایش مصرف سیگار در جامعه، بیان کرد: گرایش مردم همچنان بیشتر به سمت سیگارهای سنتی است. متاسفانه برخی تبلیغات و فضاسازی‌ها در رسانه‌ها به صورت غیرمستقیم عاملی برای افزایش گرایش جوانان و نوجوانان به مصرف سیگار شده است که این روند رشد مصرف را در پی داشته است.

جولان سیگارهای قاچاق

مهری با تاکید بر اینکه در ۱۵ سال گذشته واردات قانونی سیگار نداشته‌ایم، اظهارکرد: درحال‌حاضر تامین بازار بر عهده کمپانی‌های تولیدکننده داخلی است و هر سیگاری که فاقد پیام و هشدار بهداشتی باشد، قاچاق محسوب شده و از مرزهای کشورهای همسایه وارد کشور می‌شود.

وی در تشریح سهم بازار تولیدات داخلی و قاچاق تصریح کرد: در شرایط فعلی با وجود گرانی حامل‌های انرژی، تولیدکنندگان داخلی با تمام توان کار می‌کنند و بین ۷۰ تا ۷۵ درصد از نیاز بازار را تامین می‌کنند. با این حال، حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد بازار در اختیار سیگارهای قاچاق است که شامل ۷۰ مدل از انواع سیگارهای ارزان‌قیمت می‌شود.

این مقام صنفی با هشدار نسبت به مصرف کالای دخانی قاچاق افزود: توصیه اکید ما به مردم این است که از مصرف سیگارهای قاچاق خودداری کنند. شرکت‌های تولیدکننده داخلی دارای آزمایشگاه‌های مجهز هستند و از توتون‌های استاندارد استفاده می‌کنند که آسیب‌های سلامتی آن کنترل‌شده‌تر است؛ در حالی که مواد و ترکیبات سیگارهای قاچاق کاملاً نامشخص و خطرناک است.

اختلاف نرخ روی پاکت و نرخ بازار

رئیس اتحادیه عطار و کالاهای دخانی در پایان در خصوص اختلاف نرخ درج شده روی پاکت سیگار و نرخ فروش در دکه‌ها توضیح داد: ما در سیگار چیزی به عنوان نرخ نهایی مصرف‌کننده نداریم، بلکه نرخ درج شده، نرخ پایه است. نوسانات توزیع و میزان عرضه در بازار تعیین‌کننده نرخ نهایی فروشنده است و نرخ درج شده روی پاکت، ملاک قطعی نرخ روز بازار نیست.

مالیات ؛ ابزار مؤثر اما بحث‌برانگیز

بسیاری از متخصصان سلامت عمومی معتقدند افزایش نرخ و مالیات بر محصولات دخانی یکی از مؤثرترین راهکارهای کاهش مصرف است. تجربه کشورهای مختلف نیز نشان داده که افزایش هزینه خرید سیگار می‌تواند به کاهش مصرف، به‌ویژه در میان نوجوانان و اقشار کم‌درآمد، منجر شود. با این حال، اجرای این سیاست در ایران همواره با چالش‌هایی همراه بوده است. برخی فعالان اقتصادی نسبت به پیامدهای افزایش نرخ هشدار می‌دهند و برخی دیگر معتقدند بدون کنترل کامل قاچاق، افزایش مالیات ممکن است تنها به رشد بازار غیررسمی منجر شود. از این رو کارشناسان تأکید می‌کنند که سیاست مالیاتی باید همزمان با تقویت نظارت و مقابله با قاچاق اجرا شود.

فروش گسترده و دسترسی آسان

برخلاف بسیاری از کشورها که فروش محصولات دخانی در مراکز مشخص و تحت نظارت انجام می‌شود، در ایران سیگار در طیف گسترده‌ای از فروشگاه‌ها، سوپرمارکت‌ها و دکه‌های روزنامه‌فروشی عرضه می‌شود. این گستردگی دسترسی، کنترل فروش را دشوارتر کرده است. برخی متخصصان پیشنهاد می‌کنند که فروش دخانیات تنها در مراکز دارای مجوز ویژه انجام شود تا امکان نظارت بر رعایت قوانین افزایش یابد. همچنین استفاده از سامانه‌های هوشمند برای رهگیری محصولات دخانی می‌تواند در کاهش عرضه غیرقانونی نقش مؤثری ایفا کند.

نقش فرهنگ‌سازی

تجربه جهانی نشان می‌دهد که هیچ کشوری صرفاً با ابزارهای قانونی موفق به کاهش مصرف دخانیات نشده است. آموزش عمومی، افزایش آگاهی درباره خطرات مصرف سیگار و ترویج سبک زندگی سالم از مهم‌ترین ارکان موفقیت در این حوزه به شمار می‌روند. در ایران نیز کارشناسان بر ضرورت آموزش از سنین پایین تأکید دارند. مدارس، رسانه‌ها، خانواده‌ها و نهادهای فرهنگی می‌توانند نقش مهمی در پیشگیری از گرایش نسل جوان به مصرف دخانیات ایفا کنند. هرچه آگاهی افراد نسبت به پیامدهای مصرف سیگار بیشتر شود، احتمال گرایش به این رفتار پرخطر کاهش می‌یابد.

سخن پایانی

روز جهانی بدون دخانیات تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه یادآور مسئولیتی جمعی برای حفاظت از سلامت جامعه است. ایران در سال‌های اخیر گام‌هایی برای کنترل مصرف دخانیات برداشته، اما چالش‌هایی همچون قاچاق، دسترسی آسان، ضعف نظارت بر فروش و کاهش سن مصرف همچنان پابرجاست. کارشناسان معتقدند موفقیت در این مسیر نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است؛ از اجرای دقیق قوانین و افزایش نظارت گرفته تا فرهنگ‌سازی گسترده و حمایت از برنامه‌های ترک دخانیات. در نهایت، کاهش مصرف سیگار نه فقط یک هدف بهداشتی، بلکه سرمایه‌گذاری برای آینده‌ای سالم‌تر و کم‌هزینه‌تر برای جامعه ایرانی خواهد بود.