به اعتقاد کارشناسان و فعالان این صنعت، سال جاری، سالی حیاتی و دشوار برای صنعت نساجی در جهت تاب‌آوری و حفظ بقا خواهد بود. بدون شک عبور موفقیت‌آمیز از این مرحله، نیازمند اتخاذ راهکارهای هوشمندانه، همکاری همه‌جانبه میان بخش دولتی و خصوصی، و ایجاد سیاست‌های حمایتی مؤثر و پایدار است تا بتوان از ظرفیت‌های بالقوه این صنعت ارزشمند به بهترین نحو بهره برد و مسیر رشد و توسعه مجدد آن را هموار کرد. صمت در این گزارش نگاهی دارد به وضعیت صنعت نساجی در سال سخت اقتصاد که در ادامه می‌خوانید.

صنعت نساجی در گرداب تحریم و تورم

یکی از اصلی‌ترین مشکلاتی که به ویژه در شرایط کنونی مستقیم بر پیکره صنعت نساجی وارد آمده، کمبود و نوسان شدید در تأمین مواد اولیه است. وابستگی بخش قابل‌توجهی از این صنعت به واردات، در کنار محدودیت‌های ارزی و بانکی ناشی از تحریم‌ها، دسترسی به موقع و با نرخ منطقی را به یک رؤیا تبدیل کرده است. تنش‌های منطقه‌ای و جهانی نیز مزید بر علت شده و زنجیره‌های تأمین جهانی را مختل کرده است. این اختلالات، علاوه بر افزایش هزینه‌های تولید، منجر به کاهش ظرفیت تولید، توقف خطوط تولید در برخی واحدها و در نهایت، کاهش توان رقابت‌پذیری محصولات ایرانی در بازارهای جهانی شده است. تولیدکنندگانی که پیش از این نیز با چالش قیمت‌گذاری دست‌وپنجه نرم می‌کردند، اکنون با افزایش نجومی هزینه‌های مواد اولیه مواجه‌اند که بسیاری از آنها را مجبور به کاهش تولید یا حتی تعطیلی کرده است.

صنعت نساجی برای حفظ رقابت‌پذیری و ارتقای کیفیت، نیازمند نوسازی مستمر ماشین‌آلات و بکارگیری تکنولوژی‌های روز دنیاست. با این حال، واردات ماشین‌آلات صنعتی، حتی پیش از امسال، همواره با موانع بوروکراتیک، نرخ ارز و تحریم‌ها همراه بوده است. در شرایط کنونی، این مشکلات تشدید شده و دسترسی به ماشین‌آلات مدرن و قطعات یدکی را به امری دشوار و پرهزینه بدل کرده است. این مسئله، علاوه بر کند کردن روند توسعه و نوسازی، باعث افزایش استهلاک ماشین‌آلات موجود و بالا رفتن هزینه‌های تعمیر و نگهداری شده و مستقیم بر بهره‌وری و کیفیت نهایی محصول اثر منفی گذاشته است.

با وجود تمام این چالش‌ها، صنعت نساجی ایران در سال‌های اخیر نشان داده که از ظرفیت بالایی برای تاب‌آوری برخوردار است. بسیاری از واحدهای تولیدی با خلاقیت و اتکا به توان داخلی، توانسته‌اند تا حدی بر مشکلات فائق آیند. اما این تاب‌آوری به‌تنهایی کافی نیست و نیازمند حمایت‌های ساختاری و سیاست‌گذاری‌های هوشمندانه است.

حفظ اشتغال در اولویت صنعت نساجی

سیدشجاع‌الدین امامی‌رئوف، دبیر انجمن صنایع نساجی ایران با اشاره به شرایط دشوار صنعت در سال گذشته و جاری به صمت گفت: امسال را می‌توان یکی از سخت‌ترین سال‌ها برای مجموعه صنایع کشور، به‌ویژه صنعت نساجی دانست. بخش قابل‌توجهی از فروش صنایع نساجی در اسفندماه و به‌عنوان فروش شب عید رقم می‌خورد؛ اما این بخش مهم از بازار سال گذشته به‌دلیل مجموعه‌ای از رویدادهای پی‌درپی دچار اختلال جدی شد. جنگ ۱۲ روزه، رکود پس از آن، در کنار ایام محرم و صفر و سپس اتفاقات دی‌ماه و جنگ رمضان، عملا فصل‌های مختلف سال را برای واحدهای نساجی با مشکل مواجه کرد و فروش مورد انتظار محقق نشد.

دبیر انجمن صنایع نساجی ایران افزود: این اختلالات مستقیم اثر خود را در سال ۱۴۰۴ نشان داد. معمولا وقتی صنعت نساجی یک شب عید خوب را پشت‌سر می‌گذارد، بلافاصله وارد دوره تولید می‌شود تا زنجیره تأمین، خود را برای فصل تابستان آماده کند؛ اما امسال به‌دلیل نبود فروش مناسب در اسفند و هم‌زمانی آن با آغاز جنگ، این روند طبیعی دچار وقفه جدی شد. با وجود همه این شرایط، بسیاری از واحدهای تولیدی در استان‌های مختلف تلاش کردند تولید خود را حفظ کنند. براساس برآوردها، برخی واحدها تصور می‌کردند جنگ اخیر همانند جنگ ۱۲ روزه، زودتر پایان یابد و بازار به روال طبیعی بازگردد؛ به همین دلیل تولید را متوقف نکردند و با احتیاط ادامه دادند.

امامی‌رئوف ادامه داد: ادامه‌دار شدن جنگ و نامشخص بودن زمان پایان آن، در نهایت باعث شد بسیاری از واحدها وارد دوره تعطیلات پایان ماه رمضان و نوروز شوند. برخی از کارخانه‌ها تعطیلی خود را تا پایان فروردین ادامه دادند و برخی دیگر زودتر به چرخه تولید بازگشتند، اما در مجموع، این شرایط، صنعت نساجی و پوشاک را به‌طور جدی تحت‌تأثیر قرار داد.

پیامدهای مخرب جنگ

دبیر انجمن صنایع نساجی ایران با اشاره به پیامدهای مخرب جنگ و اختلال در تأمین مواد اولیه بر صنعت نساجی، بر تلاش‌های اعضای انجمن برای حفظ اشتغال و تعویق تعدیل نیرو تأکید کرد. او این همراهی و نگاه بلندمدت تولیدکنندگان را قابل تقدیر دانست و ابراز امیدواری کرد این رویکرد به رونق تولید و فروش آنها منجر شود. امامی‌رئوف در ادامه گفت: در اسفندماه و فروردین، اعضای انجمن تلاش زیادی کردند تا از تعدیل نیرو جلوگیری کرده و قراردادهای کارگری را تمدید کنند، با این امید که شرایط تولید و تأمین مواد اولیه بهبود یابد و شاید جنگ اخیر نیز پایانی سریع داشته باشد. بسیاری از واحدها با تمدید قراردادهای سه‌ماهه و شش‌ماهه، همکاری خود را با کارکنان ادامه دادند.

چالش بزرگ تامین مواد اولیه

دبیر انجمن صنایع نساجی ایران افزود: در حال‌حاضر، مهم‌ترین مشکل صنعت نساجی در بخش تامین مواد اولیه به کمبود عرضه و نوسان شدید نرخ مواد اولیه خام در ابتدای زنجیره ارزش بازمی‌گردد. این کمبود، مستقیم بر تولید الیاف، نخ، پارچه، پوشاک، موکت و سایر محصولات نساجی تأثیر گذاشته است. زنجیره ارزش صنعت نساجی از مواد اولیه خام پایه مانند پنبه، پشم، ویسکوز و پلی‌استر آغاز می‌شود تا به محصول نهایی یعنی پارچه، پوشاک و... برسد. در حالی که پنبه تا حدی در داخل تولید می‌شود و برای پلی‌استر نیز توان تولید داخلی وجود دارد به شرط تأمین چیپس پلی‌استر، اما ویسکوز و اکرولیک کاملا وارداتی هستند.

امامی‌رئوف خاطرنشان کرد: دو بخش کلیدی از مواد اولیه صنعت نساجی، یعنی پلی‌پروپیلن و پلی‌استر به محصولات پتروشیمی وابسته هستند. گرانول پلی‌پروپیلن از پتروشیمی‌های مختلف تأمین شده و به الیاف و نخ پلی‌پروپیلن تبدیل می‌شود که کاربرد زیادی در منسوجات بی‌بافت، محصولات بهداشتی، اسپان‌باند و صنایع دیگر مانند موکت و نمد دارد. چیپس پلی‌استر نیز که عمدتا از پتروشیمی تندگویان تهیه می‌شود، برای تولید الیاف پلی‌استر و نخ فیلامنت مصرف دارد. متأسفانه، پس از جنگ رمضان و آسیب‌های وارده به پتروشیمی‌های کشور، تأمین این دو محصول حیاتی، یعنی پلی‌پروپیلن و پلی‌استر، با بحران مواجه شد که درحال‌حاضر این بحران، زنجیره تولید الیاف، نخ پلی‌استر و محصولات پلی‌پروپیلن را مختل کرده است. هرچند عرضه پلی‌پروپیلن دوباره به مدار بازگشته، اما به‌دلیل کاهش میزان عرضه و التهاب بازار ناشی از جنگ و کمبود مواد، شاهد معامله آن با قیمت‌های بسیار بالا در بورس بودیم.

دبیر انجمن صنایع نساجی ایران افزود: در مورد پلی‌استر، مجتمع پتروشیمی تندگویان علاوه بر گرید نساجی، چیپس پلی‌استر گرید بطری نیز تولید می‌کند. با توجه به شرایط کشور و جنگ، احتمالا ظرفیت تولید این مجتمع کاهش یافته و اولویت بیشتری به تولید گرید بطری داده شده است. به نظر می‌رسد این امر منجر به ایجاد عدم‌تعادل در عرضه و تقاضای بازار شده و نرخ چیپس پلی‌استر را به‌طور نامتعارفی افزایش داده است.

ضرورت تسهیل واردات و تخصیص ارز

امامی‌رئوف در ادامه تشریح وضعیت صنعت نساجی، به اقدامات صورت گرفته برای تأمین مواد اولیه پتروشیمیایی اشاره کرد و بر لزوم مساعدت دولت در تسهیل واردات و تخصیص ارز تأکید کرد. امامی‌رئوف در این زمینه گفت: در مواجهه با آسیب‌های وارده به پتروشیمی‌ها و نامشخص بودن زمان بازگشت آنها به چرخه تولید، ما منتظر تغییر شرایط نماندیم و به‌دنبال مصوبه دولت در واردات مواد اولیه مانند پلی‌پروپیلن، پلی‌استر و چیپس پلی‌استر از طریق بدون انتقال ارز، پیگیری‌ها برای تسهیل سازوکارهای اجرایی این مصوبه را آغاز کردیم. امیدواریم با اجرایی شدن این سازوکارها، واحدهای تولیدی بتوانند مواد اولیه پتروشیمیایی موردنیاز خود را با حداقل مشکل از طریق واردات تأمین کنند، تا زمانی که پتروشیمی‌های داخلی دوباره به مدار تولید بازگردند.

دبیر انجمن صنایع نساجی ایران افزود: بلافاصله پس از بروز آسیب به پتروشیمی‌ها، آماری از موجودی مواد اولیه در واحدهای تولیدی و گمرکات کشور جمع‌آوری کردیم. برخی واحدها موجودی کافی داشتند یا موفق به ترخیص محموله‌های در گمرک شده بودند. این برآورد نشان داد که وضعیت نسبی مواد اولیه در کشور چگونه است. اکنون در تلاشیم در نخستین فرصت ممکن، مواد اولیه موردنیاز زنجیره صنعت نساجی ازجمله چیپس پلی‌استر، گرانول پلی‌پروپیلن، پنبه، اکرلیک، ویسکوز و پشم را بتوانیم وارد کنیم. که البته نیازمند مساعدت ویژه وزارت صنعت، معدن و تجارت در تسهیل و تسریع ثبت سفارش‌ها و تخصیص ارز موردنیاز برای این مواد اولیه خام پایه است. در صورت عدم‌تأمین این مواد اولیه در ابتدای زنجیره، زنجیره بزرگی از اشتغال در صنعت نساجی که بیش از یک میلیون نفر را مستقیم در بر می‌گیرد، تهدید خواهد شد.

وی ادامه داد: در تمام زمینه‌ها و ازجمله تامین ماشین‌آلات موردنیاز صنعت نساجی با توجه به شرایط جنگی موجود، برنامه‌ریزی‌های ما در صنعت نساجی عمدتا بر رویکردهای کوتاه‌مدت و میان‌مدت متمرکز شده است. این رویکرد، پاسخی ضروری به عدم‌قطعیت‌ها و نوسانات ناشی از شرایط ویژه فعلی است. این استراتژی به ما امکان می‌دهد تا با انعطاف‌پذیری بیشتری به تغییرات واکنش نشان داده و منابع را به‌طور مؤثرتری برای مقابله با چالش‌های پیش‌رو تخصیص دهیم.

اولویت تأمین لوازم یدکی و مصرفی ماشین‌آلات

دبیر انجمن صنایع نساجی ایران در تشریح برنامه‌ریزی‌های کوتاه‌مدت و میان‌مدت صنعت نساجی، بر اولویت تأمین مواد اولیه خام پایه و قطعات یدکی ماشین‌آلات تأکید کرد. وی در این زمینه گفت: اولویت اصلی پیش‌بینی‌های ما در بازه‌های زمانی دو، سه و شش ماهه آینده تأمین مواد اولیه خام پایه برای جلوگیری از توقف تولید خواهد بود. با توجه به وجود ماشین‌آلات، نیروی انسانی و نیاز به محصولات این زنجیره، تأمین مواد اولیه در اولویت نخست قرار دارد. در کنار این اولویت، تمرکز اصلی ما در چند ماه نخست سال بر تأمین قطعات و لوازم یدکی و مصرفی ماشین‌آلات خواهد بود.

امامی‌رئوف خاطرنشان کرد: در خصوص خرید ماشین‌آلات جدید، فعلا اولویت با تأمین مواد اولیه برای ماشین‌آلات فعلی است تا در فرصتی مناسب‌تر، با بهبود شرایط ارزی کشور و فراهم شدن امکان بررسی آرام‌تر برای خرید ماشین‌آلات و انتقال تکنولوژی، به این موضوع پرداخته شود. با این حال، پیشنهاد می‌شود دولت با تسهیل قوانین و مقررات واردات ماشین‌آلات، به‌ویژه از محل ارزهای صادراتی یا سپرده‌های خارج از کشور، مسیر واردات را هموارتر کند. توقع اصلی صنایع تسریع در فرآیندهای ثبت سفارش، تخصیص ارز و تأمین ارز برای واردات مواد اولیه موردنیاز صنعت نساجی است و خواستار همکاری تخصصی وزارت صنعت، معدن و تجارت با تشکل‌های بخش خصوصی هستیم.

تقویت صادرات از مسیر ویژه

دبیر انجمن صنایع نساجی ایران در ادامه به چالش‌های بخش صادرات اشاره کرد و گفت: بخش قابل‌توجهی از صادرات ما به فرش ماشینی، موکت، الیاف پلی‌استری و پوشاک اختصاص دارد. در شرایط کنونی، تسهیل روابط اقتصادی با کشورهایی که دارای تفاهمنامه یا تعاملات اقتصادی با ایران هستند، می‌تواند به تقویت صادرات کمک شایانی کند. باید پذیرفت که شرایط پس از جنگ، چالش‌های ویژه‌ای را به صنعت تحمیل کرده است. افزایش نرخ جهانی نفت و مشتقات نفتی، همراه با ریسک‌های مرتبط با حمل‌ونقل در منطقه جنگ‌زده، منجر به افزایش هزینه‌ها و زمان در واردات مواد اولیه شده است. این چالش‌ها طبیعتا بر صادرات نیز تأثیر گذاشته و قیمت‌گذاری و لجستیک را با دشواری مواجه می‌کند. با این وجود، می‌توان از ظرفیت‌های ایجاد شده برای تأمین واردات کشور، به صورت معکوس برای تقویت صادرات نیز بهره برد.

امامی‌رئوف اظهار امیدواری کرد با ایجاد شرایط باثبات‌تر و قابل اتکاتر صنایع بتوانند تصمیمات بهتری برای تولید، اشتغال و صادرات محصولاتشان اتخاذ کنند و در پایان گفت: رفع موانع در تأمین مواد اولیه و تعهدات ارزی می‌تواند گامی مؤثر در جهت تقویت بخش صادرات باشد. در این میان از وزارت صمت انتظار داریم تا با قید فوریت، حتی به صورت موردی و موردی، نسبت به تسریع واردات اقدام نکند تا از بروز مشکل در تأمین مجموع مواد اولیه موردنیاز زنجیره صنعت نساجی جلوگیری شود. این اقدام، مانع از اختلال در تولید و حفظ اشتغال خواهد شد.

سخن پایانی

بنا بر این گزارش، صنعت نساجی ایران امروز در دوراهی چالش‌های پس از جنگ و فرصت‌های بالقوه قرار گرفته است. ستون فقرات این صنعت در تلاش برای بقا و تاب‌آوری هستند، اما مسیر پیش رو با موانعی جدی روبه رو است. این عوامل، هم در واردات و هم در قیمت‌گذاری و لجستیک صادرات، اختلال ایجاد کرده و صنعت نساجی را در وضعیت دشواری قرار داده است.

با این حال، نباید از ظرفیت‌های موجود این صنعت غافل شد. به اعتقاد فعالانم و کارشناسان این صنعت تسهیل روابط اقتصادی با شرکای تجاری و استفاده معکوس از ظرفیت‌های تأمین واردات برای تقویت صادرات می‌تواند کلید عبور این صنعت از این مرحله سخت باشد. در این میان همکاری نزدیک و تخصصی بخش دولتی و خصوصی، تسریع در فرآیندهای ثبتی، تخصیص و تأمین ارز، و در نهایت ایجاد ثبات و قابلیت اتکای بیشتر در محیط کسب‌وکار می‌تواند کمک‌کننده این بخش مهم و اشتغالزای اقتصاد کشور باشد.