چرخه معیوب سیل، امداد، بازسازی
در حالی که بارشها جانی تازه در استانهای اردبیل، سیستان و بلوچستان، هرمزگان و خوزستان دمید، بار دیگر خسارت سیلاب را به خانههای ایرانی کشانده و ستادهای بحران را به صفآرایی واداشته است، یک کارشناس ارشد حوزه آب، ریشه این «ابر بحرانهای» تکراری را در جایی فراتر از آسمان جستوجو میکند. از تخلیه روستای بنه عاطی در دزفول تا آبگرفتگی ۷۴ روستا در بلوچستان و امدادرسانی هلال احمر، تصویری آشکار از واکنش به فاجعه را نشان میدهد. در سوی دیگر، گزارشهای رسمی از مهار ۵۵۰ میلیون مترمکعب آب توسط سازههای آبخیزداری هرمزگان و کاهش خسارات در این استان حکایت دارد. با این حال، حمیدرضا رمضانی در گفتوگو با صمت این عملکرد را «مدیریت اتاق بحران» پس از واقعه میداند و معتقد است؛ مسئولان با مفهوم «پیشگیری» بیگانهاند. بهگفته وی، تغییر کاربری اراضی، نادیده گرفتن حریم رودخانهها و تبدیل روستاهای مولد به شهرکهای خوشنشینان توسط شوراها، طبیعت را به انتقامی سخت واداشته است؛ انتقامی که در آن، یک بارش ۱۲میلیمتری میتواند به سیلابی مرگبار تبدیل شود و فقدان طرحهای آبخیزداری، این چرخه معیوب را تکرار کند.
فراوانی سیلاب و فرآیند جبران خسارات
بارشهای جوی منجر به وقوع سیلاب و آبگرفتگی در چندین استان ایران شده است. گزارشهای دریافتی از استانهای اردبیل، سیستان و بلوچستان، هرمزگان و خوزستان حاوی اطلاعاتی درباره خسارات وارده، اقدامات انجامگرفته و تمهیدات پیشگیرانه در مواجهه با این پدیده است. در ادامه، خلاصهای از این گزارشها بهصورت مستقل ارائه میشود.
براساس اطلاعات ارائهشده از سوی اداره کل مدیریت بحران استان اردبیل؛ سیلاب، پرشمارترین حادثه طبیعی در این استان محسوب میشود. پس از سیل، وقایعی نظیر سنگینی برف، تندباد و زلزله در ردههای بعدی قرار میگیرند. شهرستانهای گرمی و مشگینشهر بیش از سایر مناطق استان در معرض خسارات ناشی از این حوادث بودهاند.
در حوزه جبران خسارت واحدهای مسکونی، سقف پرداخت برای ساختمانهای آسیبدیده از حوادثی چون سیل، زلزله و آتشسوزی افزایش یافته است.
شرط بهرهمندی از این کمکها، دارا بودن انشعاب برق برای واحد مسکونی ذکر شده است. برای واحدهای غیرمسکونی، تجاری و صنعتی، داشتن بیمهنامه معتبر، شرط دریافت خسارت تعیینشده است. از سال ۱۴۰۲ تاکنون، مبلغ مشخصی بهعنوان غرامت در استان پرداخت شده و فرآیند ارزیابی خسارات توسط کارشناسان مربوطه در حال انجام است.
امدادرسانی به مناطق آسیبدیده
در استان سیستان و بلوچستان، بارندگی منجر به آبگرفتگی منازل و معابر در ۱۲ شهرستان از جمله چابهار، کنارک، ایرانشهر و خاش شده است. براساس گزارشها، این وضعیت ۷۴ روستا را تحتتاثیر قرار داده است. جمعیت هلالاحمر استان اعلام کرده است که تیمهای امدادی به مناطق آسیبدیده اعزام شدهاند. در جریان این عملیات، تعداد قابلتوجهی از افراد متاثر از سیلاب، امدادرسانی شده و گروهی از آنها اسکان اضطراری یافتهاند. اقلام امدادی نیز میان آسیبدیدگان توزیع شده است. براساس اطلاعات موجود، عملیات امدادی در 2 شهرستان دلگان و هامون به پایان رسیده است.
وضعیت سازههای آبخیزداری و ذخیره آب
مدیریت منابع طبیعی استان هرمزگان گزارشی از وضعیت سازههای آبخیزداری و تاثیر آن بر روانابها ارائه داده است. براساس این گزارش، پس از بارندگیهای اخیر، تمامی سازههای آبخیزداری استان، آبگیری شده و بیش از ۹۰ درصد آنها به مرحله سرریز رسیدهاند. حجم آبی که از طریق سدها و این سازهها مهار و ذخیره شده، بالغ بر ۵۵۰ میلیون مترمکعب برآورد شده است. سدهای استقلال میناب، شمیل و نیان، جگین و سرنی نیز بهطورکامل آبگیری کرده و سرریز داشتهاند. براساس آمار اعلامشده، خسارات ناشی از سیل در استان هرمزگان طی امسال نسبت به سالهای گذشته کاهش یافته است. گفته میشود که این امر در ارتباط با اجرای طرحهای آبخیزداری و مشارکت جوامع محلی در این زمینه است. از جمله این اقدامات میتوان به احداث سازههای کنترلی، بندها و عملیات مدیریت رواناب با استفاده از دانش بومی اشاره کرد، همچنین عنوان شده که طرحهای تلفیقی مرتعداری در بالادست سازهها، به کشت گونههای باغی و توسعه پوشش گیاهی انجامیده است. شهرستان بشاگرد بهعنوان منطقهای با مشارکت مردم در احداث این سازهها ذکر شده است.
تخلیه روستا در پی هشدار هواشناسی
در پی اعلام هشدار هواشناسی مبنی بر وقوع بارشهای قابلملاحظه در منطقه دزفول، ستاد مدیریت بحران شهرستان دستور تخلیه یکی از روستاهای واقع در پاییندست رودخانه دز را صادر کرد. هدف از این اقدام، جلوگیری از خطرات احتمالی ناشی از سیلاب عنوان شد.
روستای بنه عاطی از توابع بخش چغامیش برای این منظور تخلیه شده است. برای اسکان موقت اهالی، چادرهایی تدارک دیده شده و 3 روستای دیگر نیز برای پذیرایی از آنها آمادهسازی شدهاند. همچنین مکانی برای انتقال و نگهداری احشام روستاییان در نظر گرفته شده است.
نیروهای محلی و بسیج در فرآیند تخلیه مشارکت داشته و تیمهای خدمات شهری نیز بر وضعیت سیلبندها نظارت دارند. ستاد مدیریت بحران استانداری خوزستان نیز طی اطلاعیهای از مردم خواسته است از تردد و استقرار در حاشیه رودخانههای دز و کرخه خودداری کنند.
مسئولان ایرانی با مفهوم پیشگیری بیگانهاند
حمیدرضا رمضانی، کارشناس حوزه آب در گفتوگو با صمت اظهارکرد: در تمام کشورهای دنیا توسعه را براساس سند آمایش سرزمین و همچنین افق چشمانداز توسعه تعریف میکنند که به پیوست آن هر پروژهای که بخواهند انجام دهند، براساس پیشنویس طرح انجام میگیرد و تمام الزامات اقلیمی، محیطزیستی و... در آن پروژه کاملا رعایت میشود. بهطبع در کشورهای پیشرو، شاهد یک توسعه پایدار و متوازن هستیم.
رمضانی گفت: اگر از منظر طبیعی و محیطزیستی بخواهیم به مقوله سیل بپردازیم، اصلا منظور این نیست که در هیچ کشوری سیل نمیآید و فقط در ایران شاهد وقوع سیلاب هستیم. نه هرگز اینگونه نیست. اتفاقا در همه کشورها گاهی شاهد وقوع سیلاب هستیم،اما فرق نگاه مدیریتی در ایران با دیگر جوامع در این است که در کشورهای مختلف هر امر مهمی را بهموقع و به نحو احسن انجامش میدهند و تمام الزامات محیطزیستی مانند آبخیزداری را برای جذب حداکثری آب به سفرههای زیرزمینی، جلوگیری از فرسایش خاک، جلوگیری از وقوع سیل، افزایش آبهای سطحی و زیرزمینی، رشد غنای خاک، افزایش رستنیها و... انجام میدهند و به محیطزیست احترام میگذارند.
وی افزود: اما در ایران مسئولان با مبحثی به نام پیشگیری کاملا بیگانهاند، هرگز قبل از حادثه علاج واقعه نمیکنند، دست روی دست میگذارند تا فاجعه شکل گیرد و بعد از بروز اشکال تازه به فکر ایجاد اتاق بحران میافتند. همین نگاه سطحینگرانه و کجاندیشانه موجب شده هر مخاطره طبیعی در ایران تبدیل به ابربحران شود.
روستاها را به شهرک خوشنشینان تبدیل کردند
این کارشناس حوزه آب بااشاره به اینکه در ایران و تا 3 دهه قبل حجم بارش نزولات آسمانی بهمراتب بیشتر از بارش سالهای اخیر بود، گفت: اما وقوع سیل و بلایای طبیعی بهمراتب کمتر از الان بود. اما واقعا چه اتفاقی حادث شده است که در سالهای اخیر باتوجه به اینکه از بارش نسبتا کمی در ایران برخوردار هستیم،اما شوربختانه شاهد سیلابهای ویرانگر زیادی هستیم؟
وی ادامه داد: در اواخر دهه ۷۰ که توسط رئیس محترم جمهور وقت بحث احیای مجدد شوراهای شهر و روستا مطرح شد، متاسفانه قوانینی به پیوست آن وصف نشد که وقتی به انتخاب مردم اعضای شورا مشخص میشوند، این افراد باری به هر جهت و دلبخواه عمل نکنند و عملکرد اجرایی و سیاستگذاریهای محلی براساس پایداری صورت بگیرد،اما در ایران چون بودجه از طریق فروش نفت تامین میشود، هرگاه دولت خوب نفت بفروشد، بودجه عمرانی افزایش مییابد و هرگاه نتواند نفت بفروشد، همیشه با کسری بودجه روبهرو میشویم.
رمضانی گفت: در این بین چون دولت، وزارتخانهها، استانداریها، فرمانداریها، بخشداریها، شوراهای شهر و روستا از اعتبار لازم برخوردار نیستند و همچنین توسعه پایدار را فهم نکردهاند، پس در نتیجه، شوراها برای تامین بودجه و اعتبارات سریعا به نام واگذاری زمین برای جوانان روستا درصدد گرفتن زمین از دستگاههای ذیربط برآمدند. در واقع در مقام حرف به نام جوانان روستا اما در عمل بهنفع دلالان و خوشنشینان قدم برداشتند و با فروش اراضی کشاورزی عملا روستاها را تبدیل به شهرکهایی برای خوشنشینان کردند.
این کارشناس حوزه آب اضافه کرد: در این بین بیهیچ ملاحظهای و بدون توجه به مسیل رودخانهها و بدون توجه به سیلهای دوره ۲۵ و ۵۰ ساله و بدون توجه به مسئله فرسایش خاک و در نظر گرفتن محدوده گسل زلزله و ... ، اقدام به فروش اراضی بهنفع خوشنشینان کردند تا بتوانند بهاصطلاح خام و جنایتکارانه خودشان، باعث رونق اقتصادی در روستاها شوند.
رمضانی تصریح کرد: با چنین رویکرد جنایتآمیزی که شوراها در اغلب شهرها و روستاهای ایران اعمال کردهاند، امروز ما دیگر شاهد چیزی به نام روستاهای مولد نیستیم. با این عملکرد نابجا، بهگونهای عمل کردند که روستایی دیروز، امروز به نگهبان زمین دیروز خود تبدیل شده و نگهبان ویلاهای خوشنشینان شده است. در چنین حالتی بهدلیل عدمرعایت موازین محیطزیستی، طبیعت با کوچکترین بارش انتقام بسیار سختی خواهد گرفت و چون با چنین رویکردی باغات نابود شده، مراتع و جنگلها به محل جولان افراد ناآگاه و گردشگران بیاطلاع از آداب محیطزیست تبدیل شده است. از طرف دیگر، اراضی کشاورزی با تغییر کاربری جای خود را به ساختمانهای بیکیفیت داده است. پرواضح است که در چنین شرایطی با کمترین میزان بارش، جذب آب به حداقل ممکن میرسد و مانند حوضه آبریز حبلهرود شهرستان فیروزکوه با بارش ۱۲.۲ میلیمتری سیل سهمگین و ویرانگری شکل میگیرد که بیش از ۱۵تن از هموطنان را به کام مرگ برده است.
از آبخیزداری خبری نیست
وی بااشاره به اینکه چون در بدنه دولتها ابدا از بحث کارشناسی و آسیبشناسی خبری نیست و فهمی از مدیریت بحران وجود ندارد، بعد از وقوع سیل، مناطق آسیبدیده سریعا تبدیل به مکانی برای جولان عکس گرفتن اغلب مسئولان میشود، گفت: براساس یک فهم اشتباه بزرگتر در همانجا مسئولان دستور میدهند که دستگاههای متولی مانند بنیاد مسکن، وزارت راه و شهرسازی، بانکها، کمیته امداد و... با ارائه تسهیلات ارزاننرخ سریعا بافتهای آسیبدیده را مجدد احیا کنند؛ یعنی مجددا اشتباه را روی اشتباه تکرار کنند.
رمضانی در پایان گفت: وقتی در حوضههای بالادست از پروژههای فراگیر آبخیزداری هیچ خبری نیست و در مسیل رودخانه که محل جریان آب است، ساختوساز انجام میدهند و از طرفی اراضی کشاورزی و باغات و مراتع جای خود را به دمل چرکین ساختوساز بیحساب و کتاب میدهند، ابدا نباید توقع داشت که مردم محلی رنگ آسایش را به چشم خود ببینند، زیرا با کوچکترین بارندگی، شاهد سیلهای ویرانگر خواهند شد. دولتها در بعد از انقلاب با چنین رویکرد فاجعهباری کشور را بهسمت قهقرا هدایت کردند و عامدانه بر طبل نابودی منابع کشور کوبیدند و منافع ملی را فدای منافع افراد کردند.
سخن پایانی
سیلاب پدیدهای طبیعی است، اما «بحران شدن» آن نتیجه مستقیم خطاهای مدیریتی و بیتوجهی به الزامات محیطزیستی است. تا زمانی که نگاه «بعد از حادثه» جای خود را به «پیش از بحران» ندهد و تا وقتی که آبخیزداری، آمایش سرزمین و حریم رودخانهها قربانی منافع زودگذر شوند، چرخه معیوب سیلاب، تخریب، امدادرسانی و بازسازی تکراری، همچنان ادامه خواهد داشت.
