«بله» اجباری مردم به محدودیتهای اینترنت!
در هفتههای اخیر، اینترنت ایران یکی از پرتنشترین دورههای خود را تجربه کرده است؛ دورهای که در آن، همزمان با تشدید تنشهای منطقهای ، دسترسی به اینترنت بینالملل با محدودیتهای گسترده روبهرو شد و میلیونها کاربر ایرانی ناگهان با فضایی متفاوت از گذشته مواجه شدند. اختلال در دسترسی به وبسایتها و سرویسهای خارجی، کندی شدید اینترنت، قطعی پیامرسانها و فیلتر شدن یا از دسترس خارج شدن برخی پلتفرمهای پرکاربرد، تنها بخشی از اتفاقاتی بود که طی این مدت رخ داد.
اما آنچه این وضعیت را متفاوتتر از گذشته میکند، صرفاً محدود شدن اینترنت نیست؛ بلکه تغییراتی است که بهصورت همزمان در رفتار کاربران، بازار خدمات دیجیتال و حتی اقتصاد آنلاین کشور ایجاد شده است. در این میان، موضوعاتی مانند مطرح شدن اینترنت پرو یا اینترنت با دسترسی ویژه، رشد ناگهانی فروش ویپیان، افزایش مهاجرت کاربران به پیامرسانهای داخلی و شکلگیری دوباره بحث اینترنت طبقاتی، فضای مجازی ایران را وارد مرحلهای تازه کرده است.
در چنین فضایی، بازارهای تازهای نیز شکل گرفتهاند؛ از فروش گسترده فیلترشکن و کانفیگهای اختصاصی گرفته تا افزایش فعالیت پلتفرمهای داخلی که حالا بخش مهمی از کاربران را به سمت خود کشاندهاند. بسیاری معتقدند اینترنت ایران در حال ورود به دورهای تازه است؛ دورهای که شاید ساختار استفاده مردم از فضای مجازی را برای همیشه تغییر دهد.
اینترنت جهانی؛ زیرساختی که حالا محدود شده است
تا چند سال پیش، اینترنت برای بسیاری از مردم صرفاً ابزاری برای سرگرمی، شبکههای اجتماعی یا جستوجوی اطلاعات محسوب میشد، اما امروز اینترنت به بخشی جداییناپذیر از اقتصاد و زندگی روزمره تبدیل شده است. میلیونها نفر در ایران از طریق اینترنت کار میکنند، خرید انجام میدهند، آموزش میبینند، خدمات ارائه میکنند یا با مشتریان خود در ارتباط هستند. به همین دلیل، هرگونه اختلال در اینترنت بینالملل، تنها یک مسئله فنی نیست؛ بلکه مستقیماً بر معیشت مردم اثر میگذارد. در هفتههای اخیر، بسیاری از کاربران از اختلال شدید در دسترسی به سرویسهای خارجی خبر دادهاند؛ اختلالی که در برخی ساعات عملاً ارتباط با اینترنت جهانی را غیرممکن میکند. قطعی یا محدودیت گسترده در پیامرسانهایی مانند تلگرام و واتساپ و همچنین اختلال در اینستاگرام، ضربه مستقیمی به بخشی از کسبوکارهای آنلاین وارد کرده است. هزاران فروشگاه اینترنتی کوچک که فعالیت اصلی آنها روی اینستاگرام بود، در این مدت با افت شدید فروش مواجه شدند و برخی حتی فعالیت خود را متوقف کردند. از سوی دیگر، فریلنسرها و فعالان حوزه فناوری نیز میگویند دسترسی محدود به سرویسهای خارجی باعث شده ارتباط آنها با کارفرمایان خارجی دشوارتر شود. بسیاری از ابزارهای تخصصی، سرویسهای ابری و پلتفرمهای کاری نیز در این مدت با اختلال همراه بودهاند.
آغاز بحث تازه درباره اینترنت طبقاتی
همزمان با ادامه محدودیتها، موضوع اینترنت پرو یا اینترنت ویژه برای گروههای خاص به یکی از داغترین بحثهای فضای مجازی تبدیل شد. هرچند جزئیات دقیقی از نحوه اجرای این طرح منتشر نشده، اما مطرح شدن احتمال ارائه اینترنت با دسترسی بازتر برای برخی شرکتها، کسبوکارها یا افراد خاص، واکنشهای گستردهای را در پی داشت. بسیاری از کاربران این موضوع را نشانهای از حرکت به سمت اینترنت طبقاتی میدانند؛ مدلی که در آن، سطح دسترسی کاربران به اینترنت بر اساس موقعیت شغلی یا جایگاه اجتماعی متفاوت خواهد بود.
منتقدان این طرح معتقدند اینترنت نباید به یک امتیاز ویژه تبدیل شود و همه شهروندان باید دسترسی یکسان به اینترنت آزاد داشته باشند. آنها میگویند محدود کردن اینترنت عمومی و ارائه دسترسی بهتر به گروهی خاص، میتواند شکاف دیجیتال را در کشور افزایش دهد. در مقابل، برخی مسئولان و فعالان اقتصادی اعتقاد دارند کسبوکارها و شرکتهای تخصصی بدون دسترسی پایدار به اینترنت جهانی نمیتوانند فعالیت خود را ادامه دهند و به همین دلیل باید برای آنها راهکار ویژهای در نظر گرفته شود. با این حال، صرف مطرح شدن چنین موضوعی نشان میدهد بحث اینترنت در ایران دیگر صرفاً یک مسئله ارتباطی نیست، بلکه به موضوعی اقتصادی، اجتماعی و حتی طبقاتی تبدیل شده است.
انفجار بازار ویپیان
یکی از مهمترین پیامدهای محدودیت اینترنت، رشد چشمگیر بازار فروش ویپیان و ابزارهای عبور از فیلترینگ بوده است. همزمان با اختلال گسترده در تلگرام، واتساپ و اینستاگرام، تقاضا برای خرید فیلترشکن به شکل بیسابقهای افزایش پیدا کرد.
کاربران میگویند بسیاری از ویپیانهایی که پیشتر با قیمتهای پایین فروخته میشدند، حالا چند برابر گرانتر شدهاند. برخی فروشندگان حتی اشتراکهای ماهانه و اختصاصی را با قیمتهای بسیار بالا عرضه میکنند و وعده اتصال پایدار یا سرعت تضمینی میدهند. همچنین بازار فروش کانفیگهای اختصاصی نیز بهشدت داغ شده است. فروشندگانی که پیشتر فعالیت محدودی داشتند، حالا به یکی از بازیگران مهم اقتصاد غیررسمی اینترنت تبدیل شدهاند.
نکته قابل توجه این است که با افزایش محدودیتها، بسیاری از کاربران عادی که پیشتر از فیلترشکن استفاده نمیکردند نیز ناچار به خرید ویپیان شدهاند. این موضوع باعث شده بازار فروش ابزارهای عبور از فیلترینگ به یکی از پردرآمدترین بازارهای دیجیتال در شرایط فعلی تبدیل شود. برخی کارشناسان حوزه فناوری معتقدند هرچه محدودیت اینترنت بیشتر شود، گردش مالی بازار فیلترشکنها نیز افزایش پیدا خواهد کرد؛ بازاری که عملاً نظارت مشخصی بر آن وجود ندارد و بخش بزرگی از آن در فضای غیرشفاف فعالیت میکند.
مهاجرت کاربران به پیامرسانهای داخلی
در کنار رونق بازار ویپیان، محدود شدن دسترسی به سرویسهای خارجی باعث شده بخشی از کاربران به سمت پلتفرمهای داخلی حرکت کنند. اپلیکیشنهایی مانند بله، ایتا و روبیکا طی هفتههای اخیر رشد قابل توجهی را در تعداد نصب و میزان استفاده تجربه کردهاند. بسیاری از سازمانها، مدارس، فروشگاهها و حتی رسانهها برای ادامه ارتباط با مخاطبان خود به این پلتفرمها مهاجرت کردهاند. برخی کاربران میگویند در شرایط فعلی، استفاده از پیامرسانهای داخلی بیشتر از آنکه یک انتخاب باشد، نوعی اجبار است؛ زیرا دسترسی به گزینههای خارجی بسیار محدود شده است. در این میان، پلتفرمهای داخلی نیز تلاش کردهاند با ارائه خدمات جدید، کاربران بیشتری جذب کنند. افزایش ظرفیت سرورها، اضافه شدن امکانات تازه و تبلیغات گسترده بخشی از اقداماتی بوده که این سرویسها در هفتههای اخیر انجام دادهاند. با این حال، همچنان بخشی از کاربران نسبت به کیفیت خدمات، امنیت اطلاعات و حریم خصوصی در این پلتفرمها تردید دارند و معتقدند آنها هنوز فاصله زیادی با نمونههای خارجی دارند.
عامل ماندگاری کاربران در پیامرسان بله
پیامرسانهای داخلی در ماههای اخیر و همزمان با بروز محدودیتها و تنشهای مختلف، با ترافیک بالایی از سوی کاربران مواجه بودهاند. در این میان، برخی پلتفرمها توانستهاند سهم بیشتری از بازار را به خود اختصاص دهند. زهرا نیکو، مسئول ارتباطات پیامرسان بله، در گفتوگویی با صمت به تشریح دلایل اقبال عمومی به این پلتفرم، ارائه آمارهای جدید از تعداد کاربران و وضعیت زیرساختهای آن پرداخته است.
توسعه خدمات سازمانی؛ پیشنیاز جلب اعتماد عمومی
نیکو در ابتدا با اشاره به دلایل استقبال بیشتر کاربران از این پلتفرم نسبت به سایر رقبای داخلی، اظهار داشت: ما پیش از بروز اتفاقات و بحرانهای اخیر، مذاکرات گستردهای را برای ارائه خدمات سازمانی و دولتی آغاز کرده بودیم. هدف ما این بود که به عنوان یک پل ارتباطی امن میان مردم و نهادهای خدمترسان عمل کنیم؛ به عنوان نمونه، فرآیند استعلام کالابرگ پیش از این شرایط، از طریق یک بازوی نرمافزاری به راحتی و با بالاترین میزان ثبتنام کاربران در بله راهاندازی شد.
وی با تاکید بر اهمیت آگاهی از برند، افزود: تلاش ما معرفی بله به عنوان یک بستر امن و کاربردی بود. همین امنیت باعث شد تا بانکهای بزرگی نظیر بانک ملی، بانک ملت، بانک گردشگری و پستبانک، این فضا را برای ارائه خدمات و اطلاعرسانی خود انتخاب کنند. از سوی دیگر، ارگانهای خدماتی متعددی مانند شرکت آب و فاضلاب، توانیر برای اعلام قطعیهای برق و قوه قضاییه نیز خدمات خود را بر بستر بله توسعه دادند.
مسئول ارتباطات پیامرسان بله خاطرنشان ساخت: در زمان بروز تنشها و بحرانهای اخیر، ما با استقبال گسترده مردم مواجه شدیم. دلیل اینکه بله توانست نسبت به سایر پلتفرمها اقبال بیشتری به دست آورد، همین سرمایهگذاری پیشین بر روی آگاهی از برند و توسعه فضاهای خدماتی و کاربردی بود.
زیرساختهای پایدار و عدم نگرانی از بازگشت پلتفرمهای خارجی
مسئول ارتباطات بله با اشاره به وضعیت پهنای باند و سرورها در شرایط محدودیت اینترنت بینالملل، تصریح کرد: قطع اینترنت بینالملل فشار مضاعفی روی زیرساختهای ما وارد نکرد. با وجود اینکه پهنای باند یا تعداد سرورهای ما در آن مقطع افزایش نیافت، توانستیم روی همان فضای قبلی پایداری شبکه را حفظ کنیم.
وی در پاسخ به احتمال ریزش کاربران در صورت رفع فیلتر پلتفرمهایی نظیر تلگرام و واتساپ، اظهار داشت: قطعاً ممکن است ریزشهایی وجود داشته باشد، اما در حال حاضر کاربرانی داریم که صرفاً برای استفاده از بازوهای خدماتی مانند کالابرگ و غیره در بله حضور دارند و نیازهایشان در اینجا برطرف میشود. با توجه به اینکه در بحرانهای اخیر بین ۷ تا ۱۰ ارگان رسمی و دولتی فعالیت خود را در بله راهاندازی کردهاند، پیشبینی ما این است که در صورت بازگشت پلتفرمهای خارجی، میزان ریزش کاربران بسیار کم خواهد بود و کسانی که به خدمات نیاز دارند، در بله خواهند ماند.
دسترسی کاربران خارج از کشور
نیکو درباره امکان استفاده ایرانیان خارج از کشور از این اپلیکیشن افزود: چندین سال است که این امکان فراهم شده است. کاربرانی که با شمارههای خارج از ایران قصد ورود دارند، میتوانند ثبتنام کنند و کد ورود برای آنها از طریق تلگرام ارسال میشود که این قابلیت در زمان بحرانهای اخیر بسیار مورد استقبال قرار گرفت.
وی در پایان در خصوص شایعات مربوط به دریافت بودجههای دولتی بیان کرد: ما بودجه دولتی منحصربهفردی دریافت نمیکنیم. مدل درآمدی ما به این صورت است که هر سازمان یا نهادی که قصد راهاندازی بازو دارد، با توجه به نیاز به توسعهدهنده و شخصیسازی خدمات، هزینههای مربوط به آن را پرداخت میکند. بله یک شرکت محسوب میشود و هزینههای خود را از همین طریق و همچنین پنلهای تبلیغاتی تامین میکند.
آینده اینترنت در ایران
شرایط فعلی باعث شده پرسشهای زیادی درباره آینده اینترنت در ایران شکل بگیرد. آیا محدودیتهای اخیر موقتی است یا کشور به سمت ساختاری جدید از اینترنت کنترلشده حرکت میکند؟ آیا اینترنت آزاد به یک امتیاز ویژه تبدیل خواهد شد؟ و آیا پلتفرمهای داخلی میتوانند جایگزین واقعی سرویسهای جهانی شوند؟
آنچه مشخص است این است که اینترنت امروز دیگر یک ابزار ساده نیست؛ بلکه بخشی از زیرساخت حیاتی اقتصاد، آموزش، رسانه و زندگی روزمره مردم محسوب میشود. هر تصمیم درباره آن، میلیونها نفر را تحت تأثیر قرار میدهد.
سخن پایانی
تحولات اخیر نشان داد اینترنت در ایران وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن، محدودیتهای ارتباطی تنها به فضای مجازی محدود نمیشود و مستقیماً بر اقتصاد، معیشت، ارتباطات اجتماعی و حتی سبک زندگی مردم اثر میگذارد. در چنین شرایطی، از یکسو بازارهایی مانند فروش ویپیان و خدمات دور زدن فیلترینگ رونق گرفتهاند و از سوی دیگر، پیامرسانها و پلتفرمهای داخلی فرصت رشد بیشتری پیدا کردهاند. همزمان، نگرانیها درباره آینده اینترنت، دسترسی آزاد به اطلاعات و وضعیت اقتصاد دیجیتال نیز افزایش یافته است.
بسیاری از کارشناسان معتقدند آینده توسعه اقتصادی و فناوری کشور به نحوه مدیریت اینترنت گره خورده است. تصمیمهایی که امروز درباره اینترنت گرفته میشود، میتواند سالها بر مسیر اقتصاد دیجیتال، مهاجرت نیروی متخصص و حتی اعتماد کاربران تأثیر بگذارد.
