سایه جنگ بر صنعت خودروی جهان
تنش نظامی میان ایران و امریکا فقط یک بحران سیاسی یا نظامی نیست. چنین درگیریای میتواند یکی از بزرگترین شوکهای اقتصادی دهههای اخیر را به بازارهای جهانی وارد کند و در این میان صنعت خودرو از نخستین قربانیان خواهد بود.
بازاری که به ظاهر با کارخانهها و نمایشگاهها شناخته میشود اما در واقع شبکهای پیچیده از نفت، فولاد، تراشه، حملونقل دریایی، بیمه و زنجیره تأمین جهانی است. هر گلولهای که در خاورمیانه شلیک شود، میتواند چند هفته بعد روی برچسب نرخ خودروها در اروپا، امریکا و آسیا اثر بگذارد.
بازار خودرو زیر سایه جنگ
در سالهای اخیر صنعت خودرو هنوز نتوانسته کاملا از بحرانهای قبلی خارج شود. همهگیری کرونا خطوط تولید را متوقف کرد. کمبود تراشه بازار را فلج کرد. جنگ اوکراین نرخ انرژی و فلزات را بالا برد. حالا تصور وقوع یک درگیری مستقیم میان ایران و امریکا، برای خودروسازان جهانی شبیه کابوسی تازه است.
ایران در قلب یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان قرار دارد. بخش بزرگی از نفت جهان از تنگه هرمز عبور میکند. هرگونه ناامنی در این منطقه بلافاصله نرخ نفت را جهش میدهد و وقتی نفت گران میشود، صنعت خودرو در چند جبهه همزمان آسیب میبیند.
افزایش نرخ سوخت نخستین ضربه را به بازار وارد میکند. مردم در بسیاری از کشورها خرید خودروهای پرمصرف را متوقف میکنند. بازار خودروهای شاسیبلند افت میکند و تقاضا به سمت مدلهای هیبریدی و برقی میرود. اما مشکل اینجاست که تولید خودروهای برقی هم وابسته به زنجیره تأمین جهانی و مواد اولیه گرانقیمت است.
نفت گران میشود و کارخانهها نفس کم میآورند
خودروسازی صنعتی انرژیبر است. از ذوب فولاد تا رنگآمیزی بدنه، همه چیز به انرژی وابسته است. وقتی نرخ نفت و گاز بالا میرود، هزینه تولید هر خودرو افزایش پیدا میکند. در شرایط جنگی حتی کارخانههایی که مستقیما در منطقه بحران حضور ندارند هم با افزایش هزینهها روبهرو میشوند.
در اروپا این مسئله حساستر خواهد بود. بسیاری از کارخانههای خودروسازی آلمان، فرانسه و ایتالیا هنوز از شوک انرژی ناشی از جنگ اوکراین فاصله نگرفتهاند. اگر بحران جدیدی در خاورمیانه رخ دهد، هزینه برق و سوخت دوباره جهش میکند و شرکتها ناچار میشوند بخشی از تولید را کاهش دهند یا نرخ محصولات را بالا ببرند.
این اتفاق فقط به خودروهای لوکس محدود نمیشود. حتی خودروهای اقتصادی هم گرانتر خواهند شد. خانوادهای که امروز برای خرید یک خودروی متوسط برنامهریزی میکند، ممکن است چند ماه بعد با قیمتی کاملا متفاوت روبهرو شود.
حملونقل دریایی به نقطه بحران میرسد
صنعت خودرو وابسته به حملونقل جهانی است. قطعات ممکن است در چند کشور مختلف تولید شوند و سپس در کارخانهای دیگر مونتاژ شوند. یک قطعه الکترونیکی از شرق آسیا میآید، موتور در اروپا ساخته میشود و مونتاژ نهایی در امریکای شمالی انجام میگیرد. در صورت وقوع تنش نظامی مجدد، امنیت مسیرهای دریایی خلیجفارس و دریای عمان به شدت آسیب میبیند. شرکتهای کشتیرانی هزینه بیمه را بالا میبرند یا برخی مسیرها را متوقف میکنند. نتیجه مستقیم این وضعیت، افزایش نرخ حمل قطعات و تأخیر در تحویل خواهد بود.
خودروسازان هنوز بحران کانتینرها در دوران کرونا را فراموش نکردهاند. آن زمان فقط چند هفته اختلال در حملونقل باعث شد کارخانهها در کشورهای مختلف تعطیل شوند. حالا تصور کنید منطقهای که بخش مهمی از تجارت انرژی جهان از آن عبور میکند وارد جنگ شود. در چنین شرایطی حتی شرکتهایی مثل تویوتا، فولکس واگن و فورد هم نمیتوانند خود را از تبعات بحران دور نگه دارند.
بازار خودروهای برقی هم آسیب میبیند
بعضی تصور میکنند خودروهای برقی از بحران نفت سود میبرند. در نگاه اول این تحلیل درست به نظر میرسد چون با گران شدن بنزین، تقاضا برای خودروهای برقی افزایش پیدا میکند. اما واقعیت پیچیدهتر است. تولید باتری به مواد معدنی و زنجیره تأمین گستردهای وابسته است. هر بحران ژئوپلیتیکی میتواند نرخ لیتیوم، نیکل و کبالت را افزایش دهد. علاوه بر این، تولید خودروهای برقی به حجم عظیمی از تراشه و تجهیزات الکترونیکی نیاز دارد. اگر جنگ باعث اختلال در تجارت جهانی شود، خودروسازان برقی هم با مشکل کمبود قطعه روبهرو میشوند. همین حالا بسیاری از کارخانهها ذخیره محدودی از قطعات حساس دارند و اختلال چند هفتهای میتواند خطوط تولید را متوقف کند. شرکت تسلا شاید در ظاهر از افزایش نرخ سوخت سود ببرد اما در عمل با افزایش هزینه تولید و مشکلات لجستیکی مواجه خواهد شد. همین مسئله درباره شرکتهای چینی تولیدکننده خودروهای برقی نیز صدق میکند.
چین برنده پنهان بازار میشود
در هر بحران جهانی معمولا یک بازیگر فرصت رشد پیدا میکند. در سناریوی جنگ ایران و امریکا، چین میتواند یکی از برندگان اصلی بازار خودرو باشد. چین طی سالهای اخیر سرمایهگذاری عظیمی در صنعت خودروهای برقی انجام داده و حالا بسیاری از برندهای چینی توانستهاند سهم بازار خود را در آسیا، اروپا و امریکای لاتین افزایش دهند. اگر شرکتهای غربی به دلیل بحران انرژی و افزایش هزینه تولید دچار مشکل شوند، خودروسازان چینی میتوانند با نرخ پایینتر بازارهای بیشتری را تصاحب کنند. برندهایی مثل بیوای دی و جیلی در شرایط بحران انعطاف بیشتری دارند چون دولت چین حمایت گستردهای از صنایع داخلی انجام میدهد و زنجیره تأمین این کشور نیز تا حد زیادی بومی شده است. از طرف دیگر چین روابط اقتصادی گستردهای با ایران دارد و ممکن است در صورت تشدید بحران، نقش مهمی در تجارت منطقه ایفا کند.
بازار امریکا با شوک روانی روبهرو میشود
اقتصاد امریکا به شدت به احساسات مصرفکنندگان وابسته است. هر بار که نرخ بنزین بالا میرود، بازار خودرو واکنش نشان میدهد. مردم خرید خودرو را عقب میاندازند یا به سراغ مدلهای کوچکتر میروند. اگر جنگی میان ایران و امریکا رخ دهد، احتمالا نرخ سوخت در ایالات متحده به سرعت افزایش پیدا میکند. این مسئله میتواند فروش خودروهای بزرگ امریکایی را کاهش دهد. خودروهایی که سالها ستون اصلی سودآوری خودروسازان امریکایی بودهاند. در چنین شرایطی حتی بازار دست دوم نیز متلاطم میشود. نرخ خودروهای کممصرف افزایش پیدا میکند و خودروهای پرمصرف مشتریان کمتری خواهند داشت. تجربه بحران نفتی دهه هفتاد میلادی نشان داده که تغییر رفتار مصرفکنندگان در دوران شوک انرژی میتواند ساختار بازار خودرو را دگرگون کند.
صنعت قطعهسازی در آستانه فشار شدید
معمولا توجه رسانهها روی خودروسازان بزرگ متمرکز میشود اما ستون اصلی این صنعت را قطعهسازان تشکیل میدهند. هزاران شرکت کوچک و متوسط در نقاط مختلف جهان قطعات خودرو تولید میکنند و سود بسیاری از آنها محدود است. وقتی هزینه انرژی، حملونقل و مواد اولیه بالا میرود، این شرکتها بیشترین فشار را تحمل میکنند. برخی ممکن است ورشکست شوند یا تولید را کاهش دهند. همین مسئله دوباره بحران کمبود قطعه را تشدید میکند. در سالهای اخیر صنعت خودرو بارها با کمبود تراشه، سیمکشی و قطعات الکترونیکی روبهرو شده است. جنگ جدید میتواند این مشکلات را دوباره زنده کند. برای مثال اگر مسیرهای حملونقل منطقهای مختل شوند، تأمین قطعات موردنیاز کارخانهها هفتهها یا حتی ماهها طول خواهد کشید.
بیمه خودرو و حملونقل گرانتر میشود
یکی از بخشهایی که کمتر مورد توجه قرار میگیرد، صنعت بیمه است. در شرایط جنگی، ریسک حملونقل دریایی و زمینی افزایش پیدا میکند و شرکتهای بیمه حق بیمه بیشتری مطالبه میکنند. این افزایش هزینه فقط محدود به کشتیها نیست. بیمه خودروها، قطعات و حتی کارخانهها نیز گرانتر میشود. در نهایت همه این هزینهها روی نرخ نهایی خودرو تأثیر میگذارد. در برخی کشورها ممکن است نرخ وام خودرو هم افزایش پیدا کند چون بانکها در شرایط بیثبات اقتصادی محتاطتر عمل میکنند. در نتیجه خرید خودرو برای طبقه متوسط دشوارتر خواهد شد.
ایران چه نقشی در بازار خودرو دارد؟
ایران بازیگر اصلی صنعت خودروی جهان نیست اما موقعیت جغرافیایی و انرژی آن اهمیت فوقالعادهای دارد. هرگونه بحران در منطقه میتواند زنجیره تجارت جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر بازار داخلی ایران نیز در صورت جنگ دچار آشفتگی شدید خواهد شد. افزایش نرخ ارز، محدودیت واردات و کمبود قطعات میتواند نرخ خودرو را به شکل بیسابقهای بالا ببرد. تجربه سالهای تحریم نشان داده که صنعت خودروی ایران در برابر بحرانهای خارجی بسیار آسیبپذیر است. شرکتهای داخلی با مشکل تأمین قطعات، انتقال پول و همکاری با شرکای خارجی روبهرو میشوند. در چنین شرایطی احتمال افت کیفیت و کاهش تولید نیز افزایش پیدا میکند.
اروپا نگران رکود تازه خواهد شد
اروپا همزمان با بحران انرژی، تورم و رقابت سنگین چین در بازار خودرو دستوپنجه نرم میکند. وقوع جنگ تازه در خاورمیانه میتواند شرایط را برای خودروسازان اروپایی دشوارتر کند. آلمان به عنوان قلب صنعت خودروی اروپا بیشترین آسیب را خواهد دید. کارخانههایی که پیشتر به دلیل هزینه بالای انرژی تحت فشار بودند، ممکن است دوباره ناچار به کاهش ظرفیت شوند. از طرف دیگر مصرفکنندگان اروپایی نیز محتاطتر خواهند شد. در دورههای نااطمینانی اقتصادی مردم معمولا خریدهای بزرگ را عقب میاندازند و خودرو یکی از نخستین کالاهایی است که از سبد خرید حذف میشود.
آیا بازار دوباره به سمت خودروهای کوچک میرود؟
یکی از نتایج احتمالی بحران انرژی، بازگشت محبوبیت خودروهای کوچک و اقتصادی است. در سالهای اخیر بازار جهانی به سمت شاسیبلندها حرکت کرده بود اما افزایش نرخ سوخت میتواند این روند را معکوس کند. در امریکا این تغییر شاید بیشتر به چشم بیاید. بازاری که سالها عاشق وانتها و خودروهای غولپیکر بود، ممکن است دوباره به سمت مدلهای کممصرف حرکت کند. خودروسازانی که سبد متنوعتری دارند، شانس بیشتری برای عبور از بحران خواهند داشت. اما شرکتهایی که وابستگی زیادی به خودروهای پرمصرف دارند، فشار بیشتری احساس میکنند.
سخن پایانی
با توجه به موارد یاد شده شاید بتوان گفت؛ امروز سایه نااطمینانی بر آینده صنعت خودرو گستردهتر از همیشه است.
صنعت خودرو بیش از هر زمان دیگری جهانی شده است. همین جهانی شدن باعث شده که بحرانهای سیاسی و نظامی به سرعت به کارخانهها و بازارها منتقل شوند. تنش نظامی ایران و امریکا فقط مسئلهای مربوط به خاورمیانه نیست. چنین درگیریمیتواند نرخ خودرو در توکیو، برلین، دیترویت و پکن را تغییر دهد. ممکن است مشتری در اروپا ماهها منتظر تحویل خودرو بماند یا خانوادهای در امریکا به دلیل گرانی سوخت قید خرید خودروی جدید را بزند. بازار خودرو امروز بیش از هر چیز از نااطمینانی میترسد. سرمایهگذاران، کارخانهها و مصرفکنندگان همه به ثبات نیاز دارند. هر نشانهای از درگیری نظامی در منطقهای حساس مثل خلیجفارس، این ثبات را بر هم میزند.
در نهایت شاید مهمترین اثر جنگ نه روی خطوط مقدم بلکه در کارخانهها، بنادر، نمایشگاههای خودرو و جیب مصرفکنندگان دیده شود. صنعتی که سالها تلاش کرده از بحرانهای پیاپی جان سالم به در ببرد، حالا با تهدید بحرانی روبهروست که میتواند قواعد بازی را دوباره تغییر دهد.
