زلزله نگاری تهران؛ جزئیات لرزش‌های شبانه در پردیس

مرکز لرزه نگاری مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران گزارش دقیقی از زمین لرزه‌های رخ داده در شامگاه سه‌شنبه و بامداد چهارشنبه منتشر کرده است. بر اساس این گزارش :

نخستین زمین لرزه

• بزرگی: ۴.۶ ریشتر
• زمان وقوع: ۲۳:۴۶:۰۷ سه‌شنبه ۲۲ اردیبهشت
• محل وقوع: مرز استان‌های تهران و مازندران – حوالی پردیس
• طول و عرض جغرافیایی: ۵۱.۸۳ و ۳۵.۸۲
• عمق: ۱۰ کیلومتر
• نزدیک‌ترین شهرها: ۸ کیلومتری پردیس، ۱۰ کیلومتری بومهن، ۱۱ کیلومتری رودهن

دومین زمین لرزه

• بزرگی: ۴ ریشتر
• زمان وقوع: حدود ساعت ۲۶ دقیقه بامداد چهارشنبه
• عمق: ۸ کیلومتر
• نزدیک‌ترین شهرها: ۹ کیلومتری پردیس، ۱۱ کیلومتری بومهن، ۱۲ کیلومتری رودهن

سومین زمین لرزه

• بزرگی: ۳.۴ ریشتر
• زمان وقوع: ۰۰:۳۲:۴۴ بامداد چهارشنبه
• عمق: ۱۰ کیلومتر
• نزدیک‌ترین شهرها: ۱۰ کیلومتری پردیس، ۱۱ کیلومتری بومهن، ۱۲ کیلومتری رودهن

ساکنان مناطق مختلف تهران به وضوح این لرزش را احساس کردند. یکی از residents تهران در پیامکی گفت: «انگار روی تاب بودیم، به شدت تکان خوردیم» -1. زمین به مدت حدود ۱۰ ثانیه لرزید و بسیاری از شهروندان را به خیابان‌ها کشاند. خوشبختانه سازمان مدیریت بحران استان تهران و هلال احمر اعلام کردند که تاکنون گزارشی از تلفات جانی یا خسارت جدی به زیرساخت‌ها دریافت نشده است -1-2-5.

وضعیت گسل‌های تهران؛ چرا پردیس بارها می‌لرزد؟

مهدی زارع، زلزله شناس و استاد پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله، این لرزه‌ها را فرصتی برای بازخوانی خطرات زمین‌شناسی منطقه دانسته است. به گفته وی، منطقه شرق تهران (پردیس، رودهن، بومهن و دماوند) از نظر زمین‌شناسی بسیار حساس و لرزه‌خیز است.

علت اصلی این حساسیت، تلاقی دو گسل بزرگ در این منطقه است:

• گسل مشا: با طول بیش از ۲۰۰ کیلومتر که از شرق تهران عبور می‌کند و توانایی تولید زلزله‌هایی با بزرگای بیش از ۷ ریشتر را دارد.
• گسل شمال تهران: این گسل در پایانه شرقی خود، در فاصله ۱۰ کیلومتری شمال پردیس به گسل مشا می‌رسد.

محل تلاقی این دو گسل، باعث می‌شود تنش در این نقطه به حداکثر برسد و منطقه را به یکی از کانون‌های اصلی لرزه‌خیزی استان تهران تبدیل کند.

زارع با اشاره به پیشینه لرزه‌ای این منطقه تأکید کرده که مناطق رودهن و بومهن به طور مستمر شاهد خوشه‌های لرزه‌ای با بزرگای ۲ تا ۴ هستند. وی تأکید کرده که مخرب‌ترین رویداد تاریخ معاصر در شرق تهران به سال ۱۸۳۰ میلادی (۱۲۰۹ شمسی) باز می‌گردد: زمین لرزه‌ای با بزرگای تخمینی ۷.۱ ریشتر که باعث تخریب گسترده در مناطق دماوند، شمیرانات و بخش‌های شرقی تهران شد. مسبب آن زلزله، شاخه شرقی گسل مشا یا محل تلاقی آن با گسل شمال تهران بوده است.

زارع همچنین به رویداد نسبتاً جدیدتر اشاره کرده: زلزله ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۹ در دماوند با بزرگای ۵.۱ که کانون آن روی گسل مشا بود و باعث وحشت زیادی در تهران شد.

زلزله نگاری و هشدار درباره زلزله بزرگ؛ تخلیه انرژی یا مقدمه فاجعه؟

یکی از حساسترین پرسش‌هایی که پس از هر توالی لرزه‌ای در تهران مطرح می‌شود، این است: آیا باید منتظر زلزله بزرگ باشیم؟

زارع در پاسخ گفته است: «اینکه باید منتظر زلزله بزرگی در شرق تهران باشیم، از منظر علم میان‌مدت و بلندمدت زمین‌شناسی دارای دو جنبه است. از نظر پتانسیل لرزه‌زایی، گسل مشا توانایی تولید زلزله‌ای با بزرگای بیش از ۷ را دارد.»

وی با اشاره به فاصله زمانی از آخرین رویداد بزرگ افزوده: «با توجه به اینکه از آخرین زلزله بزرگ این گسل (۱۸۳۰ میلادی) حدود ۱۹۶ سال می‌گذرد، این گسل در مرحله تنش بحرانی قرار دارد. اما هنوز هیچ ابزاری برای تعیین زمان دقیق وقوع زلزله (ساعت، روز یا ماه) وجود ندارد.»

تحلیل لرزه‌های اخیر

زارع در تحلیل لرزه‌های شب گذشته گفته: «وقوع زلزله‌های ۴ ریشتری اخیر در ۲۸ فروردین و ۲۲ اردیبهشت در پردیس نشان از تخلیه انرژی دارد. وقوع زمین لرزه‌های کوچک به صورت مستمر، بخشی از انرژی گسل را تخلیه می‌کند، ولی این لرزه‌ها می‌توانند نشانه‌ای از ناپایداری در پهنه‌ای وسیع‌تر باشند که مقدمه رویداد بزرگتری است.»

به عبارت دیگر، لرزه‌های خرد و متوسط هرچند تا حدی تنش را کاهش می‌دهند، اما نمی‌توانند به طور قطع احتمال وقوع یک زلزله بزرگ را منتفی کنند. در برخی موارد، چنین توالی‌هایی می‌توانند پیش لرزه باشند.

یک نکته مهم دیگر که زارع به آن اشاره کرده، تأثیر فعالیت‌های ماگمایی قله دماوند است. به گفته وی، فعالیت‌های ماگمایی قله دماوند با ایجاد تغییر در فشارهای منفذی، باعث تحریک گسل‌های اطراف می‌شود. این بدان معناست که مجموعه شرق تهران نه تنها از نظر گسلی، بلکه به دلیل همجواری با یک قله آتشفشانی نیمه فعال، در منطقه‌ای با پیچیدگی بالای زمین‌ساخت قرار دارد.

اقدامات مدیریت بحران و هشدار به شهروندان

حامد یزدی مهر، رئیس اداره مدیریت بحران استان تهران، در گفت‌وگویی اعلام کرد که بلافاصله پس از زلزله، آماده باش کامل به دستگاه‌های امدادی داده شده و تیم‌های ارزیاب برای بررسی وضعیت مناطق لرزه‌نشین به ویژه پردیس، رودهن و بومهن اعزام شده‌اند. رئیس سازمان مدیریت بحران کشور مقرر کرده ۴ تیم برای ارزیابی خسارات به شهرستان‌های دماوند، فیروزکوه و پردیس اعزام شوند.

سازمان زمین‌شناسی نیز اعلام کرده که تیم‌های کارشناسی به منطقه اعزام شده‌اند و تحقیقات میدانی درباره وضعیت زمین‌شناسی و احتمال فعالیت گسل‌های جدید در دستور کار قرار گرفته است.

تأکید زلزله شناسان بر سه موضوع اساسی است:

• توقف هرگونه ساخت و ساز جدید در شهرک‌های اقماری و مناطق پرخطر
• رعایت جدی مقررات ملی ساختمان و استفاده از استانداردهای مقاوم‌سازی
• آموزش همگانی و برگزاری مانورهای آمادگی در برابر زلزله

با این حال، پرسشی که همچنان بی‌پاسخ می‌ماند: آیا لرزه‌های شب گذشته، تنها یک «یادآوری» بودند، یا شاید «صدای پای» زلزله‌ای بزرگتر؟

در شرایطی که تهران ماه‌هاست درگیر آثار جنگ و تنش‌های سیاسی است و residents در «حالت تعلیق» میان صلح و جنگ به سر می‌برند -1، وقوع یک زلزله متوسط نیز می‌تواند وحشت و اضطراب را چند برابر کند. اما تجربه زلزله‌های بزرگ جهان نشان داده که خود زمین لرزه نیست که فاجعه می‌آفریند، بلکه ساختمان‌های غیرمقاوم و نبود آمادگی قبلی است که خسارات جانی و مالی جبران‌ناپذیری به بار می‌آورد.