مهم‌ترین مصرف منابع بانکی مرتبط با وام اشتغال مددجویان در حوزه سرمایه‌گذاری برای ایجاد اشتغال است و هزینه‌های سرمایه‌ای عمدتا با دلار رابطه مستقیم دارند و کاهش 80 درصدی ارزش دلاری مبلغ سرانه وام اشتغال به معنای این است که این وام در 15 سال اخیر با کاهش قدرت سرمایه‌گذاری روبرو شده است که اثربخشی این وام را با چالش جدی مواجه کرده است.

تسهیلات قرض‌الحسنه اشتغال در سال‌های گذشته یکی از مهم‌ترین ابزارهای سیاست‌گذاری برای حمایت از اقشار کم‌درآمد، مددجویان نهادهای حمایتی و کارآفرینان خرد بوده است. فلسفه اصلی این تسهیلات، ایجاد فرصت‌های پایدار برای کسب درآمد، کاهش وابستگی خانوارها به حمایت‌های مستمر و حرکت به سمت توانمندسازی اقتصادی است. تجربه نیز نشان داده است که اگر وام اشتغال از قدرت خرید کافی برخوردار باشد، می‌تواند زمینه ایجاد هزاران شغل کوچک و متوسط را در بخش‌های مختلف خدمات، تولید، کشاورزی و دامداری فراهم کند.

با این حال، اثربخشی این ابزار حمایتی در سال‌های اخیر به دلیل کاهش مستمر ارزش واقعی تسهیلات با چالش جدی مواجه شده است. اگرچه مبلغ اسمی وام در مقاطع مختلف افزایش یافته، اما سرعت رشد آن هیچ‌گاه متناسب با افزایش قیمت‌ها و تورم نبوده و همین موضوع موجب شده است که قدرت واقعی این تسهیلات سال‌به‌سال کاهش یابد. در نتیجه، بسیاری از متقاضیان امروز با وامی مواجه هستند که در مقایسه با سال‌های گذشته توان بسیار کمتری برای ایجاد یک کسب‌وکار پایدار دارد.

یکی از حوزه‌هایی که سهم قابل توجهی از تسهیلات اشتغال، به‌ویژه در مناطق روستایی، به آن اختصاص پیدا می‌کند، فعالیت‌های دامداری است. این نوع کسب‌وکارها به سرمایه اولیه مشخصی نیاز دارند و تعداد دام قابل خرید با مبلغ وام، شاخص مناسبی برای سنجش قدرت خرید تسهیلات محسوب می‌شود. در سال ۱۳۹۴، یک متقاضی با استفاده از وام اشتغال قادر بود حدود ۴۰ رأس گوسفند ۴۰ کیلوگرمی خریداری کند و فعالیت خود را با مقیاسی اقتصادی آغاز کند. اما این ظرفیت در پایان سال ۱۴۰۴ به حدود ۹ رأس کاهش یافته و با در نظر گرفتن شرایط سال ۱۴۰۵، این تعداد به کمتر از 6 رأس خواهد رسید. این آمار نشان می‌دهد که قدرت خرید وام برای ایجاد کسب‌وکارهای دامداری به کمتر از یک‌سوم گذشته رسیده است. طبیعی است که با چنین سرمایه اولیه محدودی، بسیاری از طرح‌های دامداری دیگر از توجیه اقتصادی کافی برخوردار نباشند یا متقاضی ناچار شود برای تکمیل سرمایه موردنیاز از منابع دیگری استفاده کند؛ منابعی که اغلب در اختیار خانوارهای کم‌برخوردار قرار ندارد.

ماهیت بسیاری از طرح‌های اشتغال‌زایی به گونه‌ای است که بخش عمده منابع دریافتی صرف خرید تجهیزات، ماشین‌آلات، ابزار کار یا سایر کالاهای سرمایه‌ای می‌شود. قیمت این اقلام نیز معمولاً بیش از هر چیز تحت تأثیر نرخ ارز قرار دارد و همگام با افزایش قیمت دلار رشد می‌کند. به همین دلیل، صرف مقایسه مبلغ اسمی وام نمی‌تواند تصویر دقیقی از توان واقعی آن ارائه دهد و باید ارزش دلاری تسهیلات نیز مورد توجه قرار گیرد. در سال ۱۳۹۰، ارزش وام اشتغال معادل حدود ۵۴۰۰ دلار بود؛ اما این رقم در شرایط فعلی به حدود ۱۲۵۰ دلار کاهش یافته است. به عبارت دیگر، قدرت خرید دلاری این تسهیلات طی حدود پانزده سال نزدیک به ۸۰ درصد افت کرده است. این کاهش بدان معناست که بسیاری از مشاغل مبتنی بر تجهیزات وارداتی یا کالاهایی که قیمت آنها با نرخ ارز تعیین می‌شود، دیگر با استفاده از این وام قابلیت راه‌اندازی ندارند. مهم‌تر آنکه میزان دلاری تسهیلات اشتغال اکنون در پایین‌ترین سطح خود طی پانزده سال گذشته قرار گرفته و این موضوع زنگ خطری جدی برای سیاست‌های اشتغال‌زایی محسوب می‌شود.

در پایان باید به این نکته اشاره کرد که مهم‌ترین مصرف منابع بانکی مرتبط با وام اشتغال مددجویان در حوزه سرمایه‌گذاری برای ایجاد اشتغال است و هزینه‌های سرمایه‌ای عمدتا با دلار رابطه مستقیم دارند و کاهش 80 درصدی ارزش دلاری مبلغ سرانه وام اشتغال به معنای این است که این وام در 15 سال اخیر با کاهش قدرت سرمایه‌گذاری روبرو شده است که اثربخشی این وام را با چالش جدی مواجه کرده است!