نقش‌پذیری مردم در مدیریت مصرف انرژی باید با اصلاح ساختار و ایجاد نظام انگیزشی انجام شود و از همین رو برای مشارکت مردم در بهینه‌سازی مصرف بنزین باید پاداش بهینه‌سازی مستقیما به مردم برسد. از همین‌رو اغلب کارشناسان معتقدند باید سازوکار توزیع یارانه بنزین اصلاح شود و به جای خودرو، مبتنی بر کد ملی، اعتبار انرژی تقسیم شود و طرح بنزین به نفر یا تخصیص یارانه بنزین به کد ملی باید انجام شود تا مردم بتوانند نقش خود را در مدیریت مصرف انرژی ایفا کنند. صمت در این گزارش نگاهی دارد به تحقق مشارکت مردم در بهینه‌سازی مصرف بنزین که در ادامه می‌خوانید.

یک گام نزدیک‌تر به توزیع عادلانه

کارشناسان بر این باورند که روش فعلی مبنی بر اختصاص بنزین یارانه‌ای به خودرو دارای پیوست عدالت اجتماعی نیست و منافع اقشار ضعیف را تامین نمی‌کند. در سازوکار فعلی، اغنیا که خودروی بیشتری در اختیار دارند و بنزین بیشتری استفاده می‌کنند، از یارانه بیشتری هم بهره می‌برند. در مقابل اقشار ضعیف که عمدتا فاقد خودرو هستند، بهره‌ای از یارانه بنزین ندارند.

 در همین راستا، یکی از محورهای اساسی در زمینه مشارکت دادن مردم در حکمرانی اقتصادی کشور، مبتنی بر ایده نقش دادن مردم در تصمیم‌گیری‌های اقتصادی با سازوکار اعتبار انرژی یا تخصیص یارانه بنزین به نفر است. یکی از محورهای کلان و راهبردی در زمان رهبری جدید انقلاب و نظام جدید در منطقه، رویکرد مهم و اساسی در نقش‌پذیری مردم در حکمرانی اقتصادی کشور است. مردم باید در جزءبه‌جزء حاکمیت اقتصادی کشور دخیل باشند و از خلق پول سرانه تا اصلاح نظام یارانه‌ها و مشارکت در بازسازی کشور، همگی باید حضور مستقیم مردم مبعوث‌شده در صحنه انجام شود.

یکی از محورهای اصلی در زمینه حکمرانی اقتصادی کشور، مدیریت بهینه مصرف و به‌ویژه در بحث توزیع یارانه‌های انرژی، تحقق عدالت در توزیع این یارانه‌هاست. بنابراین باید از رویکرد قبلی که بدون توجه به نوع و میزان مصرف، به هر خودرو، یارانه سوخت تعلق می‌گرفت، به رویکردی جدید مبتنی بر عدالت در توزیع یارانه‌های انرژی مبتنی بر سرانه و به اندازه مصرف بهینه به هر فرد یارانه تعلق گیرد.

رویکرد اصلی در این راهکار این است که با مدل اعتبار انرژی، بنزین به نرخ یارانه‌ای به هر کد ملی تخصیص یابد و در عوض صنعت حمل‌ونقل نیز سوخت‌های جایگزین بنزین نظیر سی‌ان‌جی، برق یا ال‌پی‌جی را دریافت کنند؛ به این ترتیب، مصرف بنزین برای مصارف شخصی افراد مورداستفاده قرار خواهد گرفت و توزیع یارانه به هر نفر معادل یک لیتر در هر روز به هر کد ملی مبتنی بر عدالت خواهد بود و ثانیا مصرف صنعت حمل‌ونقل مستقیما مبتنی بر سوخت‌های جایگزین بنزین انجام خواهد شد.

این رویکرد چندین مزیت کلیدی دارد؛ اولا مردم قدرت اختیار و انتخاب خواهند داشت که مصرف خود را کنترل و بهینه کنند و از منافع فروش بنزین سهمیه‌ای خود به نرخ واقعی بهره ببرند یا با مصرف بنزین یارانه‌ای، از این یارانه سوخت رفاه به‌دست بیاورند. نرخ بنزین دیگر توسط دولت تعیین نخواهد شد و مبتنی بر سازوکار قیمتی بازار بورس انرژی به صورت روزانه محاسبه خواهد شد. از سوی دیگر به‌دلیل منافع مردم در فروش بنزین در داخل مبتنی بر سازوکار بورس انرژی، دیگر به سمت قاچاق نخواهند رفت و کل کارت سوخت جایگاه‌ها نیز از بین خواهد رفت و مفسده‌های کارت سوخت جایگاه که هیچ نظارتی بر نوع مصرف سوخت توسط این کارت سوخت‌ها بود؛ از بین خواهد رفت. از همه مهم‌تر اینکه این طرح منجر به تقویت عدالت و بهبود ضریب جینی خواهد شد و قاچاق سوخت را نیز از بین خواهد برد، زیرا صادرات قانونی بنزین از مسیر بورس انرژی را فراهم خواهد کرد.

دولت با اجرای طرح اختصاص سهمیه بنزین به نفر می‌تواند در شرایط تورمی فعلی به حمایت از اقشار ضعیف و فاقد خودرو بپردازد. به این ترتیب، عدالت در توزیع یارانه سوخت افزایش پیدا می‌کند و همگان به صورت مساوی از یارانه بنزین بهره می‌برند. مزیت دیگر اختصاص سهمیه بنزین به نفر این است که مدیریت مصرف انجام می‌شود، زیرا افراد می‌دانند ماهانه میزان مشخصی بنزین یارانه‌ای در اختیار دارند و اگر بخواهند بیشتر از آن از مصرف کنند، باید هزینه آن را به صورت آزاد بپردازند.

بنابراین نقش‌پذیری مردم در مدیریت مصرف انرژی باید با اصلاح ساختار و ایجاد نظام انگیزشی انجام شود و از همین رو برای مشارکت مردم در بهینه‌سازی مصرف بنزین، باید پاداش بهینه‌سازی مستقیما به مردم برسد. از همین رو باید سازوکار توزیع یارانه بنزین اصلاح شود و به جای خودرو، مبتنی بر کد ملی، اعتبار انرژی تقسیم شود و طرح بنزین به نفر یا تخصیص یارانه بنزین به کد ملی باید انجام شود تا مردم بتوانند نقش خود را در مدیریت مصرف انرژی ایفا کنند.

ضرورت بسترسازی برای رفع ناترازی سوخت

جعفر پورکبگانی، نماینده بوشهر، گناوه و دیلم در مجلس با اشاره به این موضوع که دولت با مشکلات جدی در زمینه ناترازی بودجه مواجه است و باید برای آن راهکار اساسی بیندیشد، به صمت گفت: یکی از مهم‌ترین عوامل بروز ناترازی در بودجه همین یارانه‌های پنهان انرژی است که فشار زیادی بر بودجه دولت وارد می‌کند. به منظور حل این مشکل باید از یک نظام عادلانه و منطقی برای اختصاص یارانه انرژی بهره ببریم.

وی ادامه داد: در مجلس ریل‌گذاری‌های لازم برای اجرای طرح اختصاص سهمیه بنزین به نفر انجام شده به نحوی که همگان از یارانه انرژی به صورت ماهانه بهره ببرند و زمینه برای ایجاد عدالت در این حوزه به وجود بیاید.

این نماینده مجلس د ر ادامه خاطرنشان کرد: دولت باید در این زمینه پاسخگو باشد که چرا مصوبات قانونی مجلس را در حوزه ایجاد یک نظام عادلانه توزیع یارانه سوخت اجرایی نمی‌کند. سازوکارهای فعلی و چند نرخی بودن بنزین نمی‌تواند منافع کشور را تامین کند. بر همین اساس نیاز است دولت اقدامات جدی در راستای اجرای طرح اختصاص سهمیه بنزین به نفر به اجرا بگذارد.

پورکبگانی گفت: در سازوکار اختصاص سهمیه بنزین به کد ملی و نفر، همه شهروندان به‌طور مساوی صرف نظر از اینکه خودرو دارند یا ندارند از سهمیه بنزین یارانه‌ای ماهانه بهره می‌برند؛ بنابراین افراد می‌توانند خودشان در مورد نحوه استفاده از بنزین یارانه‌ای تصمیم‌گیری کنند و اگر مصرف سوخت ندارند می‌توانند آن را در سازوکارهای تعریف شده بفروشند و از منفعت مالی‌اش استفاده کنند.

وی ادامه داد: سازوکار اختصاص سهمیه بنزین به نفر، به نفع اقشار ضعیف و فاقد خودرو در کشور است. در شرایط فعلی افرادی که خودرو ندارند و بنزینی مصرف نمی‌کنند، از یارانه بنزین بی‌بهره هستند. در حالی که در روش اختصاص سهمیه بنزین به نفر، همه شهروندان از این ظرفیت بهره می‌برند.

این نماینده مجلس خاطرنشان کرد: درحال‌حاضر، بنزین با نرخ بالایی وارد و یا تولید می‌شود و بدون اینکه سقفی برای بنزین یارانه‌ای وجود داشته باشد، در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد. این امر از یک سو باعث اختلاف نرخ شدید بین داخل و خارج کشور در حوزه بنزین می‌شود و انگیزه قاچاق را به وجود می‌آورد و از طرف دیگر زمینه مصرف بی‌رویه را ایجاد می‌کند.

پورکبگانی گفت: اختصاص سهمیه بنزین به نفر زمینه‌ای برای مقابله با قاچاق بنزین و مصرف بی‌رویه آن به وجود می‌آورد. اگر دولت به سمت اجرای این طرح برود، نیازی به سازوکارهایی مثل بنزین چند نرخی که الان در دستور کار قرار گرفته است، نیست. شرایط فعلی برای دولت منفعتی ندارد و منافع مردم را هم به خطر می‌اندازد.

پورکبگانی گفت: بر اثر اجرای طرح اختصاص سهمیه بنزین به نفر منافعی حاصل می‌شود که می‌تواند در اختیار مردم قرار بگیرد. همچنین موضوع ناترازی بنزین نیز از محل صرفه‌جویی در مصرف آن حل و فصل می‌شود.

سهمیه بنزین به نفر توزیع یارانه بنزین را در کشور عادلانه می‌کند

محمد رسول شیخی‌زاده، نماینده قروه و دهگلان در مجلس نیز با اشاره به این موضوع که اختصاص سهمیه بنزین به نفر یک راهکار منطقی و عادلانه در راستای اصلاح نظام توزیع یارانه بنزین در کشور به شمار می‌رود، به صمت گفت: هر سیاستی که در راستای افزایش عدالت اجتماعی باشد و منافع اقشار ضعیف کشور را تامین کند، مثبت ارزیابی می‌شود. در همین راستا، اجرای طرح اختصاص سهمیه بنزین به نفر می‌تواند کمک‌کننده باشد.

وی ادامه داد: نظام فعلی توزیع یارانه بنزین در کشور از عدالت به دور است. در این سازوکار، همگان به عدالت از یارانه بنزین بهره نمی‌برند، بلکه کسانی که تمکن بیشتری دارند و خودروهای بیشتری در اختیار دارند، از یارانه بیشتری هم استفاده می‌کنند. در مقابل کسانی که فاقد خودرو هستند، هیچ بهره‌ای از یارانه بنزین نمی‌برند.

این نماینده مجلس خاطرنشان کرد: وقتی هر فرد میزان معینی در ماه از بنزین یارانه‌ای سهم داشته باشد، افراد خودشان به مدیریت این سهمیه یارانه می‌پردازند و زمینه برای صرفه‌جویی در مصرف به وجود می‌آید. این امر از یک طرف به عدالت نزدیک است و از طرف دیگر، زمینه را برای صرفه‌جویی در مصرف بنزین مهیا می‌کند.

شیخی‌زاده گفت: شرایط فعلی در حوزه بنزین قابل ادامه دادن نیست. این روند علاوه بر اینکه پیوسته عدالت اجتماعی ندارد و به صورت ناعادلانه‌ای به عرضه یارانه بنزین مبادرت می‌کند، زمینه را برای افزایش مصرف نیز فراهم کرده است.

وی ادامه داد: در شرایطی که با کمبود منابع مالی روبه‌رو هستیم و سالانه چند میلیارد دلار برای واردات بنزین هزینه می‌کنیم، نیازمند به کارگیری یک سیاست در راستای عادلانه‌سازی توزیع یارانه بنزین و جلوگیری از هدر رفت آن هستیم. روند فعلی نمی‌تواند این موارد را تامین کند.

وی ادامه داد: وقتی بنزین یارانه‌ای در کشور بدون هیچ سقفی به خودرو تعلق می‌گیرد، تفاوت قیمتی بین داخل و خارج از کشور ایجاد می‌شود که انگیزه‌ای برای قاچاق را به وجود می‌آورد. این امر در کنار مصرف بی‌رویه بنزین به هدر رفت منابع منجر می‌شود که اثر منفی آن بر معیشت مردم خواهد بود.

وی ادامه داد: در سازوکار اختصاص سهمیه بنزین به نفر، هر فرد از میزان مشخصی سهمیه بنزین یارانه‌ای (۳۰ لیتر در ماه) برخوردار می‌شود؛ بنابراین، یک خانواده چند نفره و فاقد خودرو می‌تواند از محل یارانه بنزین خود منفعت مالی قابل‌توجهی به‌دست بیاورد. این به معنای کمک به معیشت اقشار ضعیف از طریق عادلانه‌سازی نظام توزیع یارانه بنزین است.

شیخی‌زاده گفت: اجرای هر طرحی در حوزه بنزین با ملاحظات و مشکلاتی در عمل روبه‌رو خواهد بود. به منظور حل این موارد باید با برنامه‌ریزی و آگاهی‌بخشی به مردم به اجرای طرح‌ها در حوزه بنزین اقدام شود. به‌طور مثال، دولت باید در ارتباط با طرح اختصاص به سهمیه بنزین به نفر و مزیت‌های آن با شفافیت با مردم صحبت کند و ابعاد طرح برای آنها تشریح شود.

سخن پایانی

وضعیت فعلی توزیع یارانه بنزین در ایران، ناعادلانه و مستعد قاچاق است. نظامی که یارانه را به خودرو می‌دهد، ثروتمندان دارای خودروهای بیشتر را حمایت می‌کند و اقشار فاقد خودرو را کاملا نادیده می‌گیرد بنا بر این گزارش، طرح بنزین به نفر یا تخصیص یارانه به کد ملی، راهکار منطقی و عادلانه‌ای برای اصلاح این ساختار است. در این مدل، هر فرد ماهانه ۳۰ لیتر بنزین یارانه‌ای دریافت می‌کند؛ می‌تواند مصرف کند یا سهمیه‌اش را در بورس انرژی به نرخ واقعی بفروشد. این طرح هم عدالت اجتماعی را تقویت می‌کند، هم انگیزه قاچاق را از بین می‌برد، هم مصرف را بهینه می‌کند و هم به معیشت اقشار ضعیف کمک می‌جوید. دولت باید مصوبات مجلس را اجرایی کند و این نظام عادلانه تخصیص یارانه را جایگزین سازوکار ناکارآمد فعلی کند.