عقب ماندن از چرخه فناوری پرهزینه است
باید بپذیریم که جهان بهسمت استفاده از فناوری در فعالیتهای اقتصادی رفته و توانسته است با این اقدام، هزینهها را کاهش و تولید را افزایش دهد. تکنولوژی و فناوری، نقش بسیار مهمی در فعالیتهای معدنی دارد و میتواند ضعفهای موجود در اکتشافات معدنی را کاهش دهد. باید بپذیریم که در حوزه اکتشاف، ضعفهای بسیاری داریم که با ورود تکنولوژی، میتوان این ضعف را کاهش داد.
پیشرفت تکنولوژی را نمیتوان نادیده گرفت
پیشرفت تکنولوژی را نمیتوان نادیده گرفت و باید از پیشرفتهترین آن استفاده کرد. امروزه، کشورهایی موفق هستند که بتوانند از تکنولوژی و فناوری روز دنیا، بهترین استفاده را ببرند.
ایران، دارای معادن و منابع سرشار است که بیشتر این منابع، کشف نشده و نیازمند اکتشاف در عمق است. این اکتشاف در عمق، با استفاده از فناوریهای جدید و تکنولوژی انجام خواهد گرفت.
صنعت معدن همواره در خط مقدم پیشرفت فناوری بوده است. از موتور بخار که استخراج زغالسنگ را سودآور کرد تا تکنیکهای پیشرفته حفاری، نوآوری نقش کلیدی در بهرهوری و کارآیی ایفا کرده است.
در سالهای اخیر هوشمصنوعی تاثیری بسزا در تغییر بازی فعالیتهای معدنی داشته است؛ از امکان کشفهای جدید تا ارتقای اتوماسیون، افزایش تولید، ایمنی و شیوه نگهداری، از تاثیرات استفاده از هوشمصنوعی و تکنولوژی هستند.
جهان امروز، جهان رقابت است
چندی پیش پیمان افضل، دبیر و نایبرئیس انجمن مهندسی معدن ایران درباره تاثیر تحریمها و فاصله گرفتن ایران از فناوریهای جهانی گفت: جهان امروز، جهان رقابت است. در چنین فضایی، عقب ماندن از چرخه فناوری و توسعه جبرانناپذیر، دستکم بسیار پرهزینه خواهد بود. کشورهایی که امروزه بهطور جدی در حوزه فناوری، اکتشاف، استخراج و فرآوری مواد معدنی سرمایهگذاری میکنند، بهسرعت جایگاه خود را در بازارهای جهانی تثبیت و بازارهایی را که پیشتر در اختیار ایران بوده، در بخش معدن را تصاحب کردهاند؛ امری که متاسفانه اکنون تحقق یافته است.
نایبرئیس انجمن مهندسی معدن ایران بهطورمثال بااشاره به عربستانسعودی خاطرنشان کرد: ارزش شرکت معادن این کشور به بیش از ۳ تریلیون دلار نزدیک میشود. امارات متحده عربی نیز باوجود نداشتن ذخایر معدنی قابلتوجه در داخل کشور از طریق سرمایهگذاری گسترده در پروژهها و سهام معادن بزرگ در سایر کشورها، جایگاه مهمی در بخش معدن جهان بهدست آورده است. این در حالی است که ۲۰ تا ۳۰ سال پیش، نامی از این کشورها در حوزه معدن منطقه و جهان شنیده نمیشد.
تداوم سیاستهای ایدئولوژیک و تقابل با جهان پیشرفته
نایبرئیس انجمن مهندسی معدن ایران بااشاره به سیاستهای داخلی ایران گفت: بخش قابلتوجهی از دلسوزان کشور و حتی افکار عمومی بارها تاکید کردهاند که سیاستهای داخلی و خارجی حاکمیت در بسیاری از حوزهها نادرست بوده و نیازمند اصلاح اساسی و بروزرسانی است. تداوم سیاستهای ایدئولوژیک و تقابل با جهان پیشرفته، کشور را به وضعیتی رسانده که کاهش شدید ارزش پول ملی و عقبماندگی محسوس در حوزههای مختلف، بهویژه در بخش معدن بهوضوح قابلمشاهده است؛ وضعیتی که مشاهده آن برای هر ایرانی دردناک است.
وی خاطرنشان کرد: درست است که در سالهای اخیر بهواسطه افزایش نرخ جهانی مواد معدنی و رشد نرخ ارز شاهد تحرکی نسبی در بخش معدن کشور بودهایم و نسبت به ۲۰ یا ۳۰ سال گذشته، میزان حفاریها و عملیات اکتشافی افزایش یافته است، اما اگر این روند را در مقایسه با توسعه جهانی نرمالسازی کنیم، متوجه میشویم که این رشد بسیار محدود و ضعیف بوده و حتی کشورهای همسایه عملکرد بهمراتب بهتری داشتهاند.
افضل یکی از ضعفهای اساسی کشور را کمبود اطلاعات و نقشههای پایه دانست و گفت: سازمان زمینشناسی بهعنوان متولی تولید این اطلاعات از بودجه و امکانات کافی برخوردار نیست. در حالی که انجام مطالعات ژئوفیزیک هوابردی، ژئوشیمی رسوب آبراههای و سایر دادههای پایه، از وظایف حیاتی این سازمان است. خوشبختانه پس از سالها، از سال گذشته پروژههای تهیه نقشههای یکپنجاههزارم در کشور آغاز شده که از دوره علیرضا شهیدی کلید خورد و در مدیریت بعدی نیز بر آن تاکید شده است؛ اقدامی مثبت اما همچنان ناکافی.
عضو هیاتمدیره انجمن زمینشناسی ایران ادامه داد: در کشورهای معدنی پیشرو، نقشههای زمینشناسی در مقیاسهای بسیار دقیقتر (حتی یکهزارم) بهطورمستمر بروزرسانی و اصلاح میشوند، در حالی که ما تازه در مرحله تولید نقشههای پایه یکپنجاههزارم قرار داریم. بخش بزرگی از کشور هنوز فاقد پوشش کامل ژئوفیزیک هوابردی است و دادههای موجود نیز بهدلیل کمبود فناوری، بودجه و تجهیزات با محدودیتهای جدی مواجهند.
نیازمند اصلاحات اساسی هستیم
نایبرئیس انجمن مهندسی معدن ایران تصریح کرد: در حالی که استفاده از روشهای نوین ژئوفیزیکی مانند مگنتوتلوریک میتواند امکان شناسایی ذخایر عمیق از جمله کانسارهای بزرگ پورفیری مس، طلا و مولیبدن را فراهم کند، ما در این حوزه بهشدت عقب ماندهایم. این مسئله نشان میدهد که کشور نهتنها از نظر فناوری و روابط بینالمللی بلکه از نظر ساختار مدیریتی نیز نیازمند اصلاحات اساسی است. افضل تاکید کرد: شأن سازمان زمینشناسی ایجاب میکند، رئیس آن با حکم مستقیم رئیسجمهور منصوب شود، همانگونه که در گذشته نیز چنین بوده است. احیای شورایعالی زمینشناسی، الزامآور شدن حمایت همه نهادهای بهرهبردار از دادههای پایه و حتی بازتاسیس وزارت معادن و صنایع معدنی ولو برای یک دوره ۱۰ساله از نیازهای اساسی کشور است. نایبرئیس انجمن مهندسی معدن ایران بااشاره به اهیمت فناوری نوین نیز اظهار کرد: فناوریهای نوین از جمله استفاده از پهپادها در تهیه نقشههای زمینشناسی، فاصله ما با جهان را زیاد کرده است. کاری که در دنیا با کمک پهپاد در کمتر از یک هفته انجام میشود، در کشور ما گاه یک ماه یا بیشتر زمان میبرد. در چین، پروژههای ملی ژئوشیمی حتی در مقیاس یکهزارم اجرا میشود، در حالی که ما تازه در مقیاس یکپنجاههزارم در حال تولید دادههای پایه هستیم و بسیاری از نقشههای قدیمی یکصدهزارم و یکدویستوپنجاههزارم نیز نیازمند بازنگری و اصلاح هستند.
نبود تکنولوژی وضعیت پایین ایمنی در معادن
سعید صمدی، دبیر انجمن زغالسنگ ایران، بااشاره به نبود تکنولوژی وضعیت پایین ایمنی در معادن زغالسنگ به صمت گفت: باید ریشه اصلی حوادث معدنی را باید عقبماندگی ۵۰ ساله در تکنولوژی استخراج و ضعف شدید اقتصادی بهرهبرداران دانست و بدون حل این مشکلات و چالشهای بنیادین، اقدامات نظارتی صرف، راهگشا نخواهد بود.
صمدی ادامه داد: موضوع ایمنی در معادن را باید با کمبود و ضعف تکنولوژی همراستا دانست. مسئله ایمنی در معادن زغالسنگ، به ۲عامل اصلی وابسته است. سطح تکنولوژی استخراج و وضعیت اقتصادی بهرهبرداران، از مهمترین عوامل این امر است. بسیاری از اقدامات و توصیههایی که در حوزه ایمنی مطرح میشوند، بیشتر جنبه ظاهری دارند و بدون توجه به این ۲ عامل بنیادین، نمیتوان انتظار تحول واقعی در کاهش حوادث را داشت. باید در نظر داشت که وجود تکنولوژی میتواند ایمنی را در معادن افزایش دهد و کمتر شاهد حوادث تلخ باشیم.
تکنولوژی استخراج معادن برای ۵۰ سال پیش است
وی گفت: در حال حاضر، تکنولوژی استخراج معادن زغالسنگ در کشور، متعلق به ۵۰ سال پیش است، در حالی که جهان از این مرحله عبور کرده است. حتی اگر بالاترین استانداردهای ایمنی در این فناوریها رعایت شود، باز هم کشور دههها از وضعیت ایمنی جهانی عقبتر خواهد بود. در بعد اقتصادی نیز، معادن نیازمند نقدینگی کافی هستند تا بتوانند تجهیزات استخراج و ایمنی خود را بهروز کنند. بسیاری از تجهیزات فعلی فرسوده و غیرقابلاعتماد شدهاند؛ بهویژه در برابر خطرات گازهای معدنی. باوجود وعدههای وزارت صمت برای تامین ارز موردنیاز تجهیزات معادن، همچنان در تخصیص ارز با مشکلات جدی مواجهیم.
دبیر انجمن زغالسنگ ایران در ادامه این گفتوگو خاطرنشان کرد: برای مثال، در معدنی، حادثهای تلخ با بیش از ۵۰ کشته رخ داد، پس از تصمیمگیری درباره اجرای سامانه مانیتورینگ، مراحل ثبتسفارش و خرید تجهیزات انجام شد؛ اما از آذرماه سال گذشته تاکنون، بهدلیل عدمتخصیص ارز ۳۰۰ هزار یورویی، این پروژه متوقف مانده است که اتفاق جالبی نیست. از سوی دیگر، تنها معدن مکانیزه کشور، بهدلیل نبود تجهیزات، بیش از یک سال است که به روش سنتی فعالیت میکند. اگر تخصیص ارز و تجهیزات انجام میشد، این معدن در عرض چند ماه میتوانست دوباره راهاندازی شود.
وی تصریح کرد: واقعیت تلخ این است که حتی معادنی که بازرسی شده و مجوز فعالیت دارند، باز هم دچار حادثه میشوند، چراکه مشکلات ساختاری در حوزه ایمنی و تجهیزات، همچنان پابرجاست. ما نه درخواست یارانه داریم، نه کمکهای خاص؛ تنها خواهان آن هستیم که دولت زغال تولید داخل را به نرخ واقعی خریداری کند و به فکر ورود تکنولوژی روز دنیا به کشور باشد.
صمدی در ادامه اشارهای هم به نرخ تمامشده زغالسنگ کرد و گفت: در حالیکه نرخ تمامشده زغالسنگ وارداتی در سال گذشته ۲۱میلیون تومان بوده، نرخ خرید داخلی کمتر از ۸ میلیون تومان تعیین شده است.
این فاصله قیمتی، بدون در نظر گرفتن کیفیت، معدنداران را در آستانه ورشکستگی قرار داده است.
باید دانست که تفاوت نرخ زغالسنگ براساس کیفیت تنها ۳۰ درصد تفاوت نرخ دارند.
صمدی عنوان کرد: در حال حاضر، حدود ۲ میلیون تن ظرفیت پروژههای توسعهای زغالسنگ در کشور بلاتکلیف ماندهاند. بسیاری از این پروژهها باید پیش از سال ۱۴۰۰ به بهرهبرداری میرسیدند، اما اکنون بهدلیل نبود منابع، ارز و تجهیزات، متوقف شدهاند.
دبیر انجمن زغالسنگ در پایان بیان کرد: باوجود آنکه چین سالانه حدود ۳ میلیارد تن زغالسنگ تولید میکند و تجهیزات این کشور در دسترس است، مشکلات تخصیص ارز و تامین نقدینگی موجب شده حتی واردات تجهیزات ارزانقیمت نیز با مانع مواجه شود.
جالب آنکه در ۳ سال اخیر، بیش از 2 میلیارد دلار زغالسنگ وارد کشور شده؛ در حالی که اگر نیمی از این مبلغ صرف نوسازی معادن داخلی میشد، بسیاری از مشکلات کنونی وجود نداشت. در نهایت، مادامی که به مشکلات ساختاری صنعت زغالسنگ بهصورت بنیادی پرداخته نشود، اقدامات نظارتی و مقطعی نتیجهای جز تکرار حوادث نخواهند داشت.
سخن پایانی
در دنیای امروز که دائم در مسیر تحول است، ایران نباید از سایر کشورها در زمینه تغییر و تحولات فناوری عقب بماند؛ کشوری که دارای معادن سرشار و منابع خاکی غنی است، هنوز نتوانسته آنطور که باید، از این مزیت استفاده کند و یکی از دلایل این عقبماندگی، ضعف در اکتشاف است. منابع غنی بسیاری، در عمق زمین وجود دارد اما، بهعلت نبود تکنولوژی، ایران نتوانسته است به این منابع دست پیدا کند.
