طرح‌های خام و افزایش جمعیت

گروه آینه: مباحث پرشور جمعیتی که بیش از هر چیز تصویب جنجالی کلیات طرح افزایش جمعیت در مجلس به آن دامن زده است، همزمان با روز و هفته جهانی جمعیت دنبال شد و حتی صورت جدیدی به خود گرفت.


هرچند عنوان می‌شود سازمان‌ها و نهادهای مختلف همزمان با روز و هفته‌ای که به نام آنها نامگذاری شده است باید به‌جز ارائه آمار و بیلان کاری، برنامه‌های راهبردی خود را نیز اعلام کنند اما تاکنون این تنها سازمان‌های مسئول در حوزه جمعیت بوده‌اند که بر برنامه راهبردی خود که مایه گرفته از سیاست‌های کلان است، تاکید کرده‌اند.
همایش‌ها و سمینارهایی که امسال به مناسبت روز جهانی جمعیت برگزار شد بیش از گذشته موردتوجه قرار گرفت. هرچند سازمان ثبت‌احوال که به‌گونه‌ای متولی امر جمعیت یا حداقل مرجع رسمی ارائه آمارهای جمعیتی است، مانند گذشته به ارائه آمار و ارقامی کمابیش خام بسنده کرد اما سخنرانان همایش‌ها و سمینارهای هفته جمعیت که اغلب از بین مسئولان بلندپایه کشوری و یا افراد موثر در حوزه قانون‌گذاری بودند، با ورود به مسائل جزئی‌تر، گاه در مورد چیزهایی حرف زدند که پیش‌ازاین یا به‌طورکلی نادیده گرفته یا کمتر به آنها پرداخته می‌شد.
رییس مجلس در همایش روز جهانی جمعیت در دانشگاه علوم پزشکی تهران در حالی بر وجود ۱۲۰هزار سقط جنین غیرقانونی در سال اشاره کرد که همزمان یک مقام مسئول در وزارت بهداشت رقم بالاتری را به‌عنوان آمار رسمی سقط جنین غیرقانونی در ایران ذکر کرد. علی‌اکبر سیاری، معاون بهداشتی وزیر بهداشت در همان همایشی که علی لاریجانی سخنرانی کرد، گفت: سالانه ۲۲۰هزار سقط جنین در کشور انجام می‌شود که فقط ۷هزار مورد از این سقط‌ها مجوز دارند و بقیه زیرزمینی انجام می‌شود.
هرچند رسانه‌ها از مباحثی که در همایش روز جهانی جمعیت مطرح شد، بیش از همه آمار مربوط به سقط جنین را موردتوجه قراردادند اما به نظر می‌رسد ادامه صحبت‌های سیاری و این اظهارنظر که «اگر خدمات آن (سقط جنین) را ارائه ندهیم در آینده وضعیت بدتر خواهد شد» اهمیت بیشتری داشت.
شاید بتوان ریشه چنین حرفی را در اتفاقاتی جست‌وجو کرد که در هفته‌های اخیر رخ داده است؛ این اتفاقات بیش از آنکه اتفاقاتی در حوزه جمعیت توصیف شوند، اتفاقاتی در حوزه قانون‌گذاری بوده‌اند.

 

تصویب یک طرح جنجالی
سالانه قوانین زیادی به تصویب مجلس می‌رسد. بسیاری از شهروندان از این قوانین اطلاعی پیدا نمی‌کنند و حتی اگر رادیو و تلویزیون، روزنامه‌ها، خبرگزاری‌ها و... آن قوانین را بارها منتشر کنند و حتی مورد نقد و تحلیل قرار دهند بازهم کمتر موردتوجه قرار می‌گیرد و به‌آسانی به فراموشی سپرده می‌شود. بسیاری از شهروندان ایرانی عادت دارند درجایی که لازم است از قوانین سر دربیاورند بااین‌وجود، به نظر می‌رسد در مورد قوانینی، این واقعیت وجود دارد که همیشه لازم است از آنها سر درآورد؛ قوانینی هست که نمی‌توان به آنها بی‌توجه بود یا آنها را به فراموشی سپرد؛ کلیات طرح افزایش جمعیت یکی از این قوانین است.
شهروندان ایرانی کمابیش از چرخش ۱۸۰درجه‌ای در حوزه سیاست‌های جمعیتی اطلاع دارند. اگر تا چند سال پیش شعار «فرزند کمتر، زندگی بهتر» در هر کوی و برزن خودنمایی می‌کرد اکنون «فرزند بیشتر، زندگی شادتر» همه‌جا حتی روی بیلبوردهایی که کنار اتوبان‌ها نصب می‌کنند، درج شده است. ماجرا ازاین‌قرار بود که بررسی‌های جمعیت شناختی نشان داد با نرخ باروری یک و سه‌دهم درصدی، جمعیت جوان ایران چند سال دیگر جای خود را به جمعیت سالمند خواهد داد. حتی برخی کارشناسان نسبت به صفر شدن رشد جمعیت هشدار دادند و این ملاحظات جمعیتی به تغییر سیاست در این حوزه انجامید تا جایی که، حضرت آیت‌الله خامنه‌ای رهبر معظم انقلاب به دنبال اظهارنظرهایی که در این زمینه داشتند، ۳۰شهریور امسال سیاست‌های کلی «جمعیت» را که بر اساس بند یک اصل ۱۱۰ قانون اساسی و پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام تعیین شده است، ابلاغ کردند. ابلاغ سیاست‌های کلی، به معنای لزوم برنامه‌ریزی توسط مسئولان اجرایی و همچنین قانونگذاران است. به‌دنبال ابلاغ سیاست‌های کلی جمعیتی همزمان که وزارت بهداشت تلاش داشت برنامه‌هایی کارشناسی و منطقی به اجرا بگذارد، به یکباره نمایندگان مجلس کلیات طرحی را به تصویب رساندند که نه‌تنها مردم را متعجب کرد که انتقادات تندوتیز کارشناسان و مسئولان دولتی را برانگیخت. بر اساس طرحی که نمایندگان مجلس کلیات آن را به تصویب رساندند تمامی اقدامات مربوط به سقط جنین، عقیم‌سازی، وازکتومی، توبکتومی و هرگونه تبلیغات درباره تحدید موالید و کاهش فرزندآوری ممنوع اعلام و برای افراد متخلف ۲ تا ۵سال زندان در نظر گرفته شد.
تصویب این طرح اعتراضات گسترده‌ای را به دنبال داشت تا جایی که تا چند روز پس از تصویب آن، کاربران شبکه‌های اجتماعی با هشتگ کردن «وازکتومی» و «توبکتومی» آن را به بحث اصلی این شبکه‌ها بدل کردند. درنهایت نمایندگان مجلس با این توجیه که این تنها کلیات طرح است و هنوز جزییات به تصویب نرسیده است، آن را به کمیسیون مربوط برگشت دادند. اظهارنظرهای برخی از اعضای کمیسیون بهداشت و درمان مجلس از احتمال قوی حذف بندهایی از طرح کلیات طرح افزایش جمعیت ازجمله مجازات حبس حکایت دارد. در این میان مسئولان دولتی به‌ویژه معاون امور زنان و خانواده رییس‌جمهوری و وزیر بهداشت شدیدا به طرح مجلس واکنش نشان داده‌اند. درحالی‌که شهیندخت مولاوردی در صفحه شخصی خود در فیس بوک نوشت: «راه برخورداری از جمعیت جوان، داغ و درفش نیست.» سیدحسن قاضی‌زاده‌هاشمی نیز گفت: «برخورد سلبی برای افزایش جمعیت هرگز به نتیجه نمی‌رسد؛ باید مردم را قانع کنیم در غیر این صورت، به ۲۰ سال قبل برمی‌گردیم که سقط‌های مکرر زیرزمینی افزایش یافته بود.»

 

سقط جنین و نگرانی درباره افزایش آن
گزارشی که در سال۹۰ روی خروجی بسیاری از خبرگزاری‌ها قرارگرفته، از نبود آمار دقیق سقط جنین غیرقانونی در کشور حکایت دارد. بر اساس این گزارش آخرین آمار در این زمینه به سال۷۷ برمی‌گردد. سال گذشته و امسال اما مسئولان شفافیت بیشتری در این زمینه به خرج دادند به‌گونه‌ای که بعد از سال‌ها آماری در زمینه سقط جنین غیرقانونی در ایران منتشر شد. در گزارش‌های سال گذشته آمده است: در حال حاضر بر اساس آمارهای رسمی ارائه‌شده از سوی وزارت بهداشت سالانه بیش از ۶هزار سقط جنین قانونی در کشور انجام می‌شود اما نکته بسیار مهم در این رابطه سهم بالای سقط جنین‌های غیرقانونی یا به‌اصطلاح زیرزمینی است به‌طوری‌که سالانه بیش از ۲۵۰هزار سقط جنین غیرقانونی در کشور انجام می‌شود که در مقایسه با سقط جنین‌های قانونی، ۴۰ برابر بیشتر است.
محمد اسماعیل مطلق، رییس دفتر سلامت خانواده وزارت بهداشت در بهمن سال ۱۳۹۲ اعلام کرد: حدود ۱۰۰هزار مرده‌زایی داریم. هرچند آمارها متفاوت است، اما به‌طور متوسط حدود ۲۵۰هزار سقط جنین در سال گزارش می‌شود که البته اینها مربوط به سقط‌های غیرقانونی است درحالی‌که حدود ۶هزار سقط جنین قانونی در سال انجام می‌شود. این آمار البته در جای دیگری نیز معنادار است. هم‌اکنون بر اساس آمارهای رسمی سالانه ۱میلیون و ۴۰۰هزار کودک به دنیا می‌آیند که اگر رقم ۱۰۰هزار مرده‌زایی و ۲۵۰هزار سقط جنین غیرقانونی را به آن اضافه کنیم می‌توان گفت رقم اولیه بارداری (مراحل ابتدایی آن) در کشور چیزی در حدود یک‌میلیون و هفتصد و ۵۰هزار نفر است. هرچند برخی کارشناسان معتقدند آمار سقط جنین غیرقانونی در ایران بیشتر از این است اما همین آمار با توجه به حساسیت سقط جنین و تبعاتی که به دنبال دارد نگران‌کننده است. در همین حال، نگرانی‌هایی دراین‌باره وجود دارد که قوانین جدید جمعیتی آمار سقط جنین در کشور را افزایش دهد. منتقدان طرح مجلس بیش از هر چیز بر این تاکید می‌کنند که در این طرح سلامت مادران و کودکان در نظر گرفته نشده است همانطور که محدود کردن وسایل و روش‌های پیشگیری از بارداری به زیرزمینی شدن سقط جنین خواهد انجامید.


چاپ