صنعتیسازی یا رویاسازی؟
صنعتیسازی واژهای تکراری که از زبان مسئولان شنیده میشود، اما به اجرا نمیرسد؛ مسیری که کشورهای پیشرفته رفته و به موفقیت چشمگیری دست یافتهاند. عقبماندگی ایران در صنعتیسازی ریشه در فقدان نظام جامع سیاستگذاری، نبود مشوق حمایتی و تحریمهای بینالمللی دارد. چندی پیش رئیس مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفته است، این مرکز برای رونق صنعتیسازی طراحی پلتفرم یکپارچهسازی فناوریهای نوین ساخت، شناسایی سیستمهای ساختمانی منطبق با استانداردهای جهانی و تدوین سند جامع را در دستور کار دارد؛ البته وی اذعان کرده است این بخش به سرمایه بالایی نیاز دارد و سازندگان بنیه مالی قوی ندارند. در صورتی که نسخه وزارت راهو شهرسازی موجب رونق صنعتیسازی شود، شاهد کاهش زمان ساخت، افزایش ایمنی در کارگاه، حفاظت از محیطزیست، کاهش هزینههای کلان اقتصادی، افزایش کیفیت ساخت خواهیم بود. بهاعتقاد کارشناسان، زمانی قادر خواهیم بود که در مسیر صنعتیسازی گام برداریم که علاوه بر مهیا ساختن زیرساختها، مصالح ساختمانی از کیفیت بالایی برخوردار باشد و از سوی دیگر، نیروی انسانی تخصص لازم را داشته باشد تا شاهد توسعه صنعتیسازی باشیم. صمت در گزارش امروز به بررسی دلایل عدمتوسعه صنعتیسازی پرداخته است که در ادامه میخوانید.
بررسی تجربه ۲ کشور در صنعتیسازی
کشورهای خارجی بهمنظور دستیابی به اهدافی از جمله رشد تولید، کاهش زمان ساخت، بهبود کیفیت، کاهش نرخ مسکن و رشد اشتغال داخلی، از روش صنعتیسازی ساختمان استفاده میکنند. بهگزارش مسیر اقتصاد، سیاستگذاری هوشمندانه دولتها در این زمینه، رشد سرمایهگذاری بخش خصوصی و اقبال متقاضیان مسکن به این نوع از ساختوساز را بهدنبال داشته است.
اهداف صنعتیسازی ساختمان در چین
در کشور چین نیز علاوه بر تلاش بهمنظور حفظ فرهنگ گذشته، پس از طی مسیرهای لازم توسعه، استفاده از روش ساخت صنعتی که دارای مراحلی همچون پیشساخت، پیشمونتاژ، روشهای ساخت مدرن و تولید خارج از کارگاه است، بهمنزله یک روش مهم و فراگیر، پیگیری شد.
این کشور صنعتیسازی را در سال ۱۹۵۰ بهمنظور تحقق اهداف کاهش نرخ مسکن، بهبود کیفیت مسکن، کاهش زمان ساخت و افزایش عرضه مسکن آغاز کرد.
تولید اجزای ساختمان در کارخانه یا در محیطهای بهطورکامل کنترل شده، تحویل اجزای پیشساخته به محلهای ساختوساز و گردآوری اجزا برای شکلگیری ساختارهای ساختمان، از جمله اقدامات چین برای اصلاح شیوههای ساخت متداول خود بود.
اقدامات چین برای رونق صنعتیسازی
کشور چین بهمنظور دستیابی به اهداف تعیینشده، اقداماتی از جمله استفاده از تکنولوژیهای پیشساخته با تمرکز بر یادگیری از تکنیک «ساختوساز بزرگ شوروی»، استانداردسازی طراحی، ساخت کارخانه تولید اجزا و قطعات و مکانیزاسیون ساختوساز، تحقیق و پژوهش تجارب سایر کشورها، امکانسازی آموزش و تربیت نیروی کار، تاسیس سازمانی با عنوان مرکز توسعه صنعتیسازی مسکن (Housing Industrialization Promotion Centre)، تعیین و تدوین راهبرد برای توسعه صنعتیسازی ساختمان و تهیه مدارک فنی و در نهایت تعریف خط مشی «سیستم گواهینامه عملکردی ساختمانهای مسکونی» را طی این ۷۰ سال دنبال کرد.
در ادامه این روند شرکتهای بزرگ صنعت ساختمان چین مانند شرکت ونکه و شرکت پیمانکاری عمومی و مهندسی ساختوساز نان تانگ، وارد بازار شدند و با فعالیت در بخش پژوهش و تحقیق این روش از ساختوساز را در کشور گسترش دادند.
در سال ۲۰۰۷، شرکت ونکه ساخت ۱۵۰هزار مترمربع مسکن صنعتی در چین را به پایان رساند و در سال ۲۰۰۸، این شرکت ۹پروژه صنعتیسازی مسکونی را در بیش از ۶۰۰ هزار مترمربع آغاز کرد.
از سال ۲۰۰۹ تاکنون، شرکت ونکه به ساخت پروژههای واحدهای مسکونی به روش نوین در چندین شهر پایلوت ادامه داده است. هدف این شرکت تربیت نیروی کافی و متخصص در امر صنعتیسازی برای انجام پروژههایی با مقیاس بزرگ در چین است.
صنعتیسازی در امریکا
در کشور امریکا نیز برنامهها و رویکردها بهسمت صنعتیسازی رفته است. این کشور از سال ۱۹۳۰ فرآیند این نوع از ساختوساز را آغاز کرد. این روند پس از جنگ جهانی دوم بهدلیل نیاز به رفع کمبود بحران مسکن تشدید شد تا اینکه در سال ۱۹۹۹، ساخت مسکن به روش پیشساخته ۳۰ درصد ساختوساز واحدهای مسکونی را به خود اختصاص داد.
کشور امریکا در صنعتیسازی ساختمان 3 هدف اصلی شامل رفع نیاز به مسکن، کاهش نرخ مسکن و ضرورت ساخت ساختمانهای ارزان برای اقشار کمدرآمد، طبقه متوسط و ضعیف جامعه را در پیش گرفته است.
این کشور اقدامات مستمری را برای فرهنگسازی و متداول ساختن روش صنعتی مانند فراهمسازی امکانات و تسهیلات برای بخش خصوصی، ایجاد فضای رقابتی بین سازندگان (مبتنی بر قیمت، معماری، معافیت مالیاتی و صرفهجویی در انرژی) و در نتیجه بهبود کیفیت تولیدات و تحقیق و پژوهش توسط کنسرسیومهای خصوصی ـ دولتی بهمنظور بهینهسازی فرآیند مهندسی ارزش و استفاده از تکنولوژی جدید انجام داده است.
سنگهای ریز و درشت در مسیر صنعتیسازی
در همین زمینه حسن نظرزاده دباغ، عضو هیاتمدیره انجمن فنآوران ساختمان به صمت گفت: صنعتیسازی بهعنوان یکی از ارکان تحول در صنعت ساختوساز، با هدف ارتقای کیفیت، سرعت و بهرهوری در فرآیند تولید ساختمانها مطرح است. در این روش، اجزای اصلی ساختمان در محیطهای کنترلشده کارخانهای تولید و سپس در محل پروژه نصب میشوند.
وی به مزایای کلیدی صنعتیسازی اشاره کرد و گفت: افزایش چشمگیر سرعت ساخت و امکان اجرای پروژههای انبوه در بازه زمانی کوتاهتر، ارتقای کیفیت ساخت و کاهش خطاهای انسانی از طریق تولید صنعتی در شرایط استاندارد، کاهش مصرف مصالح و انرژی و بهتبع آن، کاهش هزینههای تمامشده، بهبود ایمنی نیروی انسانی و کاهش حوادث کارگاهی، کاهش اثرات زیستمحیطی و پسماندهای ساختمانی و نهایتا امکان برنامهریزی دقیق، کنترل هزینه و زمان در پروژههای ملی از مزایای صنعتیسازی است. در واقع صنعتیسازی از ساخت سنتی بهسمت تولید صنعتی ساختمان حرکت میکند و میتواند زیرساخت توسعه پایدار در بخش مسکن و شهرسازی کشور باشد.
نظرزاده دباغ به دلایل عدمتحقق هدف ۳ درصدی صنعتیسازی پرداخت و تشریح کرد: باوجود تاکید مکرر در اسناد بالادستی، از جمله برنامه هفتم توسعه، مبنی بر لزوم صنعتیسازی سالانه در حداقل ۳ درصد از ساختمانها، تحقق عملی این هدف با چالشهای متعددی نظیر فقدان نظام جامع سیاستگذاری و هماهنگی بین دستگاهها، تعدد مراجع تصمیمگیر و نبود نهاد واحد متولی توسعه صنعتیسازی، نبود مشوقهای مالی و حمایتی برای سازندگان صنعتی در نظام بانکی و مالیاتی، ضعف در زنجیره تامین فناوری و ماشینآلات تولیدی، فرهنگ سنتی ساختوساز و مقاومت ذینفعان در برابر تغییر روشها و نیز نبود پروژههای پایلوت و الگوسازی دولتی برای ایجاد اطمینان در بازار مواجه است.
عضو هیاتمدیره انجمن فنآوران ساختمان افزود: در نتیجه، صنعتیسازی هنوز در مرحله «تلاشهای پراکنده» قرار دارد و نیازمند عزم ملی، حمایت قانونی و سیاستهای تشویقی موثر است.
وی تاکید کرد: بهصورت رسمی، وزارت راه و شهرسازی مسئول اصلی سیاستگذاری در حوزه فناوریهای نوین ساختمانی است. مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی نیز وظیفه تدوین دستورالعملها، ارزیابی فناوریها و صدور گواهینامههای فنی را برعهده دارد. در کنار آن، سازمان ملی استاندارد، سازمان نظام مهندسی ساختمان و شهرداریها نقش نظارتی و کنترلی در اجرای پروژهها ایفا میکنند.
نظرزاده دباغ تصریح کرد: با این حال، نبود ساختار واحد راهبری و هماهنگی بینبخشی، موجب شده است صنعتیسازی بهجای حرکت منسجم، در چارچوبهای جزیرهای پیش رود.
چالشهای بخش خصوصی
وی به وضعیت شرکتهای فعال و موانع پیشروی آنها اشاره کرد و گفت: بخش خصوصی در سالهای اخیر نقش فعالی در توسعه فناوریهای صنعتی ایفا کرده است. شرکتهایی که در زمینه سیستمهایی نظیر LSF، پانلهای سهبعدی، Precast Concrete، Modular و Frame Systems فعالیت داشتهاند، باوجود دستاوردهای قابلتوجه، با چالشهایی افزایش هزینههای تولید و واردات تجهیزات بهواسطه نوسانات ارزی، نبود حمایتهای موثر بانکی و بیمهای برای شرکتهای دانشبنیان حوزه ساخت، ضعف در تقاضای داخلی بهدلیل ترجیح بازار به روشهای سنتی و ارزانتر، مشکلات اخذ مجوز و استاندارد برای فناوریهای جدید و نبود تضمین در قراردادهای بلندمدت دولتی یا مشارکتی مواجهند.
عضو هیاتمدیره انجمن فنآوران ساختمان افزود: باوجود این محدودیتها، برخی شرکتهای توانمند با تکیه بر دانش فنی داخلی و همکاریهای بینالمللی، مسیر توسعه را ادامه دادهاند و حتی در پروژههای فرامرزی در کشورهای همسایه حضور دارند.
تاثیر تحریم بر صنعتیسازی
نظرزاده دباغ بر تاثیر تحریمها بر دسترسی به فناوری روز تاکید کرد و گفت: تحریمها در سالهای گذشته دسترسی مستقیم به تجهیزات و فناوریهای خاص را محدود کردهاند، اما بهموازات آن، موجب افزایش ظرفیت بومیسازی، مهندسی معکوس و نوآوری داخلی شدهاند. امروزه بسیاری از فناوریهای موردنیاز در سیستمهای سبک فولادی (LSF)، سازههای پیشساخته و پانلهای عایق توسط شرکتهای ایرانی طراحی و تولید میشوند. همچنین از طریق همکاریهایی با کشورهایی مانند امارات، قزاقستان، ترکیه، ارمنستان، ترکمنستان، عمان و کشورهای حوزه افریقایی در حال انتقال دانش فنی و صدور خدمات مهندسی هستیم. بهعبارتدیگر، تحریمها هرچند مانع ورود مستقیم فناوری بودهاند، اما به خوداتکایی و بلوغ مهندسی ایرانیان در حوزه صنعتیسازی سرعت بخشیدهاند.
صنعتیسازی سرمایه میخواهد
همچنین جعفر خزاعیسرچشمه، فعال صنعت ساختمان به صمت گفت: از آنجایی که صنعتیسازی نیاز به سرمایه کلانی دارد، سازندگان تمایلی برای ورود به این بخش ندارند، در واقع ریسک بالای ساختوساز در شرایط فعلی موجب شده است همچنان سرمایهگذاران در مسیر ساختوساز سنتی حرکت کنند.
وی ادامه داد: بهعبارت دیگر، اگر قرار باشد انبوهسازان در مسیر صنعتی حرکت کنند، باید از مصالح ساختمانی نوین و تجهیزات بهروز استفاده کنند که موجب افزایش نرخ تمامشده مسکن خواهد شد.
این فعال صنعت ساختمان تاکید کرد: البته ناگفته نماند طی چند سال گذشته در برخی از پروژههای ساختمانی از شیوه صنعتیسازی استفاده شده، اما سهم ناچیزی به خود اختصاص داده است. این در حالی است که در کشورهای همسایه و پیشرفته، صنعتیسازی رواج دارد و هر روز با تکنولوژی جدید بهروزتر هم میشود.
وی تصریح کرد: صنعتیسازی در پروژههای بزرگ کاربرد دارد، بنابراین باید در پروژههایی نظیر مسکن حمایتی از چنین شیوهای استفاده کرد. برای مثال طی سالهای گذشته پروژه اکباتان با چنین شیوهای ساخته شد، در صورتی که برای سازندگان مشوقهایی در نظر بگیرند، ناخودآگاه صنعتیسازی رونق خواهد گرفت که الگویی مناسبی برای ساختوساز خواهد بود. خزاعیسرچشمه گفت: شاهد آن بودیم در پروژه مسکن مهر بسیاری از شرکتها دست به صنعتیسازی زدند و حتی تجهیزات لازم را وارد کردند، اما از آنجایی که دولت حمایت لازم را انجام نداد، این شیوه توسعه نیافت و بسیاری از شرکتهایی که در این زمینه فعالیت میکردند، ورشکست شدند. البته ناگفته نماند صنعتیسازی در برخی واحدهای مسکونی مسکن مهر در بخش سازه پیاده شد، اما در قسمت تاسیسات و نازککاری بهکار نرفت، چراکه به تکنولوژی روز دسترسی نداشتند و هزینهبر بود. این فعال صنعت ساختمان گفت: در ظاهر صنعتیسازی به سرمایه کلانی نیاز دارد، اما در نهایت از آنجایی که موجب کاهش هزینهها و افزایش بهرهوری خواهد شد، برای اقتصاد کشور سودآور خواهد بود. وی ادامه داد: در مسیر صنعتیسازی باید مصالح ساختمانی هم بهروز باشد و از کیفیت بالایی برخوردار باشد. اگرچه تحریمهای بینالمللی از موانع صنعتیسازی است، اما باید توجه کرد خودتحریمی هم نظیر تصمیمات خلقالساعه، آسیب بیشتری به تغییر و تحول در بخش ساختوساز میزند.
سخن پایانی
اگرچه بخش خصوصی در سالهای اخیر نقش فعالی در توسعه فناوریهای صنعتی ایفا کرده است، اما با چالشهای فراوانی نظیر افزایش هزینههای تولید و واردات تجهیزات بهواسطه نوسانات ارزی، نبود حمایتهای موثر بانکی و بیمهای برای شرکتهای دانشبنیان حوزه ساخت، ضعف در تقاضای داخلی بهدلیل ترجیح بازار به روشهای سنتی و ارزانتر، مشکلات اخذ مجوز و استاندارد برای فناوریهای جدید و نبود تضمین در قراردادهای بلندمدت دولتی یا مشارکتی مواجهند که میطلبد دولت اقدامات اساسی در راستای حمایت از انبوهسازان برای صنعتیسازی انجام دهد.
