درحال‌حاضر تمامی محصولات داخلی، روندی فراگیر از گرانی را تجربه می‌کنند؛ خودروهایی که تا همین چند ماه پیش، تا حدودی ثبات نسبی قیمتی داشتند، اکنون با جهش‌های پله‌ای و ثبت رکوردهای روزانه، فاصله خود را با منطق عرضه و تقاضای واقعی بیشتر می‌کنند. به اعتقاد کارشناسان در شرایطی که متغیرهای اقتصادی کلان همچنان با ابهام روبه‌رو هستند و اخبار متناقضی از وضعیت تولید و واردات به گوش می‌رسد، بازار خودرو از رسالت اصلی خود بسیار دور شده و به نظر می‌رسد این بازار اکنون تنها بستری برای سفته‌بازی و سوداگری است که در آن دلان سود می‌برند و مصرف‌کنندگان واقعی متضرر می‌شوند. صمت در این گزارش نگاهی دارد به وضعیت بازار خودرو که در ادامه می‌خوانید.

ریشه بحران در بازار خودرو کجاست؟

بازار خودرو ایران در فاصله‌ای کمتر از سه هفته، از نیمه فروردین تا هفته اول اردیبهشت ماه سال ۱۴۰۵، یکی از عجیب‌ترین و ملتهب‌ترین دوره‌های تاریخی خود را تجربه کرد. بررسی‌های دقیق و داده‌محور از نرخ خودروهای صفر کیلومتر در بازار آزاد نشان می‌دهد هیچ سگمنتی اعم از خودروهای اقتصادی داخلی، سدان‌های مونتاژی و شاسی‌بلندهای لوکس از این موج تورمی در امان نمانده‌اند و میانگین رشد قیمت‌ها در بسیاری از مدل‌های پرتقاضا به بیش از ۴۰ درصد رسیده است. در ادوار گذشته، همواره نرخ ارز و نوسانات اسکناس امریکایی به عنوان قطب‌نمای بازار خودرو عمل می‌کرد و کوچک‌ترین تغییر در نرخ دلار، بلافاصله در نرخ خودروها منعکس می‌شد. اما در اتفاقی کم‌سابقه، این بار نمودار نرخ خودرو راه خود را از بازار ارز جدا کرده است.

بررسی‌های اقتصادی نشان می‌دهد نرخ دلار در ۱۵ فروردین با نرخ آن در ۸ اردیبهشت تقریبا برابر و در کانال ۱۵۸ هزار تومان تثبیت شده بود. با وجود این ثبات نسبی در بازار ارز، نرخ خودروها با شتابی فزاینده رو به افزایش گذاشت. مهم‌ترین و کلیدی‌ترین عاملی که این سونامی قیمتی را رقم زد، رخدادهای ژئوپلتیک اخیر، به‌ویژه جنگ ۴۰ روزه، آتش‌بس متعاقب آن و محاصره دریایی ایران توسط ایالات متحده امریکا بود. این ناآرامی‌های بی‌سابقه، زنجیره تامین و تولید را در ماه‌های پایانی سال گذشته و هفته‌های آغازین سال جدید به طور کامل فلج کرد.

از منظر تحلیل بازار، نکته منفی و به‌شدت مخرب این رخداد، ایجاد یک فضای نااطمینانی مطلق در میان خریداران و فروشندگان بود که به احتکار خانگی و شکل‌گیری تقاضای کاذب دامن زد. مصرف‌کنندگانی که نگران کاهش ارزش پول خود در سایه جنگ بودند، با هجوم به بازار خودرو سعی در حفظ سرمایه خود داشتند. با این حال، در کنار این شوک‌های منفی، یک نکته مثبت اقتصادی نیز قابل تامل است؛ ثبات نسبی نرخ ارز در همین مقطع بحرانی نشان داد که ساختارهای کنترلی بانک مرکزی توانسته‌اند از فروپاشی کامل پولی جلوگیری کنند. اگر این جنگ با جهش افسارگسیخته نرخ ارز همراه می‌شد، بدون شک امروز شاهد قیمت‌های بسیار نجومی‌تری در بازار بودیم و فاجعه اقتصادی به مراتب عمیق‌تری رخ می‌داد.

سایه سنگین جنگ بر زنجیره تامین

تعطیلی زودهنگام بازارها در اسفندماه به‌دلیل سایه سنگین جنگ، تنها بخش کوچکی از پازل بحران کنونی است. آسیب‌های جدی وارد شده به زیرساخت‌های صنعتی از جمله کارخانه‌های استراتژیک فولاد و مجتمع‌های پتروشیمی، قلب تپنده خودروسازی ایران را هدف قرار داد. در صنعت خودروسازی، تامین ورق‌های فولادی برای پرس بدنه و مواد پتروشیمی برای تولید قطعات پلاستیکی، سپر، داشبورد و عایق‌ها، حیاتی‌ترین بخش تولید محسوب می‌شود. زمانی که این صنایع مادر دچار وقفه تولید یا آسیب فیزیکی می‌شوند، خطوط مونتاژ خودروسازان بزرگ نیز با تاخیری چند روزه به حالت نیمه‌تعطیل درمی‌آیند.

کاهش شدید عرضه در ابتدای سال ۱۴۰۵ نتیجه مستقیم همین اختلال در زنجیره تامین بود. خودروسازان داخلی که با کمبود قطعات اساسی مواجه بودند، نتوانستند تعهدات معوق خود را در موعد مقرر تحویل دهند و تزریق خودروهای صفر کیلومتر به بازار آزاد به پایین‌ترین حد خود در سال‌های اخیر رسید. در چنین شرایطی، فروشندگان و نمایشگاه‌داران نیز با احتیاط بیشتری عمل کرده و از فروش خودروهای موجود در انبارهای خود امتناع ورزیدند. این کاهش عرضه در برابر تقاضای فزاینده، همانند بنزینی بر آتش انتظارات تورمی عمل کرد. نکته منفی و کاربردی در این بخش، افت شدید کیفیت خدمات پس از فروش و تامین قطعات یدکی در نمایندگی‌ها است، چراکه قطعات موجود صرفا برای روشن نگه‌داشتن خطوط تولید مصرف می‌شوند و بازار لوازم یدکی نیز با کمبود و گرانی دست‌وپنجه نرم می‌کند.

اما از زاویه‌ای دیگر، این بحران عمیق یک نکته مثبت و استراتژیک را برای مهندسی و صنعت کشور روشن کرد؛ این شوک تامین نشان داد که وابستگی به چند تامین‌کننده محدود می‌تواند تا چه اندازه خطرآفرین باشد. این مسئله خودروسازان را وادار کرده تا با سرعت بیشتری به سمت متنوع‌سازی شبکه‌های تامین قطعه و تمرکز بر شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی برای بومی‌سازی مواد پلیمری و آلیاژهای خاص حرکت کنند که در بلندمدت می‌تواند تاب‌آوری صنعت را در برابر شوک‌های خارجی افزایش دهد.

واردات از مسیر سخت

محاصره دریایی تاثیر ویرانگری بر روند ترخیص قطعات منفصله و خودروهای وارداتی کامل داشته است. کشتی‌های باری در بنادر متوقف شده و امکان تخلیه کانتینرهای حامل قطعات مونتاژی وجود ندارد. با این وجود، بررسی داده‌های بازار نشان می‌دهد که برخی از شرکت‌های مونتاژکار، عملکرد بهتری در مدیریت بحران داشته‌اند. به عنوان مثال، رشد نرخ در خانواده محصولات مدیران خودرو، به ویژه در کلاس کراس‌اوورهای لوکس مانند تیگو ۷ پرو مکس و تیگو ۸ پرو مکس، به ترتیب ۲۱ و ۲۳ درصد بوده که در مقایسه با رشد بالای ۵۰ درصدی خودروهای داخلی، رقم متعادل‌تری محسوب می‌شود. این نکته مثبت نشان‌دهنده دپوی مناسب قطعات در انبارهای این شرکت‌ها پیش از آغاز محاصره و مدیریت هوشمندانه‌تر در عرضه قطره‌چکانی است که مانع از انفجار نرخ محصولاتشان شد.

فنر بازار خودرو بریده شد

بابک صدرایی، کارشناس حوزه خودرو ضمن اشاره به وضعیت فعلی بازار خودرو و قیمت‌های جهشی این بازار گفت: فنر بازار خودرو بریده شده است و فشاری که سال‌ها بر این بازار وارد شده، حالا در آستانه وقوع تغییرات شدید قرار گرفته است. ما شاهدپیش‌دستی بازار خودرو نسبت به بازار ارز هستیم و این روند، نشان می‌دهد بازار خودرو به نوعی زودتر از بازار ارز وارد فاز روندهای صعودی شده است. مجموعه‌ای از اتفاقات اخیر، سیگنال‌های قوی و مستمری را به فعالان بازار انتقال می‌دهد که در آینده‌ای نزدیک عرضه خودرو کاهش خواهد یافت. کاهش عرضه در کنار تقاضای هیجانی، بازار را به سمت افزایش بی‌رویه قیمت‌ها سوق داده؛ وضعیتی که کنترل و نظارت بر آن بسیار دشوار و در برخی موارد، ناامیدکننده است.

صدرایی تصریح کرد: از سوی دیگر، موجودی خودروهایی که پیش از بروز تنش‌ها یا در مقاطع گذشته وارد کشور شده یا تولید شده بودند، به‌تدریج در حال کاهش است. کاهش این موجودی‌ها نیز به‌عنوان یک عامل تقویت‌کننده، انتظارات تورمی در بازار را تشدید کرده است. وی افزود: در نتیجه این شرایط، قیمت‌ها در بازار خودرو با شتاب بسیار بالا و به‌صورت ساعتی و حتی دقیقه‌ای در حال افزایش است. روندی که درحال‌حاضر نظارت یا کنترل موثری نیز بر آن اعمال نمی‌شود.

چشم‌انداز بازار خودرو به نرخ ارز وابسته است

صدرایی ادامه داد: چشم‌انداز بازار خودرو در چنین وضعیتی به‌طور مستقیم به مسیر نرخ ارز وابسته است. اگر نرخ دلار در مقطعی به ثبات نسبی برسد و در یک محدوده متوقف شود، احتمالاً بازار خودرو نیز به سقفی قیمتی برخورد خواهد کرد. در چنین شرایطی معمولاً بازار پس از رسیدن به سقف، وارد یک اصلاح قیمتی یا ریزش مقطعی می‌شود تا جهت حرکت بعدی خود را مشخص کند.

این کارشناس صنعت خودروساز گفت: اما در صورتی که روند افزایشی دلار ادامه پیدا کند، بازار خودرو نیز ناگزیر شیب صعودی خود را حفظ خواهد کرد. این روند تا جایی ادامه می‌یابد که قیمت‌ها از توان خرید موجود در جامعه فاصله بگیرد و در نهایت خود بازار وارد فاز رکودی شود.

صدرایی اظهار کرد: در سال‌های قبل، به دلیل متناسب بودن عرضه و تقاضا و همچنین نبود برخی شوک‌های روانی، بازار خودرو با فاصله‌ای نسبی از نرخ ارز حرکت می‌کرد. اما اکنون با برهم خوردن توازن عرضه و تقاضا، مشابه شرایط سال ۱۴۰۱، بازار خودرو حتی جلوتر از نرخ دلار حرکت می‌کند و همین موضوع خود به‌نوعی سیگنال افزایش نرخ ارز را نیز در ذهن فعالان بازار تقویت کرده است. هم‌اکنون نرخ خودرو از نرخ اسمی دلار پیشی گرفته است و بر مبنای دلار ۲۰۰ هزارتومانی محاسبه می‌شود.

بازار به خبرها حساس است

صدرایی درباره میزان حساسیت بخش‌های مختلف بازار نسبت به تحولات پیش‌رو اظهار کرد: بازار خودرو یک زنجیره به‌هم‌پیوسته است. بخش‌های وارداتی، مونتاژی و تولید داخلی همگی تحت تاثیر مجموعه واقعیت‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی قرار دارند و تحولات هر بخش به بخش‌های دیگر منتقل می‌شود. به همین دلیل هر اتفاقی که در یکی از حلقه‌های این زنجیره رخ دهد، در سایر بخش‌ها نیز بازتاب پیدا می‌کند؛ هرچند شدت این تاثیر ممکن است متفاوت باشد.

این فعال حوزه خودرو در پایان گفت: بر همین اساس، افزایش نرخ در خودروهای وارداتی می‌تواند سیگنالی برای رشد نرخ در خودروهای مونتاژی و تولید داخلی نیز باشد. گرچه نسبت و شدت این افزایش‌ها یکسان نیست، اما جهت کلی حرکت بازار در همه این بخش‌ها به یکدیگر مرتبط است و معمولا افزایش نرخ در یک بخش، زمینه‌ساز رشد نرخ در سایر بخش‌های بازار خودرو نیز می‌شود.

سخن پایانی

 بنا براین گزارش و به اعتقاد کارشناسان، وضعیت فعلی بازار خودرو تحت‌تأثیر اختلالات زنجیره تأمین و کمبود قطعات یدکی قرار دارد که به‌شدت بر عرضه خودرو تأثیر گذاشته است. به اعتقاد کارشناسان بازار خودرو در تمام بخش‌ها تحت‌تاثیر مجموعه واقعیت‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی قرار دارد و تحولات هر بخش به بخش‌های دیگر منتقل می‌شود. به همین دلیل هر اتفاقی که در یکی از حلقه‌های این زنجیره رخ دهد، در سایر بخش‌ها نیز بازتاب پیدا می‌کند؛ هرچند شدت این تاثیر ممکن است متفاوت باشد.