بازار نوشت‌افزار از معدود بازارهایی است که بخش قابل توجهی از تقاضای آن در یک بازه زمانی مشخص شکل می‌گیرد. با نزدیک شدن به مهر، خانواده‌ها برای خرید مجموعه‌ای از کالاها وارد بازار می‌شوند؛ از دفتر و مداد گرفته تا کیف، جامدادی، خودکار، پوشاک و کفش مدرسه. همین تمرکز زمانی باعث می‌شود که وضعیت این بازار تا حد زیادی به قدرت خرید خانوارها وابسته باشد.

اما در سال‌های اخیر، رفتار مصرف‌کننده تغییر کرده است. خانواده‌ها دیگر الزاماً با یک فهرست کامل خرید وارد فروشگاه نمی‌شوند و بسیاری از آنها پیش از خرید هر کالا، ضرورت آن را بررسی می‌کنند. در چنین شرایطی، آغاز سال تحصیلی برای خانوارها تنها یک مناسبت آموزشی نیست؛ بلکه به یک تصمیم اقتصادی تبدیل شده است.

وضعیت خرید لوازم تحریر

در شرایطی که هزینه‌های زندگی افزایش پیدا کرده، خانواده‌ها ناچارند میان کالاهای مختلف اولویت‌بندی کنند. خرید لوازم مدرسه نیز از این قاعده مستثنی نیست. ممکن است دانش‌آموز به فهرستی از چندین قلم کالا نیاز داشته باشد، اما خانواده در عمل تنها بخشی از این فهرست را در ابتدای سال تهیه کند.

این تغییر رفتار، بازار را نیز دستخوش تغییر کرده است. در گذشته، خرید لوازم‌التحریر برای بسیاری از خانواده‌ها با خرید مجموعه‌ای کامل همراه بود. دفترهای جدید، کیف تازه، جامدادی، مداد رنگی، خودکار و دیگر لوازم، همگی در یک دوره کوتاه خریداری می‌شدند.

امروز اما بخشی از خانواده‌ها ترجیح می‌دهند ابتدا وسایل موجود را بررسی کنند. اگر کیف سال قبل همچنان قابل استفاده باشد، خرید کیف جدید به تعویق می‌افتد. اگر جامدادی یا برخی لوازم دیگر سالم باشند، جایگزینی آنها ضرورتی ندارد. این رفتار از نگاه اقتصادی کاملاً قابل درک است. خانواده تلاش می‌کند هزینه‌های غیرضروری را حذف کند و منابع مالی خود را به کالاهایی اختصاص دهد که واقعاً به آنها نیاز دارد. نتیجه چنین رفتاری، تغییر ترکیب تقاضا در بازار است. به این ترتیب، ممکن است تعداد دانش‌آموزان تغییری نکرده باشد، اما میزان خرید هر دانش‌آموز کاهش پیدا کند. این تفاوت، برای فعالان بازار اهمیت زیادی دارد؛ زیرا رونق بازار تنها به تعداد مصرف‌کنندگان وابسته نیست، بلکه به میزان خرید هر مصرف‌کننده نیز بستگی دارد.

دفتر و مداد دیگر تنها کالاهای بازار نیستند

بازار نوشت‌افزار در سال‌های گذشته تغییرات زیادی را تجربه کرده است. این بازار دیگر تنها به کالاهای سنتی مانند دفتر، مداد و خودکار محدود نمی‌شود. طراحی، رنگ، شخصیت‌های کارتونی، برند و ظاهر محصول نیز به بخشی از تصمیم خرید تبدیل شده‌اند. با این حال، فشار اقتصادی می‌تواند اولویت‌های مصرف‌کننده را تغییر دهد. زمانی که قدرت خرید بالا باشد، خانواده ممکن است میان چند مدل مختلف انتخاب کند و حتی به سراغ محصولاتی برود که قیمت بالاتری دارند. اما در شرایط دشوار اقتصادی، قیمت دوباره به مهم‌ترین معیار خرید تبدیل می‌شود. این تغییر، رقابت میان تولیدکنندگان و فروشندگان را نیز افزایش می‌دهد. محصولی که بتواند قیمت مناسب‌تری ارائه کند، شانس بیشتری برای فروش خواهد داشت؛ حتی اگر از نظر طراحی یا ویژگی‌های ظاهری، ساده‌تر از کالاهای گران‌تر باشد. در چنین فضایی، بازار به دو بخش مهم تقسیم می‌شود. بخشی از مصرف‌کنندگان همچنان به دنبال محصولات خاص، فانتزی و برند هستند و بخش دیگر، بیشتر به دنبال کالاهایی با قیمت مناسب و کیفیت قابل قبول است.

این دوگانه باعث شده است که فعالان بازار ناچار باشند محصولات متنوعی را عرضه کنند. فروشنده‌ای که تنها یک گروه از مشتریان را هدف قرار دهد، ممکن است بخش قابل توجهی از بازار را از دست بدهد.

بازار فصلی که باید در چند هفته تصمیم بگیرد

یکی از ویژگی‌های مهم بازار نوشت‌افزار، فصلی بودن بخش قابل توجهی از تقاضا است. فروشندگان در فاصله‌ای کوتاه باید خود را برای افزایش مراجعه مشتریان آماده کنند. این موضوع، مدیریت موجودی را به یکی از مهم‌ترین چالش‌های فعالان بازار تبدیل می‌کند. فروشنده باید پیش‌بینی کند که چه کالاهایی بیشتر مورد استقبال قرار خواهند گرفت و چه میزان از هر محصول را در اختیار داشته باشد.

خرید بیش از اندازه می‌تواند سرمایه فروشنده را برای مدت طولانی درگیر کند. از سوی دیگر، خرید کمتر ممکن است باعث شود در زمان افزایش تقاضا، کالاهای مورد نیاز مشتری در دسترس نباشد. این مسئله برای فروشگاه‌های کوچک اهمیت بیشتری دارد. سرمایه در گردش آنها محدودتر است و تصمیم اشتباه درباره موجودی کالا می‌تواند فشار زیادی به کسب‌وکار وارد کند. در چنین شرایطی، بازار نوشت‌افزار بیش از هر چیز به اطلاعات و امکان پیش‌بینی نیاز دارد. فروشنده باید بتواند رفتار مشتری را ارزیابی کند و تولیدکننده نیز باید تصویری روشن از وضعیت تقاضا داشته باشد.

خانواده‌ها بیشتر از گذشته قیمت‌ها را مقایسه می‌کنند

یکی از تغییرات مهم در رفتار مصرف‌کننده، افزایش حساسیت نسبت به قیمت است. خانواده‌ها پیش از خرید، قیمت کالاها را در فروشگاه‌های مختلف مقایسه می‌کنند و در بسیاری از موارد، خرید خود را به زمانی موکول می‌کنند که بتوانند گزینه مناسب‌تری پیدا کنند. این رفتار باعث شده است که فاصله میان قیمت‌ها برای مصرف‌کننده اهمیت بیشتری پیدا کند. تفاوت قیمت میان دو محصول مشابه، حتی اگر چندان زیاد نباشد، می‌تواند در تصمیم نهایی خانواده مؤثر باشد.

از سوی دیگر، بسیاری از خریداران به دنبال محصولی هستند که بتواند مدت بیشتری مورد استفاده قرار گیرد. دوام کالا در شرایطی که هزینه جایگزینی افزایش یافته، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. به همین دلیل، معیار خرید برای بخشی از خانواده‌ها از ارزان‌ترین کالا به مناسب‌ترین کالا نسبت به قیمت تغییر کرده است. محصولی که کمی گران‌تر باشد اما دوام بیشتری داشته باشد، ممکن است در نهایت انتخاب اقتصادی‌تری تلقی شود.

این تغییر در رفتار مصرف‌کننده می‌تواند بر مسیر رقابت در بازار نیز اثر بگذارد. تولیدکنندگان دیگر تنها با کاهش قیمت نمی‌توانند مشتری جذب کنند و کیفیت و دوام نیز در تصمیم خرید اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

سهم ۶۰ درصدی تولید داخل در بازار نوشت‌افزار

مهدی کلانتری، مدیرعامل مجمع نوشت‌افزار ایرانی اسلامی، با اشاره به وضعیت قیمت‌ها در بازار لوازم‌التحریر اظهار داشت: شرایط افزایش قیمت در همه کالاها یکسان نیست، زیرا بخشی از فعالان بازار همچنان کالاهای باقی‌مانده از قبل را عرضه می‌کنند و از همین رو نمی‌توان برای همه اقلام یک نرخ واحد در نظر گرفت.

وی به صمت گفت: برخی کالاها وابستگی بیشتری به واردات دارند و برخی دیگر کمتر تحت تأثیر این موضوع هستند. به همین دلیل، شدت افزایش قیمت‌ها در بازار یکدست نیست. با این حال، در مورد کاغذ، افزایش قیمت بسیار قابل توجه بوده و از آنجا که بخش اصلی قیمت دفتر به کاغذ مربوط می‌شود، این رشد اثر مستقیمی بر بازار دفتر گذاشته است.

کلانتری گفت: در یک نمونه، قیمت کاغذ افزایش بیش از ۳۰۰ درصدی داشته است. در عین حال، همه کالاها به این میزان افزایش نداشته‌اند و برخی اقلام با رشد کمتری مواجه بوده‌اند.

وی با اشاره به وضعیت تولید نیز بیان کرد: در مقطع اخیر، برخی تولیدکنندگان هنوز تولید خود را آغاز نکرده بودند و بعضی دیگر نیز تا روزهای گذشته تولیدشان متوقف شده بود، اما در حال حاضر بخشی از تولید دوباره در جریان است. بر این اساس، می‌توان گفت افزایش قیمت‌ها از حدود ۵۰ درصد آغاز شده و در برخی کالاها تا ۲۰۰ درصد نیز رسیده است، هرچند اعلام میانگین دقیق برای کل بازار به دلیل تفاوت میان کالاها و برندها چندان دقیق نیست.

مدیرعامل مجمع نوشت‌افزار ایرانی اسلامی با اشاره به تفاوت قیمت میان کالاهای قدیمی و جدید در بازار اظهار داشت: کالاهای باقی‌مانده از سال قبل معمولاً با قیمت پایین‌تری عرضه می‌شوند، اما اجناس جدید با نرخ‌های بالاتر به فروش می‌رسند. بنابراین اصل گرانی در بازار لوازم‌التحریر روشن است، اما ارائه یک عدد قطعی برای همه اقلام دشوار خواهد بود.

۶۰ درصد بازار لوازم‌التحریر داخلی است

وی درباره سهم تولید داخل در بازار نیز گفت: نمی‌توان ادعا کرد که همه لوازم‌التحریر موجود در بازار داخلی است، اما در بخش کالاهای پرمصرف، سهم تولید داخلی قابل توجه است. بر اساس آمار سال گذشته، حدود ۶۰ درصد بازار لوازم‌التحریر داخلی است و در سال جاری نیز تغییر غیرمنتظره‌ای در این زمینه رخ نداده است.

کلانتری افزود: در حال حاضر، برخی اقلام مانند دفتر، خودکار، مداد و پاک‌کن یا وارد نمی‌شوند یا واردات آنها بسیار محدود است. در مقابل، کالاهایی مانند کیف، جامدادی و به‌ویژه اقلام فانتزی همچنان وارد می‌شوند، زیرا تولید داخلی آنها هنوز به مقیاس مناسب نرسیده است.

وی ادامه داد: وضعیت بازار در همه کالاها یکسان نیست. برخی اقلام به‌طور کامل در داخل تولید می‌شوند، اما در برخی کالاهای دیگر همچنان سهم محصولات خارجی بالاست. به همین دلیل، نمی‌توان درباره کل بازار نوشت‌افزار یک حکم واحد صادر کرد.

چین همچنان تأمین‌کننده اصلی کالاهای وارداتی

مدیرعامل مجمع نوشت‌افزار ایرانی اسلامی با اشاره به منشأ واردات نوشت‌افزار اظهار داشت: بخش عمده کالاهای وارداتی از چین تأمین می‌شود و در کنار آن، واردات از کشورهایی مانند اندونزی و مالزی نیز وجود دارد، اما سهم اصلی بازار وارداتی در اختیار چین است.

کلانتری افزود: بازار نوشت‌افزار از نظر نوع کالا و برند بسیار متنوع است و شرایط واردات در همه گروه‌ها یکسان نیست. در برخی محصولات، تولید داخلی سهم غالب را دارد، اما در برخی کالاهای خاص و فانتزی، وابستگی به واردات بیشتر است.

مجازی شدن مدارس، بازار نوشت‌افزار را در ابهام فرو برد

وی در ادامه با اشاره به تأثیر مجازی شدن مدارس بر بازار لوازم‌التحریر بیان کرد: این صنف به‌شدت به فعالیت حضوری مدارس وابسته است و آموزش غیرحضوری به‌طور مستقیم به آن آسیب می‌زند. تداوم ابهام درباره نحوه بازگشایی مدارس، تصمیم‌گیری را برای تولیدکنندگان، فروشندگان و خانواده‌ها دشوار کرده است.

کلانتری افزود: شرایط فعلی تا حد زیادی یادآور دوران کروناست. در شرایطی که هنوز مشخص نیست مدارس در سال تحصیلی جدید با چه وضعیتی فعالیت خواهند کرد، تولیدکنندگان نمی‌توانند تصویر روشنی از میزان تقاضا داشته باشند و بر اساس آن برای تولید تصمیم‌گیری کنند.

وی گفت: وقتی مشخص نباشد آموزش در سال تحصیلی جدید به چه شکل انجام می‌شود، طبیعی است که تولیدکننده برای افزایش تولید با احتیاط عمل کند. از سوی دیگر، خانواده‌ها نیز برای خرید لوازم‌التحریر منتظر روشن شدن وضعیت مدارس می‌مانند و همین موضوع باعث کاهش یا تأخیر در تقاضا می‌شود.

آموزش غیرحضوری، الگوی مصرف خانواده‌ها را تغییر داده است

مدیرعامل مجمع نوشت‌افزار ایرانی اسلامی با اشاره به تغییر الگوی مصرف خانواده‌ها اظهار داشت: در سال گذشته به دلیل آموزش مجازی، بسیاری از اقلامی که معمولاً هر سال جایگزین می‌شوند، کمتر مورد استفاده قرار گرفتند. برای مثال، دانش‌آموزی که به مدرسه نمی‌رود، طبیعتاً از کیف، جامدادی و دیگر لوازم مدرسه نیز کمتر استفاده می‌کند.

وی افزود: وقتی کیف یا دیگر لوازم مدرسه در سال گذشته کمتر مورد استفاده قرار گرفته باشد، ممکن است همچنان قابل استفاده باشد و خانواده نیازی به خرید مجدد آن نداشته باشد. به همین دلیل، بخشی از تقاضای معمول سال تحصیلی جدید نیز با تردید و تعویق مواجه شده است.

کلانتری ادامه داد: آموزش غیرحضوری فقط میزان خرید لوازم‌التحریر را کاهش نمی‌دهد، بلکه بر مجموعه‌ای از صنف‌ها و فعالیت‌های مرتبط با مدارس نیز اثر می‌گذارد. زمانی که مدرسه حضوری نباشد، مصرف کالاهایی مانند کیف، کفش مدرسه، پوشاک دانش‌آموزی و دیگر اقلام مرتبط نیز کاهش پیدا می‌کند.

ابهام آموزشی فقط دامن‌گیر بازار نوشت‌افزار نیست

وی با اشاره به پیامدهای گسترده این وضعیت گفت: ابهام موجود فقط به صنف لوازم‌التحریر محدود نمی‌شود و بسیاری از صنف‌های وابسته به فعالیت مدارس نیز از آن تأثیر می‌پذیرند. بخش قابل توجهی از اشتغال در این حوزه‌ها به فعالیت عادی مدارس وابسته است و ادامه شرایط مبهم می‌تواند بر وضعیت آنها اثر بگذارد.

کلانتری افزود: در چنین شرایطی، نه تولیدکننده تصویر روشنی از میزان تقاضا دارد، نه فروشنده می‌داند بازار با چه سطحی از خرید مواجه خواهد شد و نه خانواده‌ها درباره زمان و میزان خرید خود تصمیم قطعی گرفته‌اند.

مدیرعامل مجمع نوشت‌افزار ایرانی اسلامی ادامه داد: حتی مدارس غیردولتی نیز با وجود دریافت شهریه و ثبت‌نام دانش‌آموزان، همچنان با هزینه‌هایی مانند پرداخت حقوق معلمان و ارائه خدمات آموزشی و پشتیبانی مواجه هستند. بنابراین آموزش مجازی به معنای حذف کامل هزینه‌های مدارس نیست.

وی اظهار داشت: مدارس حتی در شرایط آموزش غیرحضوری نیز به معلم، پشتیبانی و خدمات آموزشی نیاز دارند. معلم باید به دانش‌آموز آموزش دهد، با خانواده‌ها در ارتباط باشد و روند آموزشی را پیگیری کند. بنابراین این هزینه‌ها همچنان وجود دارد و نمی‌توان تصور کرد که با مجازی شدن مدارس، تمام هزینه‌های مرتبط با آموزش از بین می‌رود.

ضرورت توجه نهادهای مسئول به صنف‌های وابسته به مدارس

کلانتری تأکید کرد: در چنین شرایطی، تصمیم‌گیری برای تولیدکننده دشوار است، زیرا مشخص نیست سال تحصیلی جدید با چه وضعیتی آغاز خواهد شد و میزان تقاضا در بازار چگونه خواهد بود.

وی افزود: لازم است نهادهای مسئول نسبت به وضعیت صنف‌های وابسته به مدارس توجه بیشتری داشته باشند. ادامه این بلاتکلیفی می‌تواند برای تولیدکنندگان، فروشندگان و دیگر فعالان این حوزه هزینه‌زا باشد.

مدیرعامل مجمع نوشت‌افزار ایرانی اسلامی خاطرنشان کرد: زمانی که آموزش حضوری برقرار نباشد، مصرف بسیاری از کالاهای مرتبط با مدرسه نیز کاهش پیدا می‌کند و این موضوع می‌تواند بر سطح فعالیت و اشتغال در بخش‌های مختلف اثرگذار باشد. بنابراین لازم است وضعیت آموزش و فعالیت مدارس هرچه سریع‌تر مشخص شود تا تولیدکنندگان و فعالان بازار بتوانند برای ادامه فعالیت خود برنامه‌ریزی کنند.

سخن پایانی

بازار نوشت‌افزار در آستانه سال تحصیلی جدید با یک واقعیت مهم روبه‌رو است؛ خانواده‌ها همچنان باید برای آغاز مدرسه خرید کنند، اما نحوه این خرید تغییر کرده است. مصرف‌کننده امروز بیشتر فکر می‌کند، بیشتر مقایسه می‌کند و در بسیاری از موارد، خرید خود را به کالاهای ضروری محدود می‌کند. این تغییر رفتار، بازار را به سمت رقابت بیشتر، تنوع قیمتی و اهمیت بالاتر کیفیت سوق داده است. برای تولیدکنندگان و فروشندگان نیز دوره‌ای تازه آغاز شده است. دیگر نمی‌توان تنها با افزایش عرضه یا تنوع محصول انتظار رونق داشت. شناخت دقیق مشتری، توجه به قدرت خرید و ارائه کالاهایی متناسب با نیاز واقعی خانواده‌ها، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. بازار نوشت‌افزار در نهایت تنها به قیمت دفتر و مداد وابسته نیست. این بازار به وضعیت اقتصاد خانواده، میزان اطمینان مصرف‌کننده و چشم‌انداز فعالیت مدارس گره خورده است. به همین دلیل، فصل بازگشایی مدارس می‌تواند بیش از آنکه صرفاً یک دوره افزایش فروش باشد، آزمونی برای سنجش قدرت خرید خانوارها و توان بازار برای سازگاری با شرایط جدید باشد. نتیجه این آزمون، نه فقط برای فروشندگان لوازم‌التحریر، بلکه برای تمام زنجیره‌ای که به اقتصاد آموزش وابسته است، اهمیت خواهد داشت.