مسکن؛ پنجره‌ای رو به بحران
مسکن فقط چهار دیوار و سقفی برای زندگی نیست؛ کیفیت یک ساختمان را باید در روزهای عادی و لحظه‌های بحرانی سنجید. پنجره‌ای که در روزهای گرم و سرد انرژی را به بیرون می‌فرستد، در زمان حادثه نیز می‌تواند به یکی از نقاط آسیب‌پذیر ساختمان تبدیل شود. همین دوگانه، نگاه به ساختمان را از یک کالای مصرفی به بخشی از زیرساخت ایمنی و انرژی شهر تغییر می‌دهد.
در ایران، جایی که ناترازی انرژی هر سال خود را با فشار بر شبکه برق و گاز نشان می‌دهد و همزمان شهرها در معرض انواع مخاطرات طبیعی و غیرطبیعی قرار دارند، کیفیت ساخت دیگر موضوعی صرفاً فنی نیست؛ مستقیماً با امنیت، هزینه زندگی و تاب‌آوری خانوارها ارتباط دارد. از سوی دیگر، موج ساخت مسکن و اجرای پروژه‌های بزرگ ساختمانی، فرصت مهمی برای اصلاح کیفیت ساختمان‌های جدید ایجاد کرده است. تازه‌ترین ویرایش مبحث ۱۹ مقررات ملی ساختمان نیز رویکرد خود را از صرفه‌جویی سنتی به مدیریت انرژی در چرخه عمر ساختمان گسترده‌تر کرده است. به‌راستی آیا می‌توان مسکن امروز را به‌گونه‌ای ساخت که هم هزینه انرژی خانوار را کاهش دهد و هم در برابر بحران‌ها، از زلزله و انفجار تا شرایط اضطراری شهری، آسیب‌پذیری کمتری داشته باشد؟
مسکن؛ جایی که انرژی و ایمنی به هم می‌رسند
سال‌هاست وقتی از کیفیت مسکن صحبت می‌شود، موضوعاتی مانند قیمت، متراژ، موقعیت مکانی، مصالح و امکانات رفاهی در مرکز توجه قرار می‌گیرند؛ اما یک ساختمان خوب فقط ساختمانی نیست که در روز تحویل زیبا و قابل سکونت باشد. کیفیت واقعی زمانی مشخص می‌شود که ساختمان باید در برابر گرما و سرما، زلزله، آتش‌سوزی، انفجار، قطعی انرژی و دیگر شرایط اضطراری از ساکنان خود محافظت کند. در این میان، پوسته ساختمان اهمیت ویژه‌ای دارد. دیوارها، سقف، کف، درها و پنجره‌ها همزمان وظیفه جدا کردن فضای داخل از محیط بیرون و کنترل تبادل حرارت را برعهده دارند. هر ضعف در این پوسته می‌تواند به افزایش مصرف انرژی و کاهش آسایش ساکنان منجر شود.
مبحث نوزدهم مقررات ملی ساختمان از سال‌ها پیش برای همین مسئله تدوین شده است. در مقررات این مبحث، کنترل انتقال حرارت و نشت هوا از پوسته ساختمان موردتوجه قرار گرفته و پنجره‌ها نیز به‌عنوان یکی از اجزای مهم پوسته باید الزامات مربوط به انتقال حرارت و هوابندی را رعایت کنند.
پنجره؛ جزئی کوچک با اثر بزرگ
پنجره شاید در مقایسه با کل ساختمان بخش کوچکی به نظر برسد، اما نقش آن در مصرف انرژی قابل‌توجه است. بر اساس منابع فنی مرتبط با مبحث ۱۹، حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد اتلاف انرژی ساختمان می‌تواند از طریق پنجره‌ها رخ دهد و استفاده از پنجره‌های دوجداره استاندارد یکی از راه‌های کاهش این اتلاف است.
برآوردهای منتشرشده در سال ۱۴۰۵ نیز سهم ساختمان در مصرف انرژی نهایی کشور را حدود ۳۵ تا ۴۰ درصد عنوان کرده‌اند و همزمان، سهم قابل‌توجهی از اتلاف حرارت ساختمان را به پنجره‌ها، شیشه‌ها و بازشوهای غیراستاندارد نسبت داده‌اند. این ارقام البته برآوردهای منتشرشده در رسانه‌ها و منابع تخصصی هستند و بسته به روش محاسبه و نوع ساختمان می‌توانند متفاوت باشند.
اهمیت این مسئله در شرایطی بیشتر می‌شود که کشور همزمان با محدودیت منابع انرژی و رشد تقاضا روبه‌رو است. تابستان‌ها فشار مصرف برق بالا می‌رود و زمستان‌ها گاز به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های تأمین انرژی تبدیل می‌شود. در چنین شرایطی، هر واحد مسکونی که به دلیل ضعف عایق‌کاری یا پنجره نامناسب انرژی بیشتری مصرف کند، تنها یک مسئله شخصی برای مالک نیست؛ مجموع این رفتارها فشار بیشتری به شبکه انرژی وارد می‌کند.
هزینه‌ای که از مرحله ساخت آغاز می‌شود
یکی از دلایل عقب‌ماندن کیفیت انرژی ساختمان، نگاه کوتاه‌مدت به هزینه ساخت است. سازنده ممکن است در زمان ساخت، پنجره، شیشه، عایق یا جزییات اجرایی ارزان‌تر را انتخاب کند تا هزینه اولیه کاهش یابد؛ اما هزینه این تصمیم در سال‌های بعد از طریق قبوض انرژی، کاهش آسایش، استهلاک تجهیزات سرمایشی و گرمایشی و حتی کاهش ارزش ساختمان به خانوار منتقل می‌شود.
خود مقررات ملی ساختمان نیز این مسئله را به رسمیت شناخته است؛ در مبحث ۱۹ آمده که برخی اقدامات صرفه‌جویانه ممکن است هزینه اولیه ساخت را افزایش دهند، اما می‌توانند در دوره بهره‌برداری هزینه‌های مصرف انرژی را کاهش دهند.
اکنون که ویرایش پنجم مبحث ۱۹ در سال ۱۴۰۴ ابلاغ شده و اجرای آن وارد مرحله جدیدی شده است، موضوع فقط رعایت یک استاندارد فنی نیست. در این ویرایش، مدیریت انرژی، عملکرد پوسته ساختمان، سامانه‌های تأسیساتی و حتی پایش عملکرد ساختمان اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند.
از طرف دیگر، حجم ساخت مسکن نیز نشان می‌دهد که فرصت اصلاح هنوز از دست نرفته است. بر اساس آمار وزارت راه و شهرسازی، تا ابتدای شهریور ۱۴۰۵ برای ۷۶۳ هزار و ۷۰۳ واحد از پروژه‌های نهضت ملی مسکن پروانه ساختمانی صادر شده است.
این حجم ساخت‌وساز می‌تواند به معنای صدها هزار فرصت برای ورود استانداردهای جدید ایمنی و انرژی به ساختمان‌های کشور باشد؛ مشروط بر اینکه کیفیت اجرا به اندازه تعداد واحدهای ساخته‌شده اهمیت پیدا کند.
تجربه جنگ؛ زنگ خطر برای ساختمان
سیدطه‌حسین مدنی، رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند، در نشستی که به مناسبت روز جهانی معمار و با محور مدیریت انرژی و الزامات پدافند غیرعامل برگزار شد، به موضوعی اشاره کرد که شاید در نگاه اول جزئی به نظر برسد، اما می‌تواند به مسئله‌ای مهم در کیفیت ساختمان تبدیل شود.
وی با اشاره به تجربه جنگ اخیر گفت: در جریان این جنگ، موارد متعددی از شکستن شیشه‌ها و پرتاب شدن پنجره‌های ساختمان‌ها مشاهده شد.
مدنی افزود: شکستن شیشه موضوع تازه‌ای نیست و از گذشته در حوادث و جنگ‌ها به‌عنوان یکی از خسارت‌های شناخته‌شده مطرح بوده است. به گفته وی، مردم نیز از گذشته با راهکارهای ساده‌ای مانند استفاده از نوارچسب یا قرار دادن پتو و پارچه ضخیم مقابل پنجره برای کاهش خطر شکستن شیشه آشنا بوده‌اند.
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند ادامه داد: آنچه در جنگ اخیر بیشتر موردتوجه قرار گرفت، جدا شدن کامل پنجره از محل اتصال خود و پرتاب آن به سمت داخل یا خارج ساختمان بود؛ پدیده‌ای که می‌تواند پیامدهای خطرناک‌تری برای افراد، خودروها و اموال اطراف ساختمان داشته باشد.
وی با اشاره به کیفیت اتصال پنجره به ساختمان خاطرنشان کرد: به نظر می‌رسد در بخشی از ساخت‌وسازهای سال‌های گذشته، پیش‌بینی کافی برای اتصال ایمن پنجره به سازه در شرایطی مانند موج انفجار وجود نداشته است.
مدنی افزود: هنگامی که اتصال پنجره به ساختمان به شکل ایمن انجام نشده باشد، موج ناشی از انفجار می‌تواند موجب جدا شدن آن از محل نصب شود و پنجره یا اجزای آن را به سمت فضای داخل یا خارج ساختمان پرتاب کند.
از ایمنی جنگ تا آرامش روزمره
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند تأکید کرد که موضوع پنجره نباید صرفاً در چارچوب شرایط جنگی بررسی شود. وی با اشاره به اهمیت تجربه‌های به‌دست‌آمده از حوادث اخیر گفت: ضرورت دارد تجربه‌های موجود به بستری برای اصلاح استانداردها و روش‌های ساخت‌وساز تبدیل شوند.
مدنی با بیان اینکه اندیشکده حکمرانی هوشمند با هدف آغاز یک گفت‌وگوی تخصصی در این زمینه اقدام به برگزاری نشست کرده است، افزود: حضور کارشناسان حوزه‌های نظامی و انتظامی، پدافند غیرعامل، نظام مهندسی، مدیریت شهری و فعالان ساختمان و انرژی می‌تواند به شکل‌گیری یک نگاه مشترک درباره ایمنی ساختمان کمک کند.
وی ادامه داد: هدف این است که توجه به ایمنی پنجره‌ها تنها به زمان جنگ محدود نماند و در دوره صلح نیز موضوع مهم دیگری یعنی هدررفت انرژی از طریق پنجره‌ها و پوسته ساختمان موردتوجه قرار گیرد.
مدنی خاطرنشان کرد: پنجره همزمان می‌تواند یکی از نقاط حساس ساختمان در برابر موج انفجار و برخی مخاطرات طبیعی مانند زلزله باشد و از سوی دیگر، بر میزان ورود و خروج انرژی از ساختمان تأثیر مستقیم داشته باشد.
وی با اشاره به اهمیت مصرف انرژی در ساختمان‌ها گفت: موضوع ایمنی و انرژی را می‌توان در کنار یکدیگر بررسی کرد و برای ساختمان‌ها راهکارهایی طراحی کرد که در شرایط عادی موجب کاهش مصرف انرژی شوند و در شرایط بحران نیز سطح ایمنی ساختمان را افزایش دهند.
ساختمان مقاوم؛ سرمایه‌گذاری برای فردا
رئیس اندیشکده حکمرانی هوشمند در ادامه گفت: نخستین گام، شناخت تجربه‌های جهانی و بررسی اقداماتی است که کشورهای مختلف برای افزایش ایمنی سازه‌ها و کاهش اتلاف انرژی انجام داده‌اند.
وی افزود: پس از شناسایی این تجربه‌ها، باید بررسی شود که کدام راهکارها با شرایط اقلیمی، اقتصادی، فنی و اجرایی مناطق مختلف ایران تناسب دارند و چگونه می‌توان آنها را بومی‌سازی کرد.
مدنی با تأکید بر نقش اندیشکده‌ها اظهار کرد: قرار گرفتن نهادهای علمی و اندیشکده‌ها در میان بخش‌های حاکمیتی از یک سو و بخش‌های فنی و دانشگاهی از سوی دیگر، می‌تواند به تبدیل مسائل اجرایی به راهکارهای علمی و قابل اجرا کمک کند.
وی خاطرنشان کرد: در حوزه ساختمان، صرف تدوین استاندارد کافی نیست و باید میان استاندارد، طراحی، اجرای واقعی و نظارت بر ساخت ارتباط برقرار شود.
مدنی با بیان اینکه سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پدافندی در دوران صلح اهمیت زیادی دارد، ادامه داد: اگر فناوری‌های ایمنی و پدافندی در دوره آرامش توسعه پیدا کنند، هم می‌توانند در زمان بحران از جان انسان‌ها و زیرساخت‌ها محافظت کنند و هم در شرایط عادی، مزایای اقتصادی و زیست‌محیطی داشته باشند.
وی در پایان گفت: سرمایه‌گذاری دولت و بخش خصوصی در فناوری‌های پدافندی و بومی‌سازی آنها می‌تواند در دوران صلح به کاهش هدررفت انرژی منجر شود و در زمان بحران نیز به حفظ زیرساخت‌های حیاتی و جان انسان‌ها کمک کند. به گفته مدنی، این نگاه چندبعدی می‌تواند بخشی از مسیر شکل‌گیری پدافند غیرعامل کالبدی در معماری و شهرسازی ایران باشد.
سخن پایانی
مسکن را نمی‌توان فقط با تعداد واحدهای ساخته‌شده یا نرخ هر مترمربع سنجید. یک ساختمان زمانی واقعاً باکیفیت است که در تمام دوره بهره‌برداری بتواند آسایش، ایمنی و مصرف انرژی قابل‌قبولی داشته باشد. پنجره در این میان فقط یک عنصر معماری نیست؛ بخشی از پوسته ساختمان است که هم با مصرف انرژی ارتباط دارد و هم در شرایط بحرانی می‌تواند به یک نقطه آسیب‌پذیر تبدیل شود.
این موضوع در شرایط امروز ایران اهمیت بیشتری دارد. از یک سو سهم بالای ساختمان در مصرف انرژی، اصلاح کیفیت ساخت را به یک ضرورت اقتصادی تبدیل کرده و از سوی دیگر، اجرای پروژه‌های گسترده مسکن فرصت مناسبی برای وارد کردن استانداردهای جدید به ساخت‌وساز ایجاد کرده است. حتی ویرایش پنجم مبحث ۱۹ که در سال ۱۴۰۴ ابلاغ شده، نگاه جامع‌تری به مدیریت انرژی ساختمان دارد.
بنابراین مسئله اصلی فقط دوجداره بودن پنجره یا نوع شیشه نیست؛ جزییات اتصال، کیفیت اجرا، عایق‌کاری، هوابندی، طراحی و کنترل نهایی ساختمان باید در کنار هم دیده شوند.
اگر قرار است مسکن سرمایه‌ای چندده‌ساله برای خانوار باشد، کیفیت آن نیز باید با همین افق سنجیده شود. هزینه‌ای که امروز برای ایمنی و بهره‌وری انرژی پرداخت می‌شود، می‌تواند از هزینه‌های سنگین‌تر فردا جلوگیری کند؛ چه در قبض انرژی، چه در تعمیرات و چه در زمان وقوع یک بحران. مسکن خوب، ساختمانی نیست که فقط ساخته شود؛ ساختمانی است که برای روزهای سخت هم آماده باشد.
